Derin Tarih 35 Özel Sayı — Derin Tarih Dergisi Özel

25 Özel Sayı 2023 İslâm Başkentleri II İslâm Başkentleri konulu özel sayımızın ilk cildini size takdim ederken tarih boyunca Müslümanlara başkentlik yapmış şehirlerle alâkalı hazırladığımız dosyanın umduğumuzdan çok daha geniş bir kapsama ulaştığını vurgulamış bu sebeple özel sayımızı mecburen iki cilt halinde sizlerle buluşturacağımızı belirtmiştik Derin Tarih yazı işleri kadrosunun özverili çalışmasıyla şimdi İslâm Başkentleri nin ikinci cildiyle karşınızdayız Birinci ciltte Medine Şam Bağdat Halep Konya Bursa Edirne İstanbul Taiz San â Kurtuba İşbîliye Gırnata Mehdiyye ve Kahire ye yer vermiştik İkinci ciltte ise Rabat Merâkeş Meknes Fes Bahçesaray Bakü Tebrîz Kazvîn Sultâniyye İsfahân Kazan Hîve Semerkand Buhara Lahor Kâbil Herat Delhi Agra ve Fetihpûr Sikri sizleri selamlıyor Böylece mağribden maşrıka Müslümanların imar ettiği ve İslâm tarihinde derin izler bırakan 35 başkenti ömürlük dosyalar halinde istifadenize sunmuş oluyoruz İslâm Başkentleri nin her iki cildini dikkatle gözden geçiren bir okur her şeyden önce İslâm coğrafyasındaki şehirlerin serencâmının bir zincirin halkaları gibi birbirine sımsıkı bağlı olduğunu görecektir Şehirler arasında kurulacak bağlantılar ve karşıtlıklar maziyi daha iyi kavramaya yardımcı olurken belki de birçok yeni malumatla zihinlerde yepyeni ufuklar açılacaktır 35 farklı başkent aynı zamanda birbirinden farklı coğrafyalarda farklı mimarîler farklı usuller farklı kültürler ve farklı renkler anlamına da geliyor Kıymetli okurların tüm bu farklılıkları İslâm şehri nedir sorusunun doğuracağı bereketli bir potaya eriterek buradan günümüz şehirciliğine rehber olabilecek bazı neticelere ulaşılacağını ümit ediyoruz Zaten bugünlere mesaj vermeyen ve yarına dair bir şey söylemeyen tarihî malumat sadece bilgi yükünden ibarettir Tarihi yapmak da yazmak da ibret alınsın ve hadisâtın altı çizilsin diyedir Sizleri İslâm Başkentleri özel sayımızın ikinci cildiyle baş başa bırakırken bundan sonraki özel sayımızın hazırlıklarına şimdiden başladığımızın müjdesini de vermek istiyoruz Konu müsaadenizle sürpriz olarak kalsın Ama şu kadarını söyleyeyim Yine arşivlik bir özel sayıyla karşınıza çıkacağız NELER VAR Fas ın kuzeybatı sahilini okyanustan kopan bir inci gibi süsleyen Rabat ı ayrıca Fas ın kadim şehirlerinden olan Merâkeş i ve yine Fas ın tarihî ve kültürel hazinelerini bağrında saklayan eski saltanat başkentlerinden Meknes i Prof Dr İsmail Ceran dan okuduk Fas ın tarihî başkentleri arasında Merâkeş Rabat ve Meknes gibi müstesna bir yere sahip olan Fes i Dr Yunus Çolak kaleme aldı Neriman Abdurrahmanlı Kırım Hanlığı nın bağ ve bahçelerle bezenmiş şehri olan Bahçesaray ı satırlara taşıdı İslâm ın Kaflaslar daki nişânesi Bakü ye Zeynep Günaydın ile birlikte baktık Her fırtınadan sağ çıkan şehir Tebrîz i İepk Yolu nun en önemli duraklarından biri olan Hîve yi ve Timur un göz alıcı başkenti Semerkand