Arap Edebiyatı Tarihi Osmanlı Dönemi — Kenan Demirayak

Türkiye de Arap Edebiyatı Tarihi ile ilgili olarak çeşitli Üniversitelerin Sosyal Bilimler Enstitülerinde birçok Yüksek Lisans ve Doktora çalışması hazırlanmış ancak bunların tamamına yakını bu enstitülerin raflarında kalmış ve yayınlanma imkanı bulamamıştır Çeşitli dergilerde yayınlanan makale türü araştırmaların ya da Arap Edebiyatının belli konularını ele alan kitapların dışında Arap Edebiyatı Tarihi alanında kitap olarak yazılmış veya tercüme edilerek yayınlanmış belli başlı eserler tespit edebildiğimiz kadarıyla şunlardır Abdurrahmân Fehmî öl 1904 nin Medresetu l arab İstanbul 1304 1888 adlı eserinin Hüseyin Elmalı Cüneyt Eren tarafından İslam Medeniyeti Tarihi İzmir 2005 adıyla latinize edilmiş şekli Mehmed Fehmî öl 1944 nin Târîh i Edebiyât ı Arabiyye İstanbul 1332 1917 adlı eseri Corcî Zeydân öl 1914 ın Târîhu t temedduni l islâmî nşr Huseyn Mu nis 1 3 Kahire 1968 adlı eserinin Zeki Meğamiz tarafından Medeniyet i İslâmiye Tarihi İstanbul 1328 29 adıyla Türkçeye yapılmış çevirisi Cl ement Huart öl 1926 ın La Littérature arabe Paris 1902 adlı eserinin Cemal Sezgin tarafından Arap ve Arap Dilinde İslam Edebiyatı İstanbul 1944 adıyla Türkçeye yapılmış çevirisi I Goldziher öl 1921 in A Short History of Classical Arabic Literature Joseph De Somogyi Hildesheim 1966 adlı eserinin Azmi Yüksel ve Rahmi Er tarafından Klasik Arap Literatürü Ankara 1993 adıyla yapılmış çevirisi Neşet Çağatay öl 2000 ın İslamdan Önce Arap Tarihi ve Cahiliye Çağı Ankara Üniv İlahiyat Fak Basımevi 1963 adlı eseri Nihad M Çetin öl 1991 in Eski Arap Şiiri İstanbul 1973 adlı güzide çalışması Ahmet Subhi Furat ın Arap Edebiyatı Tarihi I Başlangıcından 16 Asra Kadar İstanbul 1996 ve Arap Edebiyatı Tarihi 2 16 17 Asırlar İstanbul 2007 adlı eseri Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yayınlanan İslam Ansiklopedisi ile Türkiye Diyanet Vakfı tarafından yayınlanmakta olan İslam Ansiklopedisindeki Arabistan maddeleri Türkçe olarak yapılmış bu çalışmaların dışında Brockelmann ın Geschichte der Arabischen Litteratur GAL adlı eserinin ve Fuat Sezgin in Geschichte des Arabischen Schrifttums GAS adlı eserinin 2 8 ve 9 Ciltlerinin Türkçeye kazandırılmasının Arap Dili ve Edebiyatı alanına ilgi duyanlara ve araştırmacılara büyük yarar sağlayacağına da işaret etmek gerekir Elinizdeki bu çalışmanın amacı gerek Doğu Dilleri ve Edebiyatları alanında öğrenim gören Lisans ve Lisansüstü Eğitim öğrencilerine gerek Arap Dili ve Edebiyatı alanına ilgi duyan okuyuculara Türkçe yazılmış bir Arap Edebiyatı Tarihi sunmaktır Muhtevasından da anlaşılacağı gibi çalışma kısa bir Girişten sonra İslamiyet öncesi Arabistanının tarihî siyasî sosyal dînî ve kültürel ortamını içeren 1 Bölüm Şiir başlığını taşıyan 2 Bölüm ve Nesir başlığını taşıyan 3 Bölüm olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır İkinci bölümde Cahiliye toplumunun günlük hayatıyla yakından ilgili ve vazgeçilmez edebî bir unsur olan şiir bütün özellikleri onu teşvik eden faktörleri konu ve temalarıyla birlikte ele alınıp işlenmiş ve her şiir türü örneklendirilerek Türkçeye çevirisi yapılmıştır Üçüncü bölümde ise Cahiliye döneminde şiirden sonra