Bağımlılıkta Önleme — Melike Şimşek

TANITIM YAZISI Bağımlılık tedavisi olan bir hastalık Ancak tedavisi güç olan bir hastalık Multidisipliner yaklaşım gerektiren iniş ve çıkışları çok fazla olan bir süreç Bağımlılık tedavisi yoğun ve aktif çaba sabır kabullenme gerektiren bir alan Tedavinin ve iyileşmenin bu kadar emek gerektirdiği bir alanda önleme çalışmaları büyük önem kazanıyor Önleme de gözüktüğü kadar kolay değil Ama neresinden bakarsak bakalım önleme tedaviden daha kolay ve ekonomik bir yöntem Genelde önleme çalışmaları çok hafife alınır ülkemizde Herkesin önleme konusunda söyleyecek bir sözü ve fikri vardır Bu fikirler çok çeşitli ve kişiye göre çok değerlidir Ancak önleme bilimsel bir çalışmadır Bağımlılıkta önleme çalışmalarının temeli çok eskilere dayanır Yanlışların yanlış olduğu yıllar sonra öğrenilmiştir Halen ülkemizde yapılan yanlışlar zamanında başka ülkelerde de yapılmıştır İnsanlar yanlışlardan öğrenir Ancak başkalarının yanlışlarını tekrarlamamak gerekir Bu nedenle başka ülkelerin geçmişte yaşadığı yanlışlar belki bizim için bir avantajdır Bu avantajlardanyararlanmak gerekir Başkalarının yanlışlarından öğrenebilir ve daha kestirme yollar kullanabiliriz Yanlışlar ben yaptım oldu veya benim fikrim harika düşüncelerinden kaynaklanıyor Halbuki hedef bilimsel çalışma olmalıdır Bilimsel çalışmalar bize gerçek doğruyu gösterecektir Önleme alanında artık çok sayıda bilimsel çalışma var Neyin etkin neyin boş olduğunu bize gösterecek kadar araştırma ve deneyim var Bunlara güvenmek ve el feneri olarak kullanmak durumundayız İÇİNDEKİLER Bağımlılıkta Önleme Nedir Arz Azaltma Yasal Düzenlemeler ve Yasaklamalar Önlemenin Türleri Arz ve Talep Azaltma Sınıflandırması Denetim ve Yaptırım Uygulamaları Vergilendirme ve Fiyat Politikaları Pazarlama ve Reklamlara Sınırlama Fiziksel Erişimi Azaltma Talep Azaltma Yüksek Risk Gruplarına Özel Programlar Arz ve Talep Azaltmanın Entegrasyonu Bütüncül Yaklaşım Önlemenin Aşamaları Institute of Medicine IOM Sistemine Göre Önlemenin Aşamaları 1 Evrensel Önleme Universal Prevention 2 Seçici Önleme Selective Prevention 3 Belirtisel Önleme Indicated Prevention Halk Sağlığı Modeline Göre Önlemenin Aşamaları Birincil Önleme İkincil Önleme Üçüncül Önleme Her İki Modelin Karşılaştırılması Neden Önleme Bağımlılıkta Riskler ve Koruyucu Faktörler Bağımlılık İçin Genel Risk Faktörleri Bireysel Akran Düzeyinde Aile Düzeyinde Okul düzeyinde Toplumsal Düzeyde Maddeye Özel Risk Faktörleri Alkol Kullanımı İçin Risk Faktörleri Uyuşturucu Kullanımına Özel Risk Faktörleri Oyun Oynama Bağımlılığına İlişkin Risk Faktörleri Sosyal Medya Bağımlılığında Risk Faktörleri Kumar Oynama Davranışı İçin Risk Faktörleri Bağımlılıkta Koruyucu Faktörler Bireysel Koruyucu Faktörler Aile Okul ve Toplum Düzeyinde Koruyucu Faktörler