ı Taha Kılınç kaleme aldı İbadet ile cihad arasında yanıp sönen bir yıldız hükmünde olan ve Safevîlere de başkentlik yapan Kazvîn i Hilal Tüfenk ten dinledik Prof Dr Osman Gazi Özgüdenli İlhanlılara başkentlik yapıp zamanla yok olan Sultâniyye ile Selçuklular ve Safevîlere başkentlik yapan İsfahan ı yazdı Sibirya ve Orta Asya ya uzanan yolların kesişim noktasında yer alan Doğu nun payitahtı Kazan ı Prof Dr İsmail Türkoğlu inceledi İslâm ın Orta Asya daki sarsılmaz kubbesi hükmündeki Buhara yı Doç Dr Abdulkadir Macit kaleme aldı Bâbürlü Sultanı Âlemgir Şah ın saklı incisi Lahor u Dr Anjum Rehmani satırlara taşıdı Muhkem bir konuma sahip olan ve tarih boyunca işgallerin odağında yer alan İlk Bâbürlü Sultanı Bâbür ün gözde şehri Kâbil i Doç Dr Yunus Akyürek yazdı Horasan ın kalbi Asya nın anahtarı Afganistan ve Hindistan ın kapısı olan Timurlu ihtişamının başkenti Herat ı Dr Muhammed Naim Naimi kaleme aldı Hindistan daki Müslüman devletlerin kaptan köşkü konumundaki Delhi yi Deniz Çıkılı dan dinledik Beyaz mermerler şehri olarak tasvir edilen Hindistan daki kadim yerleşim yerlerinden olan Agra yı Prof Dr Engin Beksaç satırlara taşıdı Bâbürlülerin Hindistan da kurduğu ilk şehir ve zafer nişânesi olan Fetihpûr Sikri yi Munise Şimşek yazdı BAŞKA NELER VAR Ayrıca İslâm coğrafyasında yer alan İslâm başkentlerini gösteren harita da bütün Derin Tarih okurlarına armağan ediliyor Tarih Okuyan Şaşırmaz

23 Özel Sayı 2022 G ölgede Kalmış Bir İmparatorluk MEMLÛKLER Derin Tarih özel sayılarına bir yenisini daha ekliyor Memlûkler Merkez Coğrafya olarak da tanımlayabileceğimiz günümüz Ortadoğu coğrafyasında 1250 lerden 1517 ye kadar hüküm süren Memlûk İmparatorluğu gerek tarihte oynadığı kritik roller gerekse ardında bıraktığı devasa mirasla etraflıca araştırılması ve tanınması gereken bir devlettir Kahire den Şam a Halep ten Medine i Münevvere ye kadar bölgemizdeki kadîm şehirlerin hepsini Memlûk mimarisi süslemeye devam etmektedir Buna rağmen Memlûkler ülkemizde hak ettikleri ilgi ve kıymeti henüz bulabilmiş değildir Derin Tarih Memlûk İmparatorluğu nun her yönden ele alındığı özel bir sayı hazırlamak suretiyle İslâm tarihinin bu müstesna dönemini Türkiye kamuoyunun dikkatine yeniden sunuyor Siyasî serencamdan sanata mimariden ilmî müesseselere Memlûkleri dört başı mamur biçimde anlatan bir sayı sizleri bekliyor Sayfaları teker teker çevirirken mazimizin ihmal edilmiş bir devrine daha derinden ve yakından bakmanın heyecanını sizin de paylaşacağınızı umuyoruz BAŞKA NELER VAR Prof Dr Fatih Yahya Ayaz ile Memlûklerin dünya tarihindeki yerine ve İslâm dünyasına katkılarını konuştuk Memlûklerin gerçek kurucusu kabul edilen Memlûk Melikesi Şecerüddür ün hayatını Doç Dr Gülşen İstek in kaleminden okuduk Prof Dr Mustafa Alican Memlûkler için tarihî bir dönüm noktası olan Ayn Câlût Savaşı nda Moğollar durdurulmasaydı ne olurdu sorusuna cevap verdi Parçalanan İslâm dünyasını bir araya getiren Haçlı