Araplarca önemli olarak görülen hitâbet vasiyet atasözleri hikmetli sözler ve kâhinlerin secili sözleri incelenmiş verilen nesir örneklerinin tamamı Türkçeye çevrilmiştir Bu çalışmaya başlanırken Arap Edebiyatının bütün evrelerinin Cahiliye Sadru l islam Emeviler Endülüs Abbasiler Osmanlı Dönemi ve Modern dönem müstakil birer çalışmada ele alınıp her dönem için bir Arap Edebiyatı Tarihi hazırlanması hedeflenmiştir Bu itibarla elinizdeki bu çalışmayı Sadru l İslam Dönemi Arap Edebiyatı Tarihi takip edecek olup daha sonraki çalışmamız Emeviler Dönemi Arap Edebiyatı Tarihi olacaktır

Denilebilir ki Arap Edebiyatının geçirdiği devreler içinde gerek Arap gerek müsteşrik araştırmacılar tarafından tanınmak ve ele alınmak açısından Osmanlı dönemi kadar şanssız bir dönem yoktur Bu çalışmanın ilgili bölümünde de görüleceği üzere birkaç insaflı araştırmacı dışında Arap edebiyatının Osmanlı dönemi hemen hemen yok denilecek durumdadır Arap ülkelerinde bulunduğum zamanlarda görüştüğüm Arap akedemisyenlerin de muhtemelen bilgi eksikliğinden kaynaklanan aşağı yukarı aynı görüşte olması beni bu dönemi incelemeye ve dönemin edebi çalışmalarını tespit edip hiç de durumun iddia edildiği gibi olmadığını ortaya koymaya yöneltti Araştırmamın sonunda Osmanlı dönemindeki Arap edebiyatının diğer dönemlerdeki edebiyattan geri olmadığını aksine yenilenerek varlığını sürdürdüğünü gördüm Vardığım sonuç iddia edilenin aksine Arap edebiyatının Osmanlı döneminin geçmiş dönemlerin bir devamı olup modern dönem için bir alt yapı oluşturduğudur Aksi takdirde Ahmed Şevkî el Bârûdî vb şairlerin Fransızların Mısır ı işgali ile başlatılan modern dönemde gökten zenbille indiğini ya da ellerinde birer sihirli değnek olduğunu ve yüzyıllarca ihmal edilmiş bir edebiyatı modern bir edebiyat haline getirdiklerini kabul etmek gerekir Bu dönemin Arap edebiyatını ele alan ancak akademik araştırma özelliği taşıyan ve ön yargıdan uzak birkaçı dışındaki eserlerin gerek metot gerekse dönemle ilgili verdiği bilgiler açısından oldukça karmaşık düzensiz ve çelişkilerle dolu olduğu görülür Bunun temel nedeni bu dönemi inceleyen eserlerin akademik objektif ve derinlemesine incelemeler olmak yerine Arap ülkelerindeki orta lise ve yükseköğrenimdeki öğrencilere verilmek üzere hazırlanan ihtiyacı karşılamak üzere derlenen yüzeysel objektiflikten uzak ve ön yargılı büyük çoğunlukla da araştırmalarını bilimsel temeller üzerine oturtmak yerine Osmanlı Türk düşmanlığı üzerine oturtan oryantalist araştırmacıların öne sürdüğü ve Arap bilim adamlarınca da hiçbir araştırma ve inceleme yapılmadan peşinen kabul edilip dillendirilen bilgiler içermesidir Arap bilim dünyasında Osmanlı dönemindeki Arap edebiyatını inceleyen akedemik çalışmaların oldukça az olduğu görülür Bunlardan tespit edebildiğimiz kadarıyla Yüksek Lisans ve Doktora düzeyinde yapılmış çalışmaları şöyle anmak mümkündür 1 Meyyâde et Tuncî eş Şi ru l ictimâ î fi l ahdi l Osmânî Y Lisans çalışması Danışman Omer ed Dekkâk Câmi atu Haleb 1991 2 Muhammed Sakr eş Şi r fî Mısr fi l asri l Osmânî Doktora çalışması Câmi atu l Ezher 1985 3 Halîl Kâsım Ğarîrî eş Şi r fî bilâdi ş Şâm fi l asri l Osmânî 1516 1798 Doktora çalışması Danışman Omer