Batı ya Yön Veren Metinler II

Kapadokya Meslek Yüksek Okulu On altıncı yüzyıl Osmanlı aydınının Batı nın dünya ve evren görüşünü altüst eden Avrupa Aydınlanmasının yollarını döşeyen Kopernik Bruno Galile Brahe gibi bilim adamlarının radikal çıkışlarından haberi yoktur Tanzimat la birlikte Batılılaşma sürecine girdiği kabul edilen Osmanlı toplumuna sunulan ilk çeviri ürünler Türk okuyucusunu Voltaire Rousseau Fénelon Fontenelle Montesquieu gibi düşünürlerle tanıştırırken Thomas Hobbes John Locke gibi rasyonalistleri David Hume Adam Smith Thomas Malthus Karl Marx gibi ekonomistleri Herbert Spencer gibi hukukçuları Frederich Nietzsche yi hatta Francis Bacon gibi bilimadamlarının yapıtlarını ıskalar Batı zihniyetinin gerçeğini aydınlatmakta yetersiz kalınmış rakip kültürü hakkıyla değerlendirmek yolunda tatminkâr sonuçlara ulaşılamamıştır Buna karşın Batı karşısında geri kalmışlık duygusu bilincimize adeta bir sosyo kültürel çıkmaz olarak kazınmakta kendi kültürümüz hakkındaki tasavvurlarımızın hırpalanmasını da beraberinde getiren uzun bir savunma sürecine girilmektedir Hayli gecikmiş bir girişim olmakla birlikte Batı ya Yön Veren Metinler Türk okurunun hızla küreselleşen dünyayı şekillendirmeye aday olan Batı düşünce kalıplarını ve onları oluşturan düşün serüveninin tarihsel gelişimini kendi dilinde okuyup kavramasına olanak sağlamayı amaçlamaktadır İÖ 1400 lü yıllardan başlayan 1970 lere kadar gelen yaklaşık 3500 yıllık bir süreçte Batı zihniyetini şekillendirdiği kabul edilen yaklaşık bin metni kapsayan dört ciltlik bu eserde Eski Ahit in Aziz Markos undan Hamurabi ye 1215 tarihli Magna harta dan Çar İkinci Aleksander ın Özgürlük Fermanı na Abraham Lincoln ün Özgürlük Bildirgesi nden Bart Kosko nun Saçaklı Mantık Devrimi ne kadar çok sayıda metin ilk kez belirgin bir sistematikle Türkçeleştirilerek sunulmuştur Seçilen metinlerin Batı nın kendi zihniyetini kendi gençlerine aktarma yöntem ve tercihlerini yansıttığından emin olmak için Avro Amerikan dünyasının en saygın üniversitelerinin kendi öğrencileri için bir araya getirdikleri derlemeler rehber alınmış böylece Batı ya Yön Veren Metinler e aşinalık geliştirecek gayretli ve ciddi okurun Batı nın düşünce dünyasını çözerken kendi medeniyetimizin düşünsel ürünleriyle de hesaplaşabileceği zemin hazırlanmıştır Birinci ciltte Batı geleneklerinin Yahudi Hıristiyan Yakın Doğu Yunan Roma geleneklerinin kaynakları ile Hıristiyan toplum tasavvuruna ışık tutan metinleri bulacaksınız Yolunuz açık olsun

Batı ya Yön Veren Metinler in dördüncü ve şimdilik son cildi on dokuzuncu yüzyıl boyunca liberallerin bırakınız yapsınlar sloganında özetlenen politikalarına meydan okuyan bir muhafazakârla başlamaktadır Ortodoks Hıristiyanlar Avusturya şansölyesi Prens Metternich Fransız düşünür Alexis de Tocqueville İngiliz hukukçu James Fitzjames Stephen gibi ünlü muhafazakârların yanında yer alır Papa IX Pius liberallerin tüm çalışmalarını kınarken Kardinal Newman liberalizmi Protestanlığın içini boşaltarak Katolikliğe benzetmekle suçlar Sosyalistler liberallere işçi sınıfını istismar ettikleri gerekçesiyle karşıdır liberal anayasaların kâğıt üzerinde demokratik olmakla birlikte kapitalist burjuvaziye denetim üstünlüğü veren ortamı yarattığını ileri sürerler Ne var ki yirminci yüzyıl hiçbirisinin öngöremediği kadar güçlü bir yeni akımla sarsılacaktır Müsamahasız