Balkan Savaşları

Bu kitabın yazarı Stephane Lauzanne Matin gazetesi adına Balkan Harbini izlemek amacıyla İstanbul a 12 Ekim 1912 de gelmiş Kırk gün Türkiye de kalmış Bu süre içinde gözlemlerde bulunmuş İstanbul daki halkın yaşamından azınlıkların korku ve sinsiliklerine Askerlerin Balkan cephesine naklinden bozgunun nedenlerine Yabancı diplomatların iki yüzlülüğünden katliam ve yağmalara kadar hayli ilginiç saptamalar yapmış Unutmamak gerekir Lauzanne taraftır Fransızdır ve Hıristiyandır Buna rağmen gerçekleri yazmış pek saptırmamıştır Ancak yer yer günün koşulları nedeniyle ülkesinin çıkarlarını da gözetmiştir Özellikle Ermeni olayları ile ilgili Fransız devletinin resmi politikasını yeterince kulak ardı edememiştir Kitap Paris te La Fayard Yayınevi tarafından Au Chevet de la Turguie Ourante Jours de guerre adıyla yayınlanmış Hemen ardından 1913 yılında İfham Matbaası tarafından Osmanlıcaya çevrilerek yayınlanmış Hastanın Başucunda Kırk Gün Muharebe adı konulmuş Mütercimi belli olmayan kitaba sadece bir mukaddime yazılmış Türklerin Avrupa daki topraklarını nasıl kaybettiği batı ülkelerinin bu işi ne şekilde kotardığı ve Türklerin toplum vicdanında büyük yaralar açan Balkan katliam ve yağmasının ne şekilde cereyan ettiği konularına açıklık getiren özellikle İstanbul da halkın o günlerdeki yaşantılarını ayrıntılarıyla günümüze getiren bir kitaptır

Tarihsel bağlamda bakıldığında Balkanlar tam olarak tanımlanamayan ürkütücü bir bölge olarak hafızalara kazınmış ve çoğu zaman olumsuz noktaları ile değerlendirilen etnik çatışmaların olduğu her daim yeni çatışmalara gebe olan küçük bir bölge olarak görülmüştür Balkanlar Tarihi Balkanları olumlu yönleri ile ele alarak kültürel tarihsel ve sosyal özellikleri ön plana çıkartıyor ve bölgedeki uyumu bizlere göstermeyi amaçlıyor Ünlü tarihçi Andrew Wachtel bölgeyi dünyanın en büyük dört medeniyetinin birbiri ardına yerleştiği karmaşık dinamik bazen kolayca alev alan çok katmanlı yerel bir medeniyet olarak tanımlıyor Balkanlar Antik Yunan ve Roma Bizans İmparatorluğu Osmanlı İmparatorluğu ve Katolik Avrupa kültürlerinin birbirleriyle karşılaştığı çatıştığı bazen de iç içe geçtiği bir bölgedir Balkan tarihi yerel halkın bölgeye daha sonra gelen çeşitli medeniyetlerden ödünç aldıkları geleneklerin toplamından oluştuğu için dünyadaki en ilginç ve karmaşık bölgelerden biridir

Bir yüzyıldan fazladır milliyetçilik akımlarıyla kaynayan Balkanlar da son büyük savaş 1912 de Osmanlı Devleti ile Balkan İttifakı arasında patlak verir Savaşın dolaylı aktörlerinden Rusya dan 1905 teki devrim girişiminin ardından Sibirya ya sürülen ve oradan Viyana ya kaçan Lev Troçki muhalif yayın organlarından Kievskaya Misl gazetesi adına cepheye gönderilir 1909 dan beri Balkan ülkeleriyle Osmanlı Devleti ni yakından takip eden Troçki savaş boyunca harp muhabirliğinin en güzel örnekleri arasında kabul edilen onlarca makale yazar Bu makalelerde askeri manevralar harekât ayrıntıları muharebelerin ve cephedeki çatışmaların teknik ayrıntıları ön planda değildir Troçki bu ayrıntılardan çok onların gerisinde yatan siyasal toplumsal ve ekonomik çatışmaları görür ve analiz eder Bulgar sansürüyle Rus basınının Türklere karşı yürüttüğü yanlış bilgilendirme kampanyasını kıyasıya eleştirir Çağımıza damga vurmuş devlet adamı ve düşünürlerden olan Troçki nin analiz yeteneğiyle uzak görüşlülüğü bu kitaptaki pek çok saptamasında ve değerlendirmesinde dikkati çekmektedir Daha 1909 da Kievskaya Misl de Balkanlar ın Avrupa nın Pandora kutusu olduğunu yazmış 14 Ekim 1912 tarihli yazısında emperyalist devletlerin ve Balkan politikacılarının izlediği siyasetlerin trajik bir felakete Bir Avrupa savaşından başka bir anlam taşımayacak bütün Avrupa çapında bir kuvvet ölçme denemesine yol açabileceği uyarısında bulunmuştur