Mûsâ Bâşâ Câmi atu Dımaşk 1991 4 Îd Fethî Abdullatîf Abdulazîz İtticâhâtu l edebi l arabî fi l karni l hâdî aşer el hicrî fî Mısr ve ş Şâm Doktora çalışması Danışman Muhammed Yûnus Abdulâl Câmi atu Ayn Şems 2006 Türkiye de ise tespit edebildiğimiz kadarıyla tek çalışma şudur Nurettin Ceviz Osmanlılar Döneminde Mısır da Arap Edebiyatı Doktora Çalışması Danışman Nevzat H Yanık Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doğu Dilleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı Erzurum 2002 Bu eserler incelendiğinde de Osmanlı dönemindeki Arap edebiyatının geçmiş dönemlerin edebiyatının bir devamı olduğu konu ve türler açısından çağa göre kendisini geliştirerek devam ettiği görülür Elinizdeki bu çalışma daha önce yine tarafımızdan hazırlanan ve Arap Edebiyatının m 550 622 yıllarını kapsayan İslâm öncesi devresinin incelendiği Arap Edebiyatı Tarihi I Câhiliye Dönemi m 622 661 yılları arasını kapsayan dönemin incelendiği Arap Edebiyatı Tarihi II Sadru l İslâm Dönemi m 661 750 yılları arasını kapsayan Arap Edebiyatı Tarihi III Emeviler Dönemi ve m 750 847 yılları arasını kapsayan Abbâsi Edebiyatı Tarihi adlı çalışmaların devamı olup bu çalışmada Arap Edebiyatının Osmanlı dönemindeki durumu incelenmiştir Çalışma hazırlanırken Ana Kaynaklar ve İkincil Kaynaklar yanında DİA Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisinde

Denilebilir ki Arap Edebiyatının geçirdiği devreler içinde gerek Arap gerek müsteşrik araştırmacılar tarafından tanınmak ve ele alınmak açısından Osmanlı dönemi kadar şanssız bir dönem yoktur Bu çalışmanın ilgili bölümünde de görüleceği üzere birkaç insaflı araştırmacı dışında Arap edebiyatının Osmanlı dönemi hemen hemen yok denilecek durumdadır Arap ülkelerinde bulunduğum zamanlarda görüştüğüm Arap akedemisyenlerin de muhtemelen bilgi eksikliğinden kaynaklanan aşağı yukarı aynı görüşte olması beni bu dönemi incelemeye ve dönemin edebi çalışmalarını tespit edip hiç de durumun iddia edildiği gibi olmadığını ortaya koymaya yöneltti Araştırmamın sonunda Osmanlı dönemindeki Arap edebiyatının diğer dönemlerdeki edebiyattan geri olmadığını aksine yenilenerek varlığını sürdürdüğünü gördüm Vardığım sonuç iddia edilenin aksine Arap edebiyatının Osmanlı döneminin geçmiş dönemlerin bir devamı olup modern dönem için bir alt yapı oluşturduğudur Aksi takdirde Ahmed Şevki el Barudi vb şairlerin Fransızların Mısır ı işgali ile başlatılan modern dönemde gökten zenbille indiğini ya da ellerinde birer sihirli değnek olduğunu ve yüzyıllarca ihmal edilmiş bir edebiyatı modern bir edebiyat haline getirdiklerini kabul etmek gerekir Bu dönemin Arap edebiyatını ele alan ancak akademik araştırma özelliği taşıyan ve ön yargıdan uzak birkaçı dışındaki eserlerin gerek metot gerekse dönemle ilgili verdiği bilgiler açısından oldukça karmaşık düzensiz ve çelişkilerle dolu olduğu görülür Bunun temel nedeni bu dönemi inceleyen eserlerin akademik objektif ve derinlemesine incelemeler olmak yerine Arap ülkelerindeki orta lise ve yükseköğrenimdeki öğrencilere verilmek üzere hazırlanan ihtiyacı karşılamak üzere derlenen yüzeysel objektiflikten uzak ve ön yargılı büyük çoğunlukla da araştırmalarını bilimsel temeller üzerine oturtmak