Yaşam Dönemleri ve Bağımlılık Riski Yaş Dönemlerine Göre Bağımlılık Riski Geçiş Dönemleri ve Bağımlılık Riski Bağımlılık Ne Zaman Başlar ve Nasıl Devam Eder Bağımlılık türlerine göre başlama yaşı Tütün Kullanımı Alkol Kullanımı Esrar ve Diğer Maddeler Kumar Bağımlılığı İnternet Bağımlılığı Dijital Oyun Bağımlılığı Madde Kullanımı Nasıl İlerler Ergenlikten Yetişkinliğe Madde Kullanımı Ergenlerin ne kadarı yetişkinlikte madde kullanmaya devam ediyor Bağımlılık Davranışının Devam Etmesine Neden Olan Etkenler İleri Yaşlardaki Madde Kullanımını Öngörebilecek İşaretler Aile İçinde Aile Dışında Bağımlılığın Önlenmesinde Temel İlkeler Koruyucu Faktörler Güçlendirilmeli Risk Faktörleri Azaltılmalıdır Tüm Bağımlılık Türlerine Yönelik Olmalıdır Toplumsal İhtiyaçlara Uygun Olmalıdır Aile Bağları ve Ebeveynlik Becerilerine Yönelik Olmalıdır Erken Yaşlarda Başlanmalıdır Her Yaşa Uygun Programlar Hazırlanmalıdır Önleme Programları Uzun Süreli Olmalıdır Farklı Önleme Odaklarını İçermelidir Farklı Kurum ve Ortamlara Yönelik Olmalıdır Önlemenin Temel Bileşenleri Net Olmalıdır Okul Temelli Programlar Tüm Okul Bileşenlerini İçermelidir Eğitimler İnteraktif ve Etkileşimli Olmalıdır Programlar Bilimsel Temele Dayanmalıdır Akran Eğitimlerinin Etkili Olduğu Unutulmamalıdır Kültüre Uygun Mesajlar Seçilmelidir Gönüllülerin Katılımı Sağlanmalıdır Özendirmeden Kaçınmak Gerekir Önleme Yöntemleri Farkındalık Seminerleri ve Bilgilendirme Beceri Kazandırma Eğitimleri Alternatifler Yaratmak Kampanyalar Düzenlemek Grup Çalışmaları Çevrimiçi Eğitimler Önleme Araştırmalarının Düzenlenmesi Yasal Düzenlemeler Savunuculuk Çalışmaları Bilimsel Aktiviteler ile Gençlere Ulaşmak Okul Temelli Önleme Okul Temelli Önleme Stratejileri Yaşam Becerileri Eğitimi Uzmanlar Tarafından Öğrencilere Verilen Eğitimler Rehber Öğretmenlerin Yürüteceği Eğitimler Bağımsız Çevrimiçi Eğitimler Farklı Alanlarda Çalışan Öğretmenlerin Uygulayacağı Eğitimler Okul Çalışanlarının Eğitimi Rehber Öğretmenlere Yönelik Kısa Müdahale Eğitimi Ebeveynlerin Eğitimi Okul İkliminin Ortamının Önlemeye Uygun Hale Getirilmesi Eğlenceli Aktiviteler Genel Sağlık Davranışları Eğitimi Okul Temelli Müdahalelerde Dikkat Edilmesi Gerekenler Okullarda Sigara Alkol ve Uyuşturucu Kullanımına Yönelik Disiplin Uygulamaları Aile Temelli Önleme Aile Temelli Önleme Stratejileri Bağımlılık Konusunda Farkındalığın Artırılması Bağımlılık Hakkında Genel Bilgi Verilmesi Aile İçi Bağların Güçlendirilmesi Sorumluluk Verme Becerilerinin Kazandırılması Kural Koyma Becerilerinin Kazandırılması Çatışma Çözme Becerilerinin Kazandırılması Bağımlılık Durumunda Uygun Davranışların Sergilenmesi Ailenin Bir Önemli Görevi Yetişkinliğe Kadar Çocuğunu İzlemektir Örnek Olma Ergenlik Dönemi Hakkında Bilgilendirme Aile Temelli Önlemede Yöntemler