Haritaya bakıldığı zaman Türkiye ve Balkanlar hem yan yana görünmekte hem de coğrafyanın bir azizliği olarak iç içe geçmiş gibi bir görüntü ortaya çıkmaktadır Bu yüzden her iki bölgenin tarihi de birbirini etkileyen bir ortak mirastır Türkiye olmadan Balkan tarihi bilinemeyeceği gibi Balkanlar olmadan da Türk tarihi bütün yanları ile ortaya konamaz İşte tarih ve coğrafya bilimlerinin zorunlu olarak bir araya getirdiği bu iki bölgeyi bir arada ele alarak değerlendirmek bugünün yaşanan uluslararası konjonktür açısından gerekli hale gelmiştir Soğuk savaş dönemi sonrasında içine girilen küreselleşme aşamasında hem Türkiye nin hem de Balkan bölgesinin jeopolitik konumunda önemli değişiklikler meydana gelmiştir Elinizde tutmuş olduğunuz bu kitap soğuk savaş yıllarının son dönemi ile küreselleşme sürecinin ilk çeyrek yüzyılında Balkan ülkelerine yapılan resmi ya da resmi olmayan ziyaretler sonucundaki gözlemlerin bir yansımasıdır Osmanlı ve Sovyet imparatorlukları sonrasında dünyanın merkezi bölgelerinden birisi olarak ortaya çıkan Balkanlar ın yeni konumu kitabın ilgili bölümlerinde Türkiye açısından irdelenmeye çalışılmıştır Bütün jeopolitik kitaplarında dile getirilen temel bir görüş olarak Türkiye ve Balkanlar arasındaki jeopolitik bağlantı bu kitabın ana konularından birisi olmuştur Jeopolitik bilimine göre Balkanları ele geçiren siyasal güç Orta Doğu ya egemen olur İkinci aşamada Orta Doğu bölgesini yönlendirme şansını elde eden güç dünyanın ana karasının merkezindeki Avrasya bölgesinin hakimi durumuna gelir Avrasya yı ele geçiren siyasal güç ise bu aşamadan sonra bütün dünya kıtalarının egemeni konumuna yükselir İşte bu bilimsel değerlendirme doğrultusunda Türkiye ve Balkanlar arasındaki bağlantı ve ilişkiler bu kitabın ilgili bölümlerinde ele alınmıştır Dünyaya Ankara dan bakarken jeopolitik bir bakış açısı ile Türkiye nin yanı başındaki Balkanlar bölgesinin her yönü ile ele alınarak değerlendirilmesi Türk devletinin gelecekteki muhtemel jeopolitik değişikliklere karşı daha tutarlı bir ulusal dış politika izlemesi açısından yara sağlayacaktır Kitabın ilgili bölümlerinde böylesine bir yaklaşım içinde komşu bölge Balkanlar ile ilgili sorunlar tartışılmaya çalışılmıştır TÜRKİYE VE BALKANLAR ismini taşıyan bu kitap üç ana bölümden oluşmaktadır Birinci bölümde Türkiye Balkanlar ilişkisi genel olarak değişik açılardan ele alınarak incelenmektedir Kitabın ikinci bölümünde Balkan bölgesindeki Müslüman ülkeler aynı doğrultuda ele alınarak değerlendirilmektedir Üçüncü bölümde ise Balkan yarımadasında yer alan Hıristiyan ülkeler ayrı ayrı ele alınarak incelenmektedir Kitabın sonuç kısmında ise Yirminci yüzyılda Balkanların en büyük ülkesi olan Yugoslavya nın dağılışı ele alınarak Türkiye açısından bu gelişmenin her yönü ile değerlendirilmesi yapılmaktadır Küreselleşme sürecinde Türkiye için de yeni bir Yugoslavya tipi dağılmayı öngören emperyalist çizgideki yeni Sevr planları doğrultusunda Türkiye nin ve Anadolu topraklarının neden ikinci bir Yugoslavya macerasına sahne olacağı her yönü ile ortaya konulmaya çalışılmaktadır Türkiye nin hiçbir zaman yapay bir devlet olan Yugoslavya gibi dağıtılamayacağı ve dolayısıyla Balkanizasyon sürecinin Anadolu ya hiçbir zaman taşınamayacağı Anadolu ve Trakya topraklarında bir ulusal kurtuluş savaşı sonucundaki kazanımlar doğrultusunda kurulmuş olan Türkiye Cumhuriyetinin ulusal üniter ve merkezi devlet modeli ile yoluna devam edeceği bu kitabın ana tezidir