ırkçılık ve emperyalizm İngiliz kökenli bir Alman olan Houston Stewart Chamberlain Ari diye adlandırdığı muhayyel bir ırkın erdemlerini vazetmekte İngiliz bilim adamı Kari Pearson soydaşlarının mükemmeliyetlerini sürdürebilmeleri için Darwin den mülhem seçici üremeyi desteklemektedir Birinci Dünya Savaşı Fransız filozof Henri Bergson un bilgiye sezgisel yaklaşım adına bilimsel yönteme meydan okuduğu yurttaşı Georges Sorel in irrasyonel şiddeti yücelttiği Friedrich Nietzsche nin yeni bir yiğitlik ahlakı adına Hıristiyan etiğine saldırdığı Dostoyevski nin mucize gizem ve otoriteye geri dönüş çağrıları yaptığı entelektüel ortamın himayesinde serpilir 1914 ten itibaren baş veren entelektüe kaos anti entelektüel akımları besler Paul Tillich in Endişe Çağı Ortega y Gasset in Ara Dönem dediği süreçleri de körükler Yeni toplumsal açılımlar olarak takdim edilen komünizm ve faşizm Batı düşüncesinde yeni savrulmalar getirir İkinci Dünya Savaşı ve sonuçlarının irrasyonelliğinin derinden etkilediği Oswald Spengler Arnold Toynbee Teilhard de Chardin gibi saygın aydınlar eserlerinde sitemlerini dillendirir 1970 li yıllar yirminci yüzyılın başından itibaren dünya ve kâinata dair tasavvurlarda sessiz bir devrim gerçekleştiren kuantum fiziği ve çok değişkenli saçaklı mantığın fizik laboratuvarlarından taşıp Batı entelijansiyasını yepyeni kavramlarla sarstığı yıllardır Werner Heisenberg in Belirsizlik İlkesi nin Erwin Schrödinger in kuantum yasalarına göre hem ölü hem diri olan ünlü kedisinin yarattığı düşünsel depremin etkilerinin Sör Isaac Newton un 1600 lerin ikinci yarısında ortaya koyduğu hareket yasalarından daha az olmadığı düşünüldüğünde çağdaş dünyanın adı henüz konulmamış olmakla birlikte İkinci Aydınlanma Çağı nı sürmekte olduğunu söylemek kehanet olmasa gerektir

On altıncı yüzyılın son çeyreğinden itibaren alınan yenilgiler kaybedilen topraklar başta Osmanlı İmparatorluğu olmak üzere Müslüman ülkelerin aydınlarını Batı karşısında içine düştükleri güçsüzlükten kurtulmaya yönelik arayışlara sevk eder Bu çerçevede geliştirilen muhtelif tezlerin önde geleni sorunun bizzat İslam dininin vazettiği temel değerler ile Peygamber ve sahabelerin uygulamalarından kaynaklandığı şeklindedir Buna göre İslam dünyasının Batılı devletlere yenik düşmesinin başlıca nedeni kapitalizmin gelişmesi için gerekli olan risk üstlenebilen işadamı tipolojisini üretebilecek kültürel altyapının gelişmemiş olmasıdır Ernest Renan ve Lord Cromer gibi ilk dönem oryantalistlere ve Batılılaştırmacı aydınlara göre bilim felsefe ve teknolojide geri kalmışlığının başlıca nedeni İslam dininin özgür araştırmaya karşı ve engelleyici olmasıdır Bu söylem Müslümanların başından itibaren bilime ve felsefeye karşı düşmanca bir tavır sergilemiş olduklarını iddia eder Oryantalist değerlendirmelere cevaben Cemaleddin Afgani den Namık Kemal e kadar çok sayıda Müslüman entelektüel tarafından kaleme alınan apoloji tarzındaki müdafaanameler projektörlerini doğrudan İslam dini üzerine yöneltirken Batı zihniyetinin gerçeğinin aydınlatılmasında yetersiz kalınmış rekabeti hakkıyla değerlendirmek yolunda tatminkâr sonuçlara ulaşılamamıştır Buna karşın 1570 1815 yılları arasında Yahudi Hıristiyan Yakın Doğu ve Yunan Roma geleneklerinin sorgulanmasıyla başlayan entelektüel çıkışlar bilginin yeniden tanımlanması olarak ifade edilen büyük düşünce