1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu nda Ermeniler

Bizans Ermeni ilişkileri daha önceki dönemleri de katarsak Roma Dönemi çok eskilere dayanır Çalışmada da görüleceği üzere bu geniş çaplı konunun ilk evresi olarak Bizans ın kuruluşundan İmparator Herakleios un ölümüne kadar olan üç yüz yılı aşkın bir dönemi inceleyeceğiz Bizans ın kuruluşu Ermeniler için her açıdan bir değişimin işareti olacaktı Siyasi ilişkilerin yanında dini ve sosyal ilişkiler Ermeniler üzerinde derin tesirler yaratacaktı Sadece Bizans ile değil Sâsâniler ile de bu durumu yaşayacak olan Ermeniler iki büyük imparatorluğun arasında bir tampon görevi görmenin zorluğunu yaşayacaktı Bizans Ermeni İlişkileri 330 641 adı altında yapılan bu çalışma ana kaynak bakımından Ermeni Latin Süryani telif eser olarak da İngilizce Fransızca ve Türkçe kaynaklar baz alınarak hazırlanmıştır Çalışmanın ilk evresinde Bizans ın kuruluşundan İmparator I Theodosios un iktidarının sonuna kadar Ermeniler ile yaşanan siyasi ve dini olaylara kronolojik sıra ile değinildi İkinci evrede ise İmparator I Theodosios un oğlu Arkadios ve onun oğlu II Theodosios dönemleri ile Markianos un iktidarı döneminde Ermeniler ile olan kısa ilişkilere ve Hıristiyan dini içindeki sorunlara değinildi Ayrıca bu bölümde Bizans Ermeni ilişkilerinden daha ziyade ağırlıklı olarak Sâsâni Ermeni ilişkilerinden bahsedilmiştir Bölümde verilen başlıktan da anlaşılacağı üzere Bizans ın pasif bir siyaset izlemesi ve kendi iç dünyasına kapanması Ermenileri Sâsâniler ile baş başa bırakmıştı Bu bağlamda konunun birbirinden kopmaması için bu bölümde Sâsâniler ile olan ilişkiler ağırlık kazanmıştır

Son yıllarda art arda yayımladığı prestij kitaplara bir yenisini daha ekleyen Aras Yayıncılık Fransalı tarihçi Raymond H Kévorkian ve Paul B Paboudjian ın ortak çalışması olan 1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu nda Ermeniler adlı eseri yayımladı Fransa da yayımlandıktan 20 yıl sonra Türkiyeli okurla buluşan kitap 1915 öncesinde Ermeni nüfus barındıran 2900 ü aşkın yerleşim biriminin vilayet sancak kaza ve köyler dökümünü sunuyor 20 nci yüzyıl başlarında taşra bölgelerindeki Ermeni din görevlilerince hazırlanmış olan nüfus istatistiklerini ilk kez gün yüzüne çıkaran kitapta söz konusu yerleşim yerleri tarihsel arka planları sahip oldukları okul kilise ve manastırlar eski yeni isimleri haritalar ve 1000 kadar görsel eşliğinde yer alıyor İki bölümden oluşan kitabın ilk bölümünde 19 uncu yüzyılın ikinci yarısıyla birlikte modernleşme sürecine giren Osmanlı İmparatorluğu nda Ermeni halkının yaşadığı çalkantılı döneme ışık tutuluyor Ermenilerin eğitim basın yayın din ekonomi ve politika alanlarında yaşadığı gelişmelerin irdelendiği Tarih ve Toplumsal Yapı başlıklı bu bölüm imparatorluğun son 150 yılının Ermeniler özelinde bir panoramasını sunuyor İstanbul İzmir İzmit Ankara Sivas Trabzon Kayseri Adana Diyarbakır Erzurum Van İnsanlar ve Yaşadıkları Topraklar adını taşıyan ikinci bölümde Osmanlı İmparatorluğu nda yaşayan Ermeni nüfusunun köy köy kasaba kasaba ayrıntılı bir dökümü çıkarılıyor Kévorkian bunu yaparken yerleşim birimlerinin Ortaçağ a çoğu zaman Roma İmparatorluğu dönemlerine uzanan tarihsel arka planlarını da sunmayı ihmal etmiyor 20 nci yüzyıl başında taşradaki Ermeni din görevlilerince hazırlanmış nüfus dökümlerini temel alan Kévorkian birkaç kişi de olsa Ermeni nüfusu barındıran her köyü 20 nci yüzyıl başlarında bağlı olduğu kaza sancak ve vilayet bazında ele alıyor Fransızca orijinalinde Ermenice Rumca Kürtçe vb eski adlarıyla anılan ancak ulus devlete geçiş sürecinde Türkçeleştirilen köy bucak gibi yerleşim birimlerinin bugünkü adlarının da Türkçe basımda ilave edilmiş olması eseri daha da işlevsel kılıyor 1915 Öncesinde Osmanlı İmparatorluğu nda Ermeniler 19 ncu yüzyıl sonu ve 20 nci yüzyılın başında uğradıkları katliamlarla yaşadığı coğrafyadan bugün artık tamamıyla silinmiş olan kadim bir halkın detaylı bir fotoğrafını sunuyor 2900 ü aşkın kent kasaba ve köyün dökümü 1000 kadar tarihsel öneme sahip görselle birlikte