Arapgir İlçesinin Tarihçesi ve Kültür Varlıkları — Korkmaz Şen

Malatya il sınırları içerisinde yer alan Arapgir ilçesi tarihi anlamda kadim bir ilçedir Tarih öncesi dönemlerden başlamak üzere günümüze kadar kesintisiz bir yaşam sunmuştur Barındırdığı nüfusu tarihi değeri ve tarihi eserleri ile Anadolu da ayrıcalıklı bir yere sahiptir Özellikle Osmanlı döne minde sarayda ve Osmanlı ordusunda önemli görevlerde bulunan Arapgirli paşa ve diğer saray gö revlilerinin çokluğu dikkat çekicidir Bu bağlamda saray kültürünün Arapgir i etkilediğini görmek mümkündür Arapgir İlçesi kendine has müziği yemekleri dokuma sanatı ve misafir ağırlama usulü çevre ilçe ve illerden ayrılmaktadır Arapgir paleolitik dönemden başlamak üzere Neolitik Kalkolitik ve Tunç Çağına kadar kültür verilerini kesintisiz devam ettirmiştir Tarihin farklı dönemlerinde farklı yoğunluklarda yerleşim alanı olarak kullanılan Arapgir Hurri kökenli göç dalgalarına maruz kalmış devamında Hititler İşuvalılar Melidi Prensliği Asur Devleti Urartular Medler Persler Pontus Kral lığı Roma Bizans Pavlikanlar Ermeniler ve Türk İslam fetihleriyle birlikte XI yy sonlarına doğru Türk kimliğini kazanmaya başlamıştır Arapgir Roma döneminden başlamak üzere Selçuklu Beylikler İlhanlı Akkoyunlu ve Osmanlı Dönemi nde günümüze ulaşan eserlerin varlığı adeta Arapgir i açık hava müzesine dönüştürmüştür Çalışmaya konu olan eserler Roma dönemine kadar geriye gitmekte dir Arapgir de günümüze ulaşan eserler Roma Selçuklu İlhanlı Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerine tarihlenmektedirler Ancak yoğunluklu olarak eserler Osmanlı dönemine aittir Özellikle ilk kuruluş yeri olan Eskişehir mevkisinde cami han hamam çeşme ve sivil yapı grupları olmak üzere mimari yapılar yoğunluk kazanmıştır 18 yy dan itibaren de Yeni Arapgir denilen bugünkü mevkide imar faa liyetleri yoğunluk kazanmıştır Arapgir ilçe sınırları içerisinde yer alan Roma döneminden kalma bir köprü ve antik yol ile birlikte Türk İslam dönemi eserleri ilk defa bir bütün olarak bu çalışmada in celenmiştir Çalışmada 2 kale kalıntısı 13 cami 4 zaviye 2 türbe 2 kilise 3 han 21 köprü 5 hamam 43 çeşme 1 değirmen 8 konut olmak üzere toplam 104 eser incelenmiştir Planı anlaşılamayan kalıntı düzeyinde ulaşan veya sadece arşiv belgelerinde adı geçip günümüze ulaşamayan eserler de ayrı bir bölüm olarak düzenlenmiştir Bunlar 9 cami 4 hamam 4 kilise 7 Ermeni okulu 2 ibtidai mektebi 2 medrese 2 kütüphane 2 boyahane ve bir debbağhane olmak üzere toplam 33 eser daha konu edinmiş tir Bunlarla birlikte kitapta toplam 137 eser hakkında bilgi verilmiştir Bu kitap ile Arapgir in tarihi ve tarihi eserleri tanıtılmaya çalışılmıştır Umarım gün geçtikçe tahrip olan veya yok olmaya yüz tutmuş tarihi değere sahip eserler hak ettikleri kıymeti bulurlar Arapgir İlçesinin Kültür Varlıkları başlıklı doktora tezi revize edilerek kitap haline gelen bu çalış mada emeği geçen başta