Türk İslam tarihi ve coğrafyasının ayrılmaz parçalarından biri de Balkan tarihi ve coğrafyasıdır Balkan coğrafyasına Hunlar Bulgarlar Peçenekler Kumanlar ve Uzlar gibi Türk asıllı unsurlar İslamiyetten önce gelip yerleşmiştir Balkanlar ın İslamiyet ile tanışması Osmanlı öncesinde gerçekleşmiş ancak İslamın bu coğrafyada yayılması daha çok Osmanlı döneminde yaşanmıştır Fetihle beraber bölgeye yoğun bir Türk iskânı başlamış ve Türk İslâm kültür ve medeniyeti bu coğrafyaya taşınmıştır Osmanlılar burada farklı din ve ırkta yaşayan insanlar arasında birlikte yaşama kültürüne ve politikasına önem vermiştir Balkanlar da böylece Osmanlı şemsiyesi altında asırlarca süren bir barış ve huzur ortamı yaşanmıştır Günümüzde Balkanlar daki Türk İslam medeniyetinin mirası üzerinde yapılacak çalışmalara her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyulmaktadır Tarihe bir iz bırakmak amacıyla biz de Balkanlar da İslam konusuna farklı bakış açıları ve konularıyla katkı sağlamaya çalıştık Bu kitapta değerli akademisyenler yazarlar tarafından yazılan Balkanlar da İslamın Yayılışının Temel Dinamikleri Balkan Coğrafyasında Alevilik Bektaşilik Farklı Ocak ve Sürekler Selefiliğin Balkan Coğrafyasındaki Sosyo Kültürel ve Dinî İmajı Bulgaristan da Vahhabilik Selefilik Makedonya daki Türklük Makedonya da Türkçe nin Yaşatılması Arnavutluk ta Enver Hoca Dönemi ve Sonrasında İslami Hayat Balkan Kökenli Divan Sahibi Şairlerin Tarikat Bağlantıları 16 ve 19 Yüzyıllarda Balkanlar da Seçilmiş İslami Şiirleri Üzerine Stilistik Bir İnceleme ve Erzurum dan Bosnalı Bir Âlim Geçti başlıklı çalışmalara yer verilmiştir