yerine Osmanlı Türk düşmanlığı üzerine oturtan oryantalist araştırmacıların öne sürdüğü ve Arap bilim adamlarınca da hiçbir araştırma ve inceleme yapılmadan peşinen kabul edilip dillendirilen bilgiler içermesidir Arap bilim dünyasında Osmanlı dönemindeki Arap edebiyatını inceleyen akedemik çalışmaların oldukça az olduğu görülür Bunlardan tespit edebildiğimiz kadarıyla Yüksek Lisans ve Doktora düzeyinde yapılmış çalışmaları şöyle anmak mümkündür 1 Meyyade et Tunci eş Şi ru l ictima i fi l ahdi l Osmanî Y Lisans çalışması Danışman Omer ed Dekkak Cami atu Haleb 1991 2 Muhammed Sakr eş Şi r fî Mısr fi l asri l Osmani Doktora çalışması Cami atu l Ezher 1985 3 Halil Kasım Ğariri eş Şi r fî biladi ş Şam fi l asri l Osmani 1516 1798 Doktora çalışması Danışman Omer Musa Başa Cami atu Dımaşk 1991 4 İd Fethi Abdullatîf Abdulazîz İtticahatu l edebi l arabi fi l karni l hadi aşer el hicri fî Mısr ve ş Şam Doktora çalışması Danışman Muhammed Yunus Abdulal Cami atu Ayn Şems 2006 Türkiye de ise tespit edebildiğimiz kadarıyla tek çalışma şudur Nurettin Ceviz Osmanlılar Döneminde Mısır da Arap Edebiyatı Doktora Çalışması Danışman Nevzat H Yanık Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doğu Dilleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı Erzurum 2002 Bu eserler incelendiğinde de Osmanlı dönemindeki Arap edebiyatının geçmiş dönemlerin edebiyatının bir devamı olduğu konu ve türler açısından çağa göre kendisini geliştirerek devam ettiği görülür Elinizdeki bu çalışma daha önce yine tarafımızdan hazırlanan ve Arap Edebiyatının m 550 622 yıllarını kapsayan İslam öncesi devresinin incelendiği Arap Edebiyatı Tarihi 1 Cahiliye Dönemi m 622 661 yılları arasını kapsayan dönemin incelendiği Arap Edebiyatı Tarihi 2 Sadru l İslam Dönemi m 661 750 yılları arasını kapsayan Arap Edebiyatı Tarihi 3 Emeviler Dönemi ve m 750 847 yılları arasını kapsayan Abbasi Edebiyatı Tarihi adlı çalışmaların devamı olup bu çalışmada Arap Edebiyatının Osmanlı dönemindeki durumu incelenmiştir Çalışma hazırlanırken Ana Kaynaklar ve İkincil Kaynaklar yanında DİA Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisinde yayınlanan maddelerden de istifade edilmiştir Bu çalışmadan amaç batılı oryantalistlerce dillendirilip doğulu Arabistlerce de tekrar edilen bir yok sayılmış Osmanlı Dönemi Arap Edebiyatı nın ne kadar verimli çok renkli ve üretken bir dönem edebiyatı olduğunu ortaya koymaktanbaşka gerek Doğu Dilleri ve Edebiyatları ya da Arap Dili ve Belağati alanında öğrenim gören Lisans ve Lisansüstü Eğitim öğrencilerine gerek Arap Dili Belağati ve Edebiyatı alanına ilgi duyan okuyuculara Arap coğrafyasında başlangıcından bitişine kadar Osmanlı Dönemini içine alan Türkçe yazılmış bir Arap Edebiyatı Tarihi sunmaktır Çalışma İçindekiler kısmından da anlaşılacağı gibi Osmanlı döneminde Mısır Suriye ve Lübnan ın durumu hakkında özet bilgi sunulan bir Giriş ten sonra Arap edebiyatında Osmanlı döneminin sınırları dönemin değerlendirilmesi ve Osmanlı döneminde Türklerin Arap dili edebiyatı ve kültürünü koruma ve geliştirme çabalarının incelendiği Dönemin Değerlendirilmesi başlıklı bir bölüm ardından Şiir ve Nesir olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır Osmanlı döneminde Arap Edebiyatı konusu çok araştırılmış ve hakkında çok eser yazılmış bir konu değildir Bu alanda telif edilmiş birincil ve ikincil kaynakların hemen hemen tamamını toplayıp gözden geçirerek bu satırları kaleme almaya çalıştık Burada el Imad el İsfehani öl 597 1207 nin Gördüm ki bir gün bir kitap yazıp da ertesi gün Şurası farklı yazılsaymış daha iyi olurmuş şu da eklenseymiş daha güzel olurmuş bu konu daha öne alınıp zikredilseymiş daha hoş olurmuş bu husus burada hiç anılmamış olsa daha güzel olurmuş demeyen kimse yok Bu ders alınabilecek en güzel durum Bu durum da her insanın eksikliğinin bir göstergesi şeklindeki sözlerini bir kez daha hatırlamak gerekiyor

Denilebilir ki Arap Edebiyatının geçirdiği devreler içinde gerek Arap gerek müsteşrik araştırmacılar tarafından tanınmak ve ele alınmak açısından Osmanlı dönemi kadar şanssız bir dönem yoktur Bu çalışmanın ilgili bölümünde de görüleceği üzere birkaç insaflı araştırmacı dışında Arap edebiyatının Osmanlı dönemi hemen hemen yok denilecek durumdadır Arap ülkelerinde bulunduğum zamanlarda görüştüğüm Arap akedemisyenlerin de muhtemelen bilgi eksikliğinden kaynaklanan aşağı yukarı aynı görüşte olması beni bu dönemi incelemeye ve dönemin edebi çalışmalarını tespit edip hiç de durumun iddia edildiği gibi olmadığını ortaya koymaya yöneltti Araştırmamın sonunda Osmanlı dönemindeki Arap edebiyatının diğer dönemlerdeki edebiyattan geri olmadığını aksine yenilenerek varlığını sürdürdüğünü gördüm Vardığım sonuç iddia edilenin aksine Arap edebiyatının Osmanlı döneminin geçmiş dönemlerin bir devamı olup modern dönem için bir alt yapı oluşturduğudur Aksi takdirde Ahmed Şevki el Barudi vb şairlerin Fransızların Mısır ı işgali ile başlatılan modern dönemde gökten zenbille indiğini ya da ellerinde birer sihirli değnek olduğunu ve yüzyıllarca ihmal edilmiş bir edebiyatı modern bir edebiyat haline getirdiklerini kabul etmek gerekir Bu dönemin Arap edebiyatını ele alan ancak akademik araştırma özelliği taşıyan ve ön yargıdan uzak birkaçı dışındaki eserlerin gerek metot gerekse dönemle ilgili verdiği bilgiler açısından oldukça karmaşık düzensiz ve çelişkilerle dolu olduğu görülür Bunun temel nedeni bu dönemi inceleyen eserlerin akademik objektif ve derinlemesine incelemeler olmak yerine Arap ülkelerindeki orta lise ve yükseköğrenimdeki öğrencilere verilmek üzere hazırlanan ihtiyacı karşılamak üzere derlenen yüzeysel objektiflikten uzak ve ön yargılı büyük çoğunlukla da araştırmalarını bilimsel temeller üzerine oturtmak yerine Osmanlı Türk düşmanlığı üzerine oturtan oryantalist araştırmacıların öne sürdüğü ve Arap bilim adamlarınca da hiçbir araştırma ve inceleme yapılmadan peşinen kabul edilip dillendirilen bilgiler içermesidir Arap bilim dünyasında Osmanlı dönemindeki Arap edebiyatını inceleyen akedemik çalışmaların oldukça az olduğu görülür Bunlardan tespit edebildiğimiz kadarıyla Yüksek Lisans ve Doktora düzeyinde yapılmış çalışmaları şöyle anmak mümkündür 1 Meyyade et Tunci eş Şi ru l ictima i fi l ahdi l Osmanî Y Lisans çalışması Danışman Omer ed Dekkak Cami atu Haleb 1991 2 Muhammed Sakr eş Şi r fî Mısr fi l asri l Osmani Doktora çalışması Cami atu l Ezher 1985 3 Halil