danışmanım Prof Dr Hüseyin Yurttaş olmak üzere Prof Dr Haldun Özkan Prof Dr Süleyman Çiğdem ve diğer jüri üyelerine teşekkür ederim Ayrıca Arapgir ile ilgili arşivini benimle paylaşan Prof Dr İsmail Aytaç a çalışmalarımda gerekli kolaylığı sağlayan Arapgir İlçesi Be lediye Başkanı Haluk Cömertoğlu na ve başkanın şahsında misafirperver tüm Arapgir halkına teşek kür ederim Çalışmamda eserlerin çizimlerini kullanmama izin veren Prof Dr Kutgün Eyüpgiller e Malatya Vakıflar Bölge Müdürlüğü ile Malatya Müze Müdürlüğü personeline arazi çalışmamda mih mandarlık yapan Mustafa Gürbüz Bulut a Malatya Vakıflar Bölge Müdürlüğünde çalışan Sanat Tarihi Uzmanı Selda Ardıç a Sanat Tarihi Uzmanı Veli Baçaru ya özellikle de bu esnada ihmal ettiğim ve bana desteklerini esirgemeyen sabır gösteren eşime ve kızıma ayrıca teşekkür ederim Daha isimlerini zikredemediğim fakat yardımlarını aldığım bütün herkese en kalbi şükranlarımı sunarım

Malatya il sınırları içerisinde yer alan Arapgir ilçesi tarihi anlamda kadim bir ilçedir Tarih öncesi dönemlerden başlamak üzere günümüze kadar kesintisiz bir yaşam sunmuştur Barındırdığı nüfusu tarihi değeri ve tarihi eserleri ile Anadolu da ayrıcalıklı bir yere sahiptir Özellikle Osmanlı döne minde sarayda ve Osmanlı ordusunda önemli görevlerde bulunan Arapgirli paşa ve diğer saray gö revlilerinin çokluğu dikkat çekicidir Bu bağlamda saray kültürünün Arapgir i etkilediğini görmek mümkündür Arapgir İlçesi kendine has müziği yemekleri dokuma sanatı ve misafir ağırlama usulü çevre ilçe ve illerden ayrılmaktadır Arapgir paleolitik dönemden başlamak üzere Neolitik Kalkolitik ve Tunç Çağına kadar kültür verilerini kesintisiz devam ettirmiştir Tarihin farklı dönemlerinde farklı yoğunluklarda yerleşim alanı olarak kullanılan Arapgir Hurri kökenli göç dalgalarına maruz kalmış devamında Hititler İşuvalılar Melidi Prensliği Asur Devleti Urartular Medler Persler Pontus Kral lığı Roma Bizans Pavlikanlar Ermeniler ve Türk İslam fetihleriyle birlikte XI yy sonlarına doğru Türk kimliğini kazanmaya başlamıştır Arapgir Roma döneminden başlamak üzere Selçuklu Beylikler İlhanlı Akkoyunlu ve Osmanlı Dönemi nde günümüze ulaşan eserlerin varlığı adeta Arapgir i açık hava müzesine dönüştürmüştür Çalışmaya konu olan eserler Roma dönemine kadar geriye gitmekte dir Arapgir de günümüze ulaşan eserler Roma Selçuklu İlhanlı Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerine tarihlenmektedirler Ancak yoğunluklu olarak eserler Osmanlı dönemine aittir Özellikle ilk kuruluş yeri olan Eskişehir mevkisinde cami han hamam çeşme ve sivil yapı grupları olmak üzere mimari yapılar yoğunluk kazanmıştır 18 yy dan itibaren de Yeni Arapgir denilen bugünkü mevkide imar faa liyetleri yoğunluk kazanmıştır Arapgir ilçe sınırları içerisinde yer alan Roma döneminden kalma bir köprü ve antik yol ile birlikte Türk İslam dönemi eserleri ilk defa bir bütün olarak bu çalışmada in celenmişti