Balkanlar ın Tu rkiye toplumunun sosyo ku ltu rel ve siyasi yapısı ac ısından kendi cog rafyasından sonra belki de en kritik o neme sahip bo lge oldug u ac ıktır Balkanlar tarih boyu en c ok bes eri sosyal ku ltu rel irtibat ic inde olunan cog rafyadır Yog un go c dalgalarıyla bir asırdan uzun zamana yayılmıs insan hareketlilikleri bu ilis kinin temelini olus turur Bu c ok yo nlu derlemede Tu rkiye deki Balkan etkisi ve varlıg ı enine boyuna ele alınıyor Muhacir so zcu g u yle neredeyse o zdes les mis Balkan muhacirleri ve go c politikası Bu uzun go c tarihinin hafızadaki izleri ve nostaljisi Kadınların evlilik tecru besiyle kesis en c ocukları yalnızlıg a iten kendine mahsus go c hikayeleri Ticari ilis kiler Tu rkiye deki Balkanlı dernekleri Rumelili Anadolulu gerilimi Tu rkiye nin Balkanlar politikası Mu zik Gastronomi Balkan cog rafyası ve halklarıyla ilgili genis bilgi ic eren bir kaynag a kitaptaki karekodla eris me imka nı veren Tu rkiye de Balkanlar bize Tu rkiye nin bas ka bir c ehresini go steriyor Tu rkiye yi anlamanın bas ka bir anahtarını veriyor Ulas Sunata nın hazırladıg ı derlemede ayrıca Selda Adilog lu Sinem Arslan Nurcan O zgu r Baklacıog lu Dimitar Bechev Tanıl Bora Ahmet Ceylan Dionysis Goularas Go kc e Bayındır Goularas O zlem Hocaog lu Leman I ncedere Ays e Parla Bayram S en Feryal Tansug ve Ersin Ug urkan ın katkıları yer aldı

Osmanlı İmparatorluğu ve Avrupa tarihinin en önemli dönemeçlerinden biri kuşkusuz I Dünya Savaşı nın provası olarak görülen Balkan Savaşlarıydı Aram Andonyan savaş henüz sürerken yayımlamaya başladığı kapsamlı çalışması Balkan Savaşı nda Jöntürklerin devirdikleri iktidar kadar tahribat yarattığını ve imparatorluğun yaşadığı ekonomik askeri siyasi sorunlardan kaçınılmaz şekilde sorumlu olduklarını yazar Savaşın en zor ve umulmadık anlarında Türk ordusunun kahramanca savaştığının inkâr edilemeyeceğini ancak başarısızlığın da kesin olduğunu söyler Andonyan sıcağı sıcağına fotoğraflar haritalar ve başka birçok çizimler kullanarak halkın savaştan haber almasını sağlamaya çalışır Peki ya yenilgi bu kadar kesin görünürken savaş bittiğinde yenilen ne kaybedecek ve ondan geriye ne kalacaktır Okuyucuyu Balkan jeopolitiğinin bilinmeyenlerinin ve çağdaş askeri bir destanın içine sürükleyen iddialı bir fresk olarak bu kitap bir muhabir ordusunun tüm cephelere ve tüm kamplara gitmiş olduğu izlenimini verir Zaven Biberyan ın çevirdiği çalışma ayrıca güncellenmiş görsel fotoğraf ve tablolarıyla iyi bir anbean tarih örneğidir Kitabın bu yenilenmiş baskısında Anahide Ter Minassian ın o tarihi döneme Aram Andonyan a eserine ve imparatorluğun Balkanlarda yaşadıklarına dair geniş bir perspektif sunan makalesini de yayımlıyoruz

Balkan Tarihi bir çok etnik ve dini unsurun çatışmaları ile şekillenmiştir Balkanlar da en uzun barış ve düzenin tesis edilmesi Osmanlı Devleti nin egemenliği ile birlikte olmuş kurulan bu idari ve ekonomik düzen yüzyıllar boyunca çok da değişmeden devam etmiştir Osmanlıların bölgeden aşama aşama çekilmek zorunda kalması ve eşanlamlı olarak ortaya çıkan ulusçu hareketler ve kurulan ulus devletler ile Balkanlar da günümüze dek devam edecek çatışma ve problemler dönemi yeniden başlamıştır Balkan Tarihi nin bu ilk cildi Balkanlar da Osmanlı ve Habsburg egemenliğinin son dönemlerini ele almaktadır 18 ve 19 Yüzyıllara denk gelen bu dönem boyunca Balkanlar da ulusçu isyanlar baş göstermiş Yunanistan Sırbistan Karadağ Hırvatistan ve Romanya gibi yeni devletler ortaya çıkmış aynı dönemde Bulgarlar otonomi elde etmiştir Ama tüm bu gelişmeler bölgedeki çatışmaları sonlandırmamış aksine I Dünya Savaşı na giden süreci başlatmıştır Balkan Tarihi sunmuş olduğu Tarihi çerçeve ile günümüz uluslararası ilişkilerini anlamaya imkan sağlamaktadır

