19 Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır 1790 1840 — İbrahim Yılmazçelik

Osmanlı tarihi üzerinde yapılan çalışmaların ağrılık noktasını başlangıçta siyasi tarihi ve merkez teşkilatı üzerine yapılan çalışmlar teşkil ederken zamanla bu devletin diğer yönlerininde bilinmesi için sosyal ve iktisadi tarih üzerinde de çalışılması gerekliliği ortaya çıkmıştır Bunu takiben asılar boyu çeşitli din dil ve ırktan insanları bir arada bünyesi içerisinde barındıran bu devletin taşra teşkilatının da incelenmesi merkez teşkilatının bilinmeyen yönlerinin aydınlanması için bir zaruret haline gelmiştir Bu konudaki çalışmalar ise şimdilik daha ziyade XVI veya XVII yüzyıllarda sınırlıdır Osmanlı devletinin her bakımdan en buhranlı dönemlerini oluşturan XVIII veya XIX yüzyıllar içerisinde siyasi sosyal ve iktisadi tarihi üzerinde yapılan çalışmalar bir kenara konulacak olursa taşra teşkilatının konu edinildiği çalışmalarının oldukça az olduğu söylenebilir Bu anlayıştan hareketle klasik osmanlı düzeninde tenzimat la öngörülen yeniden yapılanmaya geçişi belirleyen bir süreç içerisinde Anadolu nun siyasi ve ekonomik tarihinde önemli bir yere sahip Diyarbakır çeşitli yönleriyle incelenmeğe çalışılmıştır Bu incelemede Diyarbakır ı bir yönetim biriminin merkezi ve aynı zamanda bir kent olarak ele alıp her yönüyle aydınlatmayı öngören bir plan uygulamaya çalışıldı Dolayısıyla şehir incelemelerinde esas olan şehri tanıtacak fiziki demografik idari ve sosyo ekomomik konular ölçü olarak anıldı Buna ilave olarak Diyarbakır Osmanlı dönemi boyunca Eyalet Merkezi yani Paşa Sancağı olduğu için Eyalet ve Sancak yönetimini alakadar eden meselelere de mümkün olduğu kadar ve konu ile ilgisi gereğince yer verildi Konunun tarihinin 1790 1840 olarak belirlenmesine rağmen bu döneme gelinceye kadar konu hakkındaki çalışmaların daha ziyade XVI yüzyılla sınırlı olması bazı konuların bu yüzyıldan itibaren incelenmesini gerektirmiş ise de genel olarak 1780 1850 yıllarını tihtiva eden 70 yıllık bır zaman diliminde başta bütün yönleriyle Diyarbakır şehri olmak üzere buna bağlı olarak Diyarbakır eyaletinin idari ve iktisadi durumu bu inceleme ile ortaya konulmaya çalışılmıştır

Osmanlı tarihi üzerinde yapılan çalışmaların ağrılık noktasını başlangıçta siyasi tarihi ve merkez teşkilatı üzerine yapılan çalışmlar teşkil ederken zamanla bu devletin diğer yönlerininde bilinmesi için sosyal ve iktisadi tarih üzerinde de çalışılması gerekliliği ortaya çıkmıştır Bunu takiben asılar boyu çeşitli din dil ve ırktan insanları bir arada bünyesi içerisinde barındıran bu devletin taşra teşkilatının da incelenmesi merkez teşkilatının bilinmeyen yönlerinin aydınlanması için bir zaruret haline gelmiştir Bu konudaki çalışmalar ise şimdilik daha ziyade XVI veya XVII yüzyıllarda sınırlıdır Osmanlı devletinin her bakımdan en buhranlı dönemlerini oluşturan XVIII veya XIX yüzyıllar içerisinde siyasi sosyal ve iktisadi tarihi üzerinde yapılan çalışmalar bir kenara konulacak olursa taşra teşkilatının konu edinildiği çalışmalarının oldukça az olduğu söylenebilir Bu anlayıştan hareketle klasik osmanlı düzeninde tenzimat la öngörülen yeniden yapılanmaya geçişi belirleyen bir süreç içerisinde Anadolu nun siyasi ve ekonomik tarihinde önemli bir yere