Bozok tan Yozgat a Köy ve Köylüler — Sadullah Gülten

1950 li yıllarda şehirleşmenin hızlanmasıyla büyük şehirlere göçenler kurdukları köy dernekleri vasıtasıyla köy ve köylüleriyle ilişkilerini sürdürmektedir Buralarda çeşitli vesilelerle bir araya gelen insanların ortak konularından biri de hiç şüphesiz doğup büyüdükleri ve ayrılmak zorunda kaldıkları köylerinin tarihidir Bu sohbetlerde anlatılanların pek çoğu tarihi hakikate uymayan rivayetlere dayanır Bu yüzden benim yıllar önce Yozgat ın bir köyü olan Çokradan a dair tarihi kaynaklara dayanarak yazdığım Bozok Sancağı nda Köylerin Teşekkülüne Dair Bir Örnek Çokradan Köyü 2012 isimli makalem köylülerin bazılarınca rivayetlere uymadığı gerekçesiyle eleştirilmişti Buna karşılık Çokradan ın tarihiyle ilgili bu makalemi gören dernek başkanları ve ilgililerden bazıları kendi köylerinin tarihine dair bilgiler istedi Yoğunluğum nedeniyle bütün isteklere cevap vermem mümkün olmadı Ancak zamanla günümüz Yozgat ını da içine alan Bozok sancağındaki Türkmenlerle ilgili XVI Yüzyılda Bozok Türkmenleri 2015 isimli kitabım ve Osmanlı Anadolu sunda Bir İskân Hikâyesi Bozok Sancağı nda Aşiretler Köylüler ve Celâlîler 16 19 Yüzyıllar 2019 isimli makalem sırasında bölge tarihiyle daha fazla ilgilenmeye başladım Bu süreçte bölgenin yaklaşık 300 350 yıllık bir dilimindeki yerleşme ve nüfus özelliklerini aydınlatacak öneme sahip olan 1529 1542 1556 ve 1576 tarihli tahrir 1642 tarihli avarız 1831 tarihli nüfus ve 1844 tarihli temettuat defterlerinin bazı kısımlarını yeni yazıya aktardım Bu kaynaklardan hareketle Bozok sancağının nüfus ve iskân yapısıyla ilgili gelişmeleri 1529 1576 1576 1642 ve 1642 1831 tarihleri arasında olmak üzere üç dönem halinde incelemek mümkündür Bu üç dönemde karşılaşılan manzara özetle şöyledir 1529 1542 tarihlerinde tespit edilen nüfusun tamamına yakını konar göçer olup bu sırada Bozok sancağında sakinlerinin çoğunluğunu gayrimüslimlerin oluşturduğu sadece 9 köy mevcuttur Gayrimüslimler haricindeki nüfusun tamamına yakını geçici iskân mahalleri olan yaylak kışlak ve mezralarında yaşamaktadır 1556 tarihine gelindiğinde geçici iskân mahalleri olan yaylak kışlak ve mezralar köy olarak kaydedilmiş dolayısıyla köy sayısı 716 ya çıkmıştır 1529 1542 tarihlerinde 22 607 nefer olan nüfus ise 1556 senesinde 25 145 e yükselmiştir 1576 tarihinde köy sayısı azalarak 716 dan 638 e gerilemiş buna karşılık nüfus iki misli artarak 25 145 neferden 44 900 aulaşmıştır 1576 tarihinde 638 olan köy sayısı Budaközü kazası ve buraya bağlı 58 köyün Bozok a bağlanmasına rağmen 1642 tarihinde 559 a nüfus ise 44 9 neferden 4 990 a gerilemiştir Köy sayısı ve nüfustaki bu değişkenlik devam etmiş 1642 tarihinde 559 olan köy sayısı 1831 de 733 e nüfus ise 4 99 neferden 52 civarına yükselmiştir 1831 deki bu değişimde Zile kazasına bağlı Karahisar ı Behramşah nahiyesinin ve nahiyeye bağlı 83 köyün Bozok a bağlanması etkilidir Yunus Koç un tespitiyle söylemek gerekirse 16 yüzyılın sonlarında kalabalık bir nüfusa sahip olan bölge aynı yüzyılın sonlarına doğru tenhalaşmış fakat devletin aldığı tedbirler doğrultusunda 19 yüzyılın başlarında tekrar eski günlerindeki canlılığa kavuşmuştur İşte bu çalışmanın ilk bölümünde 1529 1844 tarihleri arasında yaşanan bu gelişmeler ikinci bölümündeyse günümüz Yozgat ına bağlı köyler üzerinde durulmuştur İlk bölümdeki değerlendirmeler her ne kadar Bozok sancağının geneli üzerinden yapılmış olsa da ikinci bölümde Bozok a bağlı bütün köylerden ziyade günümüz Yozgat ına bağlı köyler hakkında bilgi verilmiştir Dolayısıyla vaktiyle Bozok sancağına bağlı olan Çorum un Alaca ve Sungurlu Kayseri nin Felahiye Sivas ın Gemerek ve Şarkışla ilçelerine bağlı köylere gerekmedikçe değinilmemiştir Fakat Tokat sancağının Zile kazası gibi yerlere bağlı olup da sonradan özellikle Aydıncık Çekerek ve Kadışehri gibi ilçelere bağlanan köyler üzerinde durulmuştur Bölgede aynı ismi taşıyan köylerin fazla olması idari yapının ve köy isimlerinin sık sık değişmesi gibi sebepler yüzünden tarihi be