ve Moğol belalarını defederek Memlûk Devleti ni teşkilatlandıran ve Çöl Panteri olarak efsaneleşen Sultan Baybars ı İbrahim Bozbeşparmak yazdı Sultan Baybars ın başkadı sayısını dörde çıkarmasının arkasına yatan şartlar ve refleksleri Dr Fatmanur Alibekiroğlu Eren sıraladı İlme mesafeli okur yazar oranı düşük ve askerî disiplin odaklı olmaları gibi iddiaların aksine Memlûklerin ilmî ve entelektüel dünyasından Prof Dr Cengiz Tomar tablolar sundu Memlûkler döneminde mahiyeti tartışmalı bir husus olan Hilâfetin Memlûk Devleti için ne anlama geldiğini Dr Kâzım Uzun kaleme aldı Baybars ve Kalâvûn dan sonra Memlûk Devleti nin en kudretli sultanı olan ve devletini küresel bir güce dönüştüren Memlûk Sultanı Nâsır Muhammed b Kalâvûn u Doç Dr Ahmet Sağlam dan okuduk Kudüs te iki buçuk asrı aşkın süre devam eden Memlûk hâkimiyeti boyunca inşa edilen ve günümüze değin ayakta kalabilen Memlûk medrese sebil ve vakıflarını Taha Kılınç kaleme aldı Saray cami medrese ve hastane gibi yapılarda sultan ve üst düzey devlet yetkililerinin şahsi hizmetlerini temsil eden ayrıca statü ve otoriteyi hatırlatan Memlûk armalarını sanat tarihçisi Mesut Gül satırlara taşıdı Ümit Burnu nun keşfiyle Kızıldeniz de büyük bir tehdide dönüşerek kutsal şehirler ve Müslümanların hayatını tehdit eden Portekizliler ile Memlûklerin mücadelesini Doç Dr Burak Gani Erol değerlendirdi Birçok müessesenin faaliyetine ara vermesine sebep olan binlerce kişinin hayatını kaybedip toplu mezarlara defnedildiği Memlûk diyarının kâbusu veba salgınlarını Doç Dr Esra Atmaca dan okuduk Sıradışı fikir ve eserleriyle günümüzde kendinden epeyce söz ettiren bir âlim olan İbn Teymiyye yi Prof Dr Süleyman Uludağ ile konuştuk Prof Dr Altan Çetin Türkistan dan getirilip coğrafî şartlarla şekillenen ve saraya has teşrifat kuralları çerçevesinde özgün bir yapıya bürünen Memlûk saray mutfağı ve ziyafetlerini gözler önüne serdi Memlûklerin ticaret dinamikleri sayesinde Doğu Akdeniz ticaretinin en büyük hissedarı ve Avrupa nın en önemli aracı devleti haline gelen Venedik in ilişkiler ağını Doç Dr Fatma Akkuş Yiğit yazdı Çok sayıda âlim ve sûfînin istihdamına imkân sağlayan tasavvufun kurumsal bir kisveye büründürüldüğü Memlûk hangâhlarını Hediye Sümeyra Korkmaz kaleme aldı Birçok alanda telif ettikleri eserlerle Memlûkler döneminin ansiklopediler çağı olarak anılmasını sağlayan âlimlerden biri olan Kalkaşendî nin Subhu l A şâ isimli eserini Prof Dr Mehmet İpşirli değerlendirdi Asya Avrupa ve Afrika kıtalarının kesiştiği noktada yer alarak Doğu Batı ticaretinde önemli bir kavşak olan Memlûklerin ticarî politikalarını Doç Dr Bahattin Keleş in kaleminden okuduk Ülkesini sık sık teftiş eden ve seyahati seven ilme ve âlimlere gösterdiği hürmet dolayısıyla da takdir ve iltifata mazhar olan Memlûklerin son kudretli sultanı Kayıtbay ı Doç Dr Ahmet Sağlam satırlara taşıdı Memlûklerde halkın iştirak ettiği ihtişamlı şenlikleri bayramları merasimleri ve