sahip Diyarbakır çeşitli yönleriyle incelenmeğe çalışılmıştır Bu incelemede Diyarbakır ı bir yönetim biriminin merkezi ve aynı zamanda bir kent olarak ele alıp her yönüyle aydınlatmayı öngören bir plan uygulamaya çalışıldı Dolayısıyla şehir incelemelerinde esas olan şehri tanıtacak fiziki demografik idari ve sosyo ekomomik konular ölçü olarak anıldı Buna ilave olarak Diyarbakır Osmanlı dönemi boyunca Eyalet Merkezi yani Paşa Sancağı olduğu için Eyalet ve Sancak yönetimini alakadar eden meselelere de mümkün olduğu kadar ve konu ile ilgisi gereğince yer verildi Konunun tarihinin 1790 1840 olarak belirlenmesine rağmen bu döneme gelinceye kadar konu hakkındaki çalışmaların daha ziyade XVI yüzyılla sınırlı olması bazı konuların bu yüzyıldan itibaren incelenmesini gerektirmiş ise de genel olarak 1780 1850 yıllarını tihtiva eden 70 yıllık bır zaman diliminde başta bütün yönleriyle Diyarbakır şehri olmak üzere buna bağlı olarak Diyarbakır eyaletinin idari ve iktisadi durumu bu inceleme ile ortaya konulmaya çalışılmıştır

ONSOZ KISALTMALAR KONU VE KAYNAKLAR GÎRİŞ BİRİNCİ BÖLÜM DİYARBAKIR TARİHİNE GENEL BİR BAKIŞ I OSMANLI ÖNCESİ II OSMANLI HAKİMİYETİ İKtNCl BÖLÜM DİYARBAKIR ŞEHRİNİN YERLEŞİMİ I ŞEHRİN KONUMU VE ÖNEMİ II YÖNETİM ÖRGÜTLERİNİN BULUNDUĞU YERLER 1 Diyarbakır Kalesi a Dış Kale aa Kapılar b iç Kale ba Saray ve Hükümet Konağı bb Mahkeme Binası III MAHALLELER 1 Mahallelerin Gelişim Seyri a XVI ve XVII Yüzyılda Mahalleler b XVIII Yüzyılın ilk Yarısında Mahalleler c XVIII Yüzyılın ikinci Yansı ve XIX Yüzyılın ilk Yarısında Mahalle ler 1785 1850 2 Mahallelerin Fiziki Durumu 3 Dinî Gruplar Açısından Mahalleler a Müslüman Mahalleleri b Müslüman Olmayanların Oturduklan Mahalleler c Kanşık Mahalleler IV DÎNÎ VE SOSYAL YAPILAR 1 Cami ve Mescitler a Camiler b Mescidler ba XIX Yüzyılda Yerleri Tesbit Edilemeyen Mescidler bb XIX Yüzyılda Yerleri Tesbit Edilen Mescidler be XIX Yüzyılda Yerleri Tesbit Edilen ve Faal Olan Mescidler 2 Medrese Mektep ve Kütüphaneler a Medreseler aa Cami ve Mescidlere Bağlı Olarak Faaliyette Bulunan Medreseler ab Müstakil Medreseler b Mektepler ve Kütüphaneler 3 Tekkeler ve Zaviyeler 4 Kiliseler ve Manastırlar 5 Su Yollan ve Kaynaklan 6 Hamamlar V ZANAAT VE TİCARET YERLERİ 1 Bedesten ve Hanlar a Bedesten b Hanlar 2 Çarşılar ve Pazar Yerleri ÜÇÜNCÜ BÖLÜM DİYARBAKIR ŞEHRİNİN NÜFUSU I DİYARBAKIR IN TOPLAM NÜFUSU II NÜFUS HAREKETLERİ III ŞEHİR NÜFUSUNUN TAHLİLİ 1 Dinî Gruplar 2 Cariyeler ve Köleler DÖRDÜNCÜ BÖLÜM ŞEHİR YÖNETİMİ VE İDARİ YAPI I DİYARBAKIR EYALETİNİN İDARÎ TAKSİMATI 1 1780 1850 Yılları Arasında Diyarbakır Eyaleti 2 1780 1850 Yılları Arasında Diyarbakır ın Köyleri 3 1785 1850 Yıllan Arasında Diyarbakır Bölgesindeki Aşireüer II ŞEHİRYÖNETİMİ III ÜMERA EHL Î ÖRF VE ŞEHİR YÖNETÎMÎ 1 Vali ve Mutasarrıfın Atanması ve Görevleri 2 Mütesellim ve Şehir Yönetimindeki Yeri 3 Voyvoda 4 Yeniçeri Serdarı 5 KethüdaYeri 6 Kale Dizdarı Kethüdası ve Kale Erleri 7 Şehir Kethüdası 8 îhtisab Nazırı 9 Defter Nazın Mukayyid ve Jurnal Katipleri 10 Gümrük Emini 11 Ayanlar 12 Mahalle İmamları ve Muhtarlar 13 Esnaf Temsilcileri 14 Diğer Görevliler a Tercüman b Şahne IV ULEMAVE ŞEHÎRYÖNETÎMÎ 1 Kadı Naib ve Şehir Yönetimi a Mahkeme Görevlileri aa Baş Katip ab Katip ve Mukayyidler ac Muhzırbaşı