devrimiyle sonuçlanır Thomas Hobbes dan Spinoza ya William Shakespeare den Karl Marx a kadar adlarını dünya düşünce tarihine kazımış olan düşünürler Avro Amerikan toplumu İS Üçüncü yüzyılda yazan Cyprian ın tanıyamayacağı bir biçimde değiştireceklerdir Batı ya Yön Veren Metinler in ikinci cildi ilk sömürgecilik girişimlerinin gözlendiği 1570 lerden kuantum kuramının babası 1858 doğumlu Alman fizikçi Max Planck ın bilimsel otobiyografisine kadar Batı medeniyetini tanıma yolunda yüzlerce yıldır entelektüel dağarcığımıza katmayı ihmal ettiğimiz metinleri sunmaktadır Söz konusu bu metinlere aşinalık geliştirmenin okurdan özel bir sabır sebat ve gayret talep edeceklerini teslim etmekle birlikte Batı ya Yön Veren Metinler in katılınması gereken müthiş bir serüven olduğu da kuşkusuzdur

Osmanlı İmparatorluğu nun gerileme sancıları çektiği on sekizinci yüzyılın ilk çeyreği ile on dokuzuncu yüzyılın başlarında Avrupa medeniyeti derin ve karmaşık bir kriz atlatır Fransız İhtilali ve Napolyon Çağı olarak adlandırılması âdet olmuş bu krizin kökenleri on yedinci yüzyılın İngiliz siyasi devrimlerine uzanmakta on sekizinci yüzyıl Avrupa sının toplumsal yapısı politik koşulları ve çok sayıdaki güncel tartışmalarından beslenmektedir Batı ya Yön Veren Metinler in üçüncü cildinde yer alan seçkiler 1789 Fransız İhtilali ni Kuzey Amerika daki İngiliz kolonilerinin 1775 teki başkaldırılarının yüreklendirdiğini ileri sürerler Bu çerçevede Fransız İhtilali ile sonuçlanan çağ Demokratik Devrim Çağı olarak adlandırılır Devrim dalgasına eşlik eden nasyonalizmin insan toplumunun kumaşını paramparça etmiş gerçek dini yolundan çıkarmış uluslararası ahlakın bütün uygar kurallarıyla alay etmiş olduğunu savunanlar olmakla birlikte genel kabul on sekizinci yüzyıl Aydınlanmasını hızlandıran buhranın geçmişten felaket niteliğinde bir kopuş anlamına gelmediği şeklindedir Rönesans ve Rönesansın mantıki sonucu olan bilimsel devrimden evrilen Aydınlanma entelektüellerin büyük bir kısmının din ve ilahiyat ağırlıklı düşünce biçimlerinden şikâyetçi olduklarının farkına vardıkları bir dönem olarak görülmektedir On sekizinci yüzyıl Paris inin ve Fransız taşrasının salonlarında loca ve kahvehanelerinde konuşulanlar makineler ve toplum mühendisliği doğa yasaları ve eğitim gibi konulardır Her şeyin filozofların istediği gibi gerçekleşmediği muhakkaktır Eski inançları savunanlar çetin artçı muharebeler verirlerken Romantikler kısıtlı da olsa Aydınlanma karşıtı saldırılar düzenlenmeyi başarır Bunlara rağmen filozoflar geleceği temsil etmektedir ve Batı nın Bilim Çağı na kesin olarak girmesi onların sayesinde gerçekleşir Voltaire Diderot Ansiklopediciler ve Baron d Holbach gibi gurbetçiler yeni bir tür entelektüel sınıf oluşturur Bu insanlar teknik ve akademik anlamda filozof olmadıkları gibi ne bir akademisyen ne bir uzman ne bir nedim ne de birer efendi diydi Kesinlikle fildişi kulesi tipleri değil Kilise ve üniversitenin yerleşik dünyasına karşı çağrılarını yeni yeni uyanmaya başlamış olan halka doğrudan duyurmayı seçen edipler halka indirmeciler ve propagandacılardı Ayrıca Marksist anlamda da dar bir sınıf bilincine sahip değillerdi Bununla beraber eski rejime saldırılarında son yüzyılda dünyaya açılan bir şeyler olmaya istekli sınıfları desteklemekten geri durmadılar Okurun yüzyıllar öncesinden seslenenlerin keyfini çıkarmasını dileriz