Kasım Ğariri eş Şi r fî biladi ş Şam fi l asri l Osmani 1516 1798 Doktora çalışması Danışman Omer Musa Başa Cami atu Dımaşk 1991 4 İd Fethi Abdullatîf Abdulazîz İtticahatu l edebi l arabi fi l karni l hadi aşer el hicri fî Mısr ve ş Şam Doktora çalışması Danışman Muhammed Yunus Abdulal Cami atu Ayn Şems 2006 Türkiye de ise tespit edebildiğimiz kadarıyla tek çalışma şudur Nurettin Ceviz Osmanlılar Döneminde Mısır da Arap Edebiyatı Doktora Çalışması Danışman Nevzat H Yanık Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doğu Dilleri ve Edebiyatları Anabilim Dalı Erzurum 2002 Bu eserler incelendiğinde de Osmanlı dönemindeki Arap edebiyatının geçmiş dönemlerin edebiyatının bir devamı olduğu konu ve türler açısından çağa göre kendisini geliştirerek devam ettiği görülür Elinizdeki bu çalışma daha önce yine tarafımızdan hazırlanan ve Arap Edebiyatının m 550 622 yıllarını kapsayan İslam öncesi devresinin incelendiği Arap Edebiyatı Tarihi 1 Cahiliye Dönemi m 622 661 yılları arasını kapsayan dönemin incelendiği Arap Edebiyatı Tarihi 2 Sadru l İslam Dönemi m 661 750 yılları arasını kapsayan Arap Edebiyatı Tarihi 3 Emeviler Dönemi ve m 750 847 yılları arasını kapsayan Abbasi Edebiyatı Tarihi adlı çalışmaların devamı olup bu çalışmada Arap Edebiyatının Osmanlı dönemindeki durumu incelenmiştir Çalışma hazırlanırken Ana Kaynaklar ve İkincil Kaynaklar yanında DİA Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisinde yayınlanan maddelerden de istifade edilmiştir Bu çalışmadan amaç batılı oryantalistlerce dillendirilip doğulu Arabistlerce de tekrar edilen bir yok sayılmış Osmanlı Dönemi Arap Edebiyatı nın ne kadar verimli çok renkli ve üretken bir dönem edebiyatı olduğunu ortaya koymaktanbaşka gerek Doğu Dilleri ve Edebiyatları ya da Arap Dili ve Belağati alanında öğrenim gören Lisans ve Lisansüstü Eğitim öğrencilerine gerek Arap Dili Belağati ve Edebiyatı alanına ilgi duyan okuyuculara Arap coğrafyasında başlangıcından bitişine kadar Osmanlı Dönemini içine alan Türkçe yazılmış bir Arap Edebiyatı Tarihi sunmaktır Çalışma İçindekiler kısmından da anlaşılacağı gibi Osmanlı döneminde Mısır Suriye ve Lübnan ın durumu hakkında özet bilgi sunulan bir Giriş ten sonra Arap edebiyatında Osmanlı döneminin sınırları dönemin değerlendirilmesi ve Osmanlı döneminde Türklerin Arap dili edebiyatı ve kültürünü koruma ve geliştirme çabalarının incelendiği Dönemin Değerlendirilmesi başlıklı bir bölüm ardından Şiir ve Nesir olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır Osmanlı döneminde Arap Edebiyatı konusu çok araştırılmış ve hakkında çok eser yazılmış bir konu değildir Bu alanda telif edilmiş birincil ve ikincil kaynakların hemen hemen tamamını toplayıp gözden geçirerek bu satırları kaleme almaya çalıştık Burada el Imad el İsfehani öl 597 1207 nin Gördüm ki bir gün bir kitap yazıp da ertesi gün Şurası farklı yazılsaymış daha iyi olurmuş şu da eklenseymiş daha güzel olurmuş bu konu daha öne alınıp zikredilseymiş daha hoş olurmuş bu husus burada hiç anılmamış olsa daha güzel olurmuş demeyen kimse yok Bu ders alınabilecek en güzel durum Bu durum da her insanın eksikliğinin bir göstergesi şeklindeki sözlerini bir kez daha hatırlamak gerekiyor