ve Muhzırlar aç Tercüman ad Nöbetçi 2 Müftü 3 Nakibü l Eşraf Kaymakamları 4 Müderrisler 5 Dinî Görevliler ile Vakıf Görevlileri V ŞEHİRDEKİ İMAR VE SAĞLIK HİZMETLERİ 1 Bina Emini 2 Hekimler VI YÖNETÎM HALK MÜNASEBETLERİ BEŞÎNCÎ BÖLÜM ŞEHRİN SOSYAL DURUMU I SOSYAL TABAKALAŞMA 1 Yönetici Zümresi Ehl i Örf 2 Ehl i ilim Zümresi 3 Yöneticilerle Halk Arasındaki Aracı Zümre 4 Şehir Halkı II DİYARBAKIR DA AlLENlN SOSYOEKONOMİK DURUMU 1 Diyarbakır da Bulunan Müslim ve Zımmî Gruplar 2 Diyarbakır da Aile ve Evlilik Gelenekleri a Nikah Akdi ve Ailenin Teşekkülü b Mûslimlerde Evlilik Gelenekleri ve Evlilik Kurumu c Zımmîlerde Evlilik Gelenekleri ve Evlilik Kurumu d Diyarbakır da Müslim ve Zimmî Ailelerin Evlilik Durumları ve Çocuk Sayılan ALTINCI BÖLÜM İKTİSADÎ DURUM I GELİR KAYNAKLARI 1 Toprağın işletilmesi a Ziraî Üretim 2 Mukataalar a Diyarbakır Voyvodalığı Mukataası aa Diyarbakır Gümrük Mukataası ab Mengene i Akmişe Mukataası b Enfiye Mukataası c Penbe Mukataası d Kahve Rüsumu Mukataası 3 Vergi Gelirleri a Şer î Vergiler aa Cizye Gelirleri b Örfî Vergiler ba Bedel i Tımar bb Imdâd ı Hazariyye ve Seferiye c Avânz ı Divaniye 4 VakıfGelirleri II ESNAF GRUPLARI III ÜRETİM VE TİCARET 1 Diyarbakır da Üretim 2 Diyarbakır ın Ticarî Önemi IV PARA VE FİYATLAR 1 Paranın Durumu 2 Fiyat Harekederi a Fiyadar aa Hububat Fiyadan ab Gıda Maddelerinin Fiyadan ac Diğer Eşya Fiyadan aç Canlı Hayvan ve Taşınmaz Mallann Fiyadan 3 Kiralar 4 Ucreder SONUÇ BİBLİYOGRAFYA DİZİN EKLERtN LİSTESİ I PLAN VE HARİTALAR 1 EK I AA 1790 1840 Tarihleri Arasında Diyarbakır Şehir Planının Lejantlarının Açıklanma 2 EK 11790 1840 Tarihleri Arasında Diyarbakır Şehir Planı 3 EK I A XIX Yüzyılda Osmanlı Devleti nde Diyarbakır dan Geçen Başlıca Ticaret Yollan Haritası 4 EK II XVIII ve XIX Yüzyıllarda Diyarbakır Eyaleti Haritası 5 EK IIIXVIII ve XIX Yüzyıllarda Diyarbakır Merkez Sancağı Haritası 6 EK IV XIX Yüzyılın ilk Yansında Diyarbakır ın Köylerinin Haritası

İbrahim Yılmazçelik tarafından kaleme alınan 19 Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır 1790 1840 Türk Tarih Kurumu Yayınları eseri olarak okurlarla buluşuyor 19 Yüzyılın İlk Yarısında Diyarbakır 1790 1840 İbrahim Yılmazçelik Kitap Özeti Osmanlı tarihi üzerinde yapılan çalışmaların ağrılık noktasını başlangıçta siyasi tarihi ve merkez teşkilatı üzerine yapılan çalışmlar teşkil ederken zamanla bu devletin diğer yönlerininde bilinmesi için sosyal ve iktisadi tarih üzerinde de çalışılması gerekliliği ortaya çıkmıştır Bunu takiben asılar boyu çeşitli din dil ve ırktan insanları bir arada bünyesi içerisinde barındıran bu devletin taşra teşkilatının da incelenmesi merkez teşkilatının bilinmeyen yönlerinin aydınlanması için bir zaruret haline gelmiştir Bu konudaki çalışmalar ise şimdilik daha ziyade XVI veya XVII yüzyıllarda sınırlıdır Osmanlı devletinin her bakımdan en buhranlı dönemlerini oluşturan XVIII veya XIX yüzyıllar içerisinde siyasi sosyal ve iktisadi tarihi üzerinde yapılan çalışmalar bir kenara konulacak olursa taşra teşkilatının konu edinildiği çalışmalarının oldukça az olduğu söylenebilir Bu anlayıştan hareketle klasik osmanlı düzeninde tenzimatla öngörülen yeniden yapılanmaya geçişi belirleyen bir süreç içerisinde Anadolunun siyasi ve ekonomik tarihinde önemli bir yere sahip Diyarbakır çeşitli yönleriyle incelenmeğe çalışılmıştır Bu incelemede Diyarbakırı bir yönetim biriminin merkezi ve aynı zamanda bir kent olarak ele alıp her yönüyle aydınlatmayı öngören bir plan uygulamaya çalışıldı Dolayısıyla şehir incelemelerinde esas olan şehri tanıtacak fiziki demografik idari ve sosyo ekomomik konular ölçü olarak anıldı Buna ilave olarak Diyarbakır Osmanlı dönemi boyunca Eyalet Merkezi yani Paşa Sancağı olduğu için Eyalet ve Sancak yönetimini alakadar eden meselelere de mümkün olduğu kadar ve konu ile ilgisi gereğince yer verildi Konunun tarihinin 1790 1840 olarak belirlenmesine rağmen bu döneme gelinceye kadar konu hakkındaki çalışmaların daha ziyade XVI yüzyılla sınırlı olması bazı konuların bu yüzyıldan itibaren incelenmesini gerektirmiş ise de genel olarak 1780 1850 yıllarını tihtiva eden 70 yıllık bır zaman diliminde başta bütün yönleriyle Diyarbakır şehri olmak üzere buna bağlı olarak Diyarbakır eyaletinin idari ve iktisadi durumu bu inceleme ile ortaya konulmaya çalışılmıştır Yayınevi Türk Tarih Kurumu Yayınları Yazar İbrahim Yılmazçelik Sayfa 562 Sayfa Kağıt 1 Hamur Boyut 16 50x23 50 cm Basım Yılı Mayıs 2014 Barkod 9789751606860 Kategori Araştırma İnceleme Türkiye ve Cumhuriyet Tarihi

Osmanlı tarihi üzerinde yapılan çalışmaların ağrılık noktasını başlangıçta siyasi tarihi ve merkez teşkilatı üzerine yapılan çalışmlar teşkil ederken zamanla bu devletin diğer yönlerininde bilinmesi için sosyal ve iktisadi tarih üzerinde de çalışılması gerekliliği ortaya çıkmıştır Bunu takiben asılar boyu çeşitli din dil ve ırktan insanları bir arada bünyesi içerisinde barındıran bu devletin taşra teşkilatının da incelenmesi merkez teşkilatının bilinmeyen yönlerinin aydınlanması için bir zaruret haline gelmiştir Bu konudaki çalışmalar ise şimdilik daha ziyade XVI veya XVII yüzyıllarda sınırlıdır Osmanlı devletinin her bakımdan en buhranlı dönemlerini oluşturan XVIII veya XIX yüzyıllar içerisinde siyasi sosyal ve iktisadi tarihi üzerinde yapılan çalışmalar bir kenara konulacak olursa taşra teşkilatının konu edinildiği çalışmalarının oldukça az olduğu söylenebilir Bu anlayıştan hareketle klasik osmanlı düzeninde tenzimat la öngörülen yeniden yapılanmaya geçişi belirleyen bir süreç içerisinde Anadolu nun siyasi ve ekonomik tarihinde önemli bir yere sahip Diyarbakır çeşitli yönleriyle incelenmeğe çalışılmıştır Bu incelemede Diyarbakır ı bir yönetim biriminin merkezi ve aynı zamanda bir kent olarak ele alıp her yönüyle aydınlatmayı öngören bir plan uygulamaya çalışıldı Dolayısıyla şehir incelemelerinde esas olan şehri tanıtacak fiziki demografik idari ve sosyo ekomomik konular ölçü olarak anıldı Buna ilave olarak Diyarbakır Osmanlı dönemi boyunca Eyalet Merkezi yani Paşa Sancağı olduğu için Eyalet ve Sancak yönetimini alakadar eden meselelere de mümkün olduğu kadar ve konu ile ilgisi gereğince yer verildi Konunun tarihinin 1790 1840 olarak belirlenmesine rağmen bu döneme gelinceye kadar konu hakkındaki çalışmaların daha ziyade XVI yüzyılla sınırlı olması bazı konuların bu yüzyıldan itibaren incelenmesini gerektirmiş ise de genel olarak 1780 1850 yıllarını tihtiva eden 70 yıllık bır zaman diliminde başta bütün yönleriyle Diyarbakır şehri olmak üzere buna bağlı olarak D