Tarih boyunca Balkanlar medeniyetler arasında stratejik bir köprü kültürel bir mozaik ve siyasi bir çatışma alanı oldu Dennis P Hupchick in Balkanlar İki Dünya Arasında Bir Tarih başlıklı bu eseri söz konusu bu kadim coğrafyanın karmaşık ve renkli tarihini ve çok katmanlı kimliklerini kapsamlı bir şekilde ele alarak okuru coğrafyanın derinliklerine götürüyor Bizans İmparatorluğu ndan Osmanlı hâkimiyetine romantik milliyetçilik döneminden Komünizm çağına kadar geniş bir zaman dilimini kapsayan bu eser güçlü tarihsel anlatısıyla dikkat çekiyor Balkanlar ın etnik kültürel ve siyasi çeşitliliğini vurgulayan kitap fiziki coğrafyadan kaynaklanan zorlukların ve avantajların nasıl sosyal ve siyasi şekillendirici bir rol oynadığını gözler önüne seriyor Osmanlı yönetiminin etkilerinden modern ulus devletlerin ortaya çıkışına bölgesel çatışmalardan Soğuk Savaş ın ideolojik bölünmelerine kadar Balkanlar ın tarihine dair bilinen birçok klişe ve yanlışı sorgulayan Hupchick derinlemesine bir anlayış sunuyor Balkanlar Batı ile Doğu arasında bir sınır olmanın ötesinde bir medeniyet merkeziydi Avrupa nın güneydoğu ucunda üç kıtanın kesişim noktasında yer alan Balkanlar kültürel çeşitlilik ve etkileşimin etnik ve dinî çatışma ve bir arada yaşayabilmenin modern öncesi ve modernitenin eridiği bir potadır Hupchik in asırlara yayılan tarihsel tasvir ve tespitleri sadece kronolojik bir silsileyi değil Ortodoks Hristiyan İslam ve Batı ve Orta Avrupa medeniyetlerinin daimî bir etkileşim hâlinde olduğu bu biricik coğrafyayı akademik titizlik ve bir anlatı ustalığıyla okura sunuyor Balkanlar ı anlamak yalnızca Avrupa tarihini değil insanlık tarihini anlamaktır iddiasının zeminini bulacağı bu eser Türkçe de şimdiye kadar yayımlanmış en kapsamlı Balkan tarihidir

Kırk yıl Balkanlar üzerine araştırmalar yapan bir akademisyen olarak çeşitli üniversitelerde sürdürdüğüm öğretim üyeliği sırasında yayınladığım makale ve kitap bölümlerinden sadece bir kısmı ile bu eser oluşturulmuştur Farklı tarihlerde farklı dergi ile editöryal çalışmalarda yayınlanan bu makaleler unutulmaya ve ulaşılmaz olmaya başlayınca bir araya getirilmesi düşünülmüş bunun araştırmacılara öğrencilere ve konuya ilgi duyanlara kolaylık sağlaması amaçlanmıştır Öncelikle 1877 1878 Osmanlı Rus Savaşı ndan itibaren Balkanlardaki gelişmeler ile Osmanlı Devleti nin Balkan Savaşları ve Birinci Dünya Savaşı sırasındaki durumuna göz atılmıştır Keza Bulgaristan diplomatik arşivi belgelerine dayanılarak Kurtuluş Savaşı yıllarında Türkiye Bulgaristan ilişkileri ele alınmış İkinci Dünya Savaşı sonrasında oluşan iki kutuplu uluslararası dönemde Bulgaristan Türklerinin Türkiye ye göçlerine değinilmiştir Bu çerçevede 1990 lardan itibaren dağılan Yugoslavya sonrası ortaya çıkan devletler yaşanan savaşlar ve taraflar arsında gerçekleşen barış görüşmelerine de yer verilmiştir