Farkındalık Seminerleri Aile Grup Çalışmaları Ebeveyn Akran Uygulamaları Aile Önleme Çalışmalarında Temel İlkeler Ebeveynlerin Önlemeye İlişkin Tutumları Önemlidir Ebeveyn Eğitimi İçin Öneriler xii İçindekiler Toplum Temelli Önleme Toplum Temelli Önlemenin Bileşenleri Toplumsal Temelli Müdahale Yürütmek Üniversite Temelli Önleme Üniversite Temelli Önleme Çalışmalarının Bileşenleri Farkındalık ve Eğitim Programları Psikolojik Danışmanlık ve Ruhsal Destek Bağımlık Dışı Alternatifler Çevresel Stratejiler ve Politika Geliştirme Tarama İzleme ve Erken Müdahale Akran Temelli Programlar ve Mentörler Zarar Azaltma Programları Değerlendirme ve Sürdürülebilirlik Örnek Uygulamalar İşyeri Temelli Önleme Neden İşyeri Temelli Önleme Gereklidir Erken Tanı ve Müdahaleyi Sağlar Verimlilik Kaybını Önler İşyeri Kazalarını ve Güvenlik Risklerini Azaltır Damgalamayı Azaltır Yardım Arama Davranışını Artırır Ruh Sağlığını Destekler Stresle Baş Etmeyi Öğretir Kurumsal Maliyetleri Azaltır İşyeri Temelli Önlemenin Bileşenleri Politika ve Yasal Çerçeve Oluşturmak Farkındalık ve Eğitim Programları Uygulamak Tarama ve Erken Müdahale Programları Uygulamak Çalışan Destek Programı Uygulamak Sağlık Geliştirme ve Stresle Baş Etme Programları Yöneticiler ve İK Özel Eğitimler Verilmelidir İzleme Değerlendirme ve Sürdürülebilirlik Kaynaklar Okul Dışı Çocuklara Yönelik Önleme Hedef Grup Belirlenmeli ve risk Değerlendirmesi Yapılmalıdır Yaş ve Gelişim Düzeyine Uygun Psikoeğitim Verilmelidir Güven temelli İlişki Kurulmalı ve Rol Model Desteği Verilmelidir Yaşam Becerileri Kazandırılmalı ve Alternatif Doyum Alanları Sağlanmalıdır Toplum Temelli Güvenli Alanlar Oluşturulmalıdır Aile ve Ebeveyn Katılımı Sağlanmalıdır Takip Yönlendirme ve Sürdürülebilirlik Yaş Dönemlerine Göre Önlemede Yapılabilecekler Okul öncesi dönemde yapılabilecek önleme çalışmaları Güvenli ve Sevgi Dolu Bir Aile Ortamı Kurulmalıdır Duygusal ve Sosyal Beceriler Geliştirilmelidir Ekran ve Dijital Cihaz Kullanımı Sınırlandırılmalıdır Model Olmanın Rol Model Davranışlar Bu Dönemde Çok Önemli Olduğu Hatırlanmalıdır Rutinler ve Güvenli Alışkanlıklar Oluşturulmalıdır Anaokulu ve Kreş Ortamlarında Psikososyal Eğitimler Düzenlenmelidir Aile Eğitimi ve Danışmanlığına Önem Verilmelidir Erken Okul Döneminde Yapılabilecek Önleme Çalışmaları Bilişsel Gelişim Düzeyine Uygun İçerikler Hazırlanmalıdır Koruyucu Yaşam Becerileri Kazandırılmalıdır Pozitif Rol Modellerle Etkileşim Sağlanmalıdır Okul Temelli Programlar Uygulanmalıdır Ebeveynlerin Önlemeye Katılımı Sağlanmalıdır Doğrudan Maddeye Odaklanmak Yerine Genel Riskleri Azaltmak Hedeflenmelidir Kültürel ve Sosyal Bağlama Uygun İçerikler Kullanılmalıdır Neler Yapılabilir Ergenlik döneminde yapılabilecek önleme çalışmaları Sadece Bilgi Vermek Yetmez Davranışsal Beceriler Kazandırılmalıdır Akran Etkisiyle Baş Etme Becerisi Kazandırılmalıdır Güncel ve Genç Dostu İçerik Kullanılmalıdır Duygusal Farkındalık ve Öz Şefkat Çalışmaları Okul Temelli Programlar Sürdürülebilir Olmalıdır Ebeveynin Katılımı Sağlanmalıdır İzleme ve Değerlendirme Yapılmalıdır Neler Yapılabilir Bağımlılık Türüne Özel Önleme Yöntemleri Alkol bağımlılığını önlemeye yönelik özel yöntemler Evrensel Önleme Toplumsal Farkındalık ve Eğitim Programları Seçici Önleme Risk Altındaki Gruplara Yönelik Müdahaleler Belirtisel Önleme Erken Müdahale ve Tarama Uygulamaları Politika Geliştirme ve Yasal Düzenlemeler Toplumsal ve Psikososyal Koruyucu Faktörlerin Güçlendirilmesi Uyuşturucu kullanımını önlemeye yönelik özel yöntemler Maddeye Yönelik Tutumlar Değiştirilmelidir Madde Kullanımının Biyolojik ve Psikolojik Etkileri Öğretilmelidir Akran Eğitimleri Yapılmalıdır Oyunlaştırılmış Karar Verme ve Rol Oynama Yöntemleri Kullanılabilir Eleştirel Medya Okuryazarlığı Kazandırılmalıdır Uyuşturucu Türlerine Özgü Bilgilendirme İnternet Bağımlılığının Önlenmesine Yönelik Özel Yöntemler Eğitim Temelli Müdahaleler Aile Temelli Müdahaleler Toplumsal ve Politik Müdahaleler Bireysel ve Klinik Müdahale Öncesi Stratejiler Sosyal Medya Bağımlılığının Önlenmesine Yönelik Özel Yöntemler Dijital Farkındalık ve Eğitim Programları Zaman Yönetimi ve Alternatif Etkinliklerin Teşviki Aile ve Ebeveyn Desteği Psikolojik Dayanıklılığı Güçlendirme Politik ve Teknolojik Düzenlemeler Kumar Bağımlılığını Önlemeye Yönelik Özel Yöntemler Evrensel Önleme Farkındalık ve Eğitim Programları Seçici Önleme Risk Altındaki Gruplara Yönelik Müdahaleler Belirtisel Önleme Erken Müdahale Programları Politik ve Düzenlemeye Dayalı Önlemler Toplumsal Dayanıklılığı Artırmak E Sigara Vape Kullanımını Önlemeye Yönelik Özel Yöntemler Okul Temelli Eğitim ve Farkındalık Programları Medya ve Sosyal Medya Kampanyaları Ebeveyn ve Aile Katılımı Yasal ve Politik Önlemler Toplum Temelli Müdahaleler ve Katılım Önlemede Etkisiz Yaklaşımları Bilmek Korku Uyandırma Korkutucu Görseller ve Gözdağı Verici Taktikler Tek Seferlik Toplantılar ve Etkinlikler İyileşme Sürecindeki Kişilerin Kişisel Tanıklıkları Sahte Araba Kazaları Abartılı Sosyal Normları Pekiştirmek Gerçeklik İllüzyonu Etkisi Mitleri Çürütmek Bilgiye Dayalı Müdahaleler Gençleri Uyuşturucu Kullanıcısı ya da Satıcısı Rolüne Koşullayan Rol Oyunları Toplumun Kabul Etmeyeceği veya Uygulanamayacak Düzenlemeler Yapmak Ahlaki Çağrılar Moralistic appeals Risk Altındaki Gençleri Gruplamak Etkili Önleme Programlarının Temel Bileşenleri Yapı Structure İçerik Content Uygulama Delivery Stratejik Önleme Çerçevesinin Oluşturulması 1 İhtiyaç Değerlendirmesi Assessment 2 Kapasite Geliştirme Capacity 3 Planlama Planning 4 Uygulama Implementation 5 Değerlendirme Evaluation Toplumun Önleme İçin Hazırlık Düzeyini Değerlendirmek Aşama 1 Toplumun Hoşgörüsü Community Tolerance Aşama 2 İnkâr Denial Aşama 3 Belirsiz Farkındalık Vague Awareness Aşama 4 Ön Planlama Pre planning Aşama 5 Hazırlık Preparation Aşama 6 Başlatma Initiation Aşama 7 Kurumsallaşma Institutionalization Aşama 8 Doğrulama Genişleme Confirmation Expansion Aşama 9 Profesyonelleşme Professionalization Önleme Çalışmalarına Katılacak Kişi Sayısının Belirlenmesi Geçiş Maddesi Kavramına Bir Bakış Destekleyen Görüşler Eleştiren Görüşler Bir Önleme Yöntemi Olarak Kısa Müdahale İkincil Önleme ile Kısa Müdahale İlişkisi Kısa Müdahale Neden Etkilidir Bağımlı Ebeveynlerin Çocukları Önlemenin Özel Bir Alanı Önleme Etkinlik Araştırmalarında Dikkat Edilmesi Gerekenler 1 Araştırma Tasarımı Kontrollü ve Karşılaştırmalı Olmalıdır 2 Uzunlamasına İzleme Yapılmalıdır 3 Uygulamaya Sadakat İzlenmelidir 4 Hedef Grup Doğru Tanımlanmalıdır 5 Yeterli ve Temsili Örneklem Büyüklüğü Alınmalıdır 6 Bilimsel Geçerliliği ve Güvenilirliği Kanıtlanmış Ölçekler Kullanılmalıdır 7 Çok Boyutlu Ölçüm Yapılmalıdır 8 Ön Test ve Son Test Karşılaştırmaları Yapılmalıdır 9 Etki Büyüklüğü Gösterilmelidir 10 Etik Hususlar 11 Bağlamsal Uyum ve Kültürel Uygunluğa Dikkat Edilmelidir 12 Gerekiyorsa Nitel Veri ile Derinlemesine İnceleme Yapılmalıdır 13 Yaygınlaştırılabilirlik ve Sürdürülebilirlik Göstergeleri Değerlendirilmelidir Önleme Çalışmaları Bağımlılığın Artmasına Yol Açar Mı Araştırma Bulguları Önleme Programlarının Maliyet Fayda Oranı Neden Önleme Çalışmalarında Maliyet Daha Düşüktür Dünyadan Bağımlılık Önleme Çalışması Örnekleri 1 Life Skills Training LST ABD 2 Unplugged EU DAP Avrupa 3 Good Behavior Game GBG ABD 4 Strengthening Families Program SFP ABD 5 Project Alert ABD 6 Positive Action ABD 7 Project Towards No Drug Abuse Project TND ABD 8 Lions Quest Skills for Adolescence 9 Keepin it REAL ABD 10 Reconnecting Youth RY 11 All Stars Program 12 FAST Families and Schools Together 13 Prosper Promoting School Community University Partnerships to Enhance Resilience 14 Cadca s Strategic Prevention Framework 15 Triple P Positive Parenting Program 16 Project Northland 17 Too Good For Drugs TGFD Bağımlılık Akademisi Önleme Çalışması Örnekleri Okul Temelli Bağımlılık Önleme Programı Hayat Parkı Ortaokullara yönelik önleme programı Lise düzeyine yönelik önleme programları Hayat Atölyesi Öğrenci semineri Ebeveyn semineri Öğretmen uygulaması Hayat Bilgisi Çevrimiçi kurslar Bağımlılıklara Okulda Müdahale Eğitimi BOMP Üniversitelere Yönelik Önleme Programı Toplum Temelli Bağımlılık Önleme Programları Hayat Okulu Farkındalık seminerleri Toplum Temsilcileri Programı TOTEM Mahalle Anneleri Programı MANNE İş Yeri Temelli Önleme Programları Hayat Plaza Önleme Danışmanlığı Aile Grup Uygulamaları