kutlamaları Prof Dr Fatih Yahya Ayaz anlattı Dönemin İslâm dünyasındaki iki büyük gücü olan Osmanlılar ve Memlûkler arasındaki diplomatik ilişkileri meşruiyet imajlarını ve diplomasi araçlarını Doç Dr Cihan Yüksel ile konuştuk Şiî ve Bâtınî inançlarla mücadelede Selçuklulara benzer refleks ve uygulama sergileyen Memlûk politikasını Doç Dr Mehmet Sever kaleme aldı İslâm ın ilk devirlerinde teşekkül ederek Memlûklerde de varlığını sürdüren ve bilhassa üst düzey bürokratlara dair kararların görüşüldüğü mezâlim mahkemelerini ve Memlûk adlî teşkilatını Dr Adnan Kara yazdı Hilâfet makamının Osmanlılara geçmesi ile sonuçlanan Memlûklerin Mercidâbık bozgununu Prof Dr Ramazan Şeşen den okuduk Mercidâbık bozgunu sonrasında dirayetli ve cesur bir komutan olması hasebiyle Memlûklü tahtına geçen son sultan olan Tomanbay ı Samet Tınas satırlara taşıdı Hicaz ın hizmetkârı Memlûklerde en şerefli saltanat vazifelerinden sayılan Memlûk sultanlarının Hacca gitmelerini Dr Burak Gani Erol kaleme aldı İslâm tarihinde ilmî faaliyetlerin en yoğun ve bereketli olduğu zaman dilimlerinden biri kabul edilen Memlûkler dönemindeki medrese hocalarını okutulan kitaplarını ve müfredatını Dr Aygül Düzenli inceledi Kahire de yazılan ve İslâm tarihinin paha biçilmez eserleri arasında yer alan Memlûk mushaflarını Prof Dr Nassar Mansour araştırdı Memlûk döneminin öne çıkan farklılıklarından biri olan ve ders halkalarından nice meşhur âlim yetiştiren Memlûk kadın hocalarını Dr Mehmet Fatih Yalçın kaleme aldı Hadisden kıraata tefsirden tarih ilmine kadar birçok alanda fikir dünyamızı aydınlatan Memlûkler dönemi âlimlerini Metin Taha Yılmaz satırlara taşıdı 13 yüzyılda Memlûk Mısır ında yaşayan Muhammed b Saîd el Bûsîrî yi ve günümüze kadar önemini yitirmeyen Kasîde i Bürde sini Ahmet Yasin Çomoğlu inceledi Ayrıca Memlûklerin inşa ettiği mimarî yapıların eski fotoğraflarının yer aldığı kartpostallar da bütün okurlara hediye ediliyor Tarih Okuyan Şaşırmaz

22 Özel Sayı 2022 İhtişamı ve İbretleriyle ENDÜLÜS Derin Tarih özel sayılarına bir yenisini daha ekliyor Avrupa ya bilgiyi ve medeniyeti tanıtan Endülüs 711 de Târık b Ziyâd ın ilk fetihleriyle Valiler ardından Endülüs Emevî Emirliği ve Hilâfeti Murâbıtlar Muvahhidler ve 1492 de Endülüs teki İslâmî idarenin son bulduğu Gırnata Nasrî Emirliği dönemlerini yaşamıştı Her ne kadar İslâmî idare kaybedilse de Müslüman halkın bir kısmı burada kalmayı tercih etmişti İspanyolların ya sürgün ya engizisyon politikasıyla burada daha fazla tutunamayan Müslümanlar peyderpey adadan hicret etmişler 1614 te de adadan tamamen ayrılmışlardı Endülüs özel sayısında döneminde Avrupa nın en kalabalık ve kamusal aydınlatmanın ilk kullanıldığı modern şehri olan Kurtuba yı taş oyma sanatının zirvesi olan Elhamra Sarayı nı Endülüs ün modern tarım tekniklerini hâsılı merak edilen hususları bulabilecek nice ibretli hatırayı da satır aralarında bulabileceksiniz Sayfaları çevirdikçe bazen sevinçler bazen üzüntüler bazen de pişmanlıklar karşınıza çıkacak Ve şunu fark edeceksiniz Tarihi daha iyi kavramak ve bugüne dair dersler çıkarmak için Endülüs kıyamete kadar sürekli gündemde tutulması gereken bir coğrafya BAŞKA NELER VAR Prof Dr Lütfi Şeyban 13 asır önce Endülüs te çok dilli çok dinli ve çok kültürlü toplumlarla barış içerisinde yaşamanın en güzel örneğini Convivencia yı kaleme aldı İslâm medeniyetinin Batı da yükselen yıldızı Endülüs ü İspanyol Arap Tarihçisi C ándido Ángel González Palencia nın kaleminden okuduk Prof Dr Alejandro Garc ía Sanjuán Endülüs te hoşgörü ile birlikte yaşama dair söylenenlerin efsane mi yoksa gerçek mi olduğuna cevap verdi Hem Avrupalılardan hem de Araplardan izler taşıyan Elhamra nın ruhunun bugüne nasıl ayak bastığını Iram Ahmad yazdı Endülüslü tarihçi olan İbnü l Hatîb in hatıralarından hareketle Elhamra nın göz kamaştıran Mevlid Kandili merasimini Prof Dr April L Najjaj anlattı Susana Calvo Capilla Endülüs mimarîsinin gözbebeği olan cami ve mescitleri satırlara taşıdı Doç Dr Şevket Yıldız ile beş asır Endülüs e başkentlik yapan Kurtuba nın kalbine seyrüsefer ettik Ortaçağ Avrupa sında karanlık ve sonu olmayan kabul edilen okyanusları keşfetmek için yola çıkan Endülüslüleri Isaac Donoso gözler önüne serdi Günümüzde hâlâ okunan takip edilen ve araştırılan Endülüs ilim âleminden öncü isimleri Ahmet Yasin Çomoğlu kaleme aldı 10 yüzyıl Avrupa sının en gözde mekânlarından ve yeryüzünün en muhteşem şehri olan Medînetüzzehrâ nın hikayesini Prof Dr Lütfi Şeyban dan okuduk 711 deki fethinden 1492 deki yıkılışına değin altın çağını yaşayan Endülüs edebiyatını Dr Mahmut Üstün değerlendirdi Endülüs ün son Müslümanlarına kucak açan kasaba Almodóvar del Río yu Hashim Cabrera satırlara taşıdı Endülüs ün düşmesinin ardından Müslümanların İspanya dan İstanbul Galata ya çıktıkları çileli yolculuklarını Prof Dr Jorge Manuel Gill Herrera dan öğrendik Bütün dönemlerin en büyük Yahudi âlimi kabul edilen Kurtubalı âlim filozof ve tabip Mûsâ b Meymûn u Mirza Mahmut Demir kaleme aldı Zeytinin incirin ve hububatın memleketi olan Endülüs teki ileri tarım ve sulama tekniklerini Prof Dr Juan Abell án P é rez anlattı Endülüs te İbn Bâcce İbn Tufeyl ve İbn Rüşd gibi âlimlerce üretilen bilim ve felsefe birikiminin İslâm düşünce tarihindeki yerini Prof Dr Ömer Türker ile konuştuk Endülüs te kitlesel bir güce ulaşan ve iz bırakan başta Evzâîlik Mâlikîlik ve Zâhirîlik olmak üzere fıkıh mezheplerinin tarihî serencamını Doç Dr Muhammed Tayyib Kılıç kalemiyle buluşturdu Kimi astronom tıp doktoru şair ve dil uzmanı olan Endülüs ün ilim sanat ve edebiyat yıldızı hanımlarını Dr Fatma Merve Çınar yazdı Dönemin en meşhur cerrahından hekimine kartal tüyüyle uçanından botanik ve eczacısına Endülüs bilim ve düşünce tarihine adını yazdıran âlimleri Metin Taha Yılmaz ın kaleminden okuduk Endülüs te doğup hayatını ilimle geçiren İbn Arabî nin Mürsiye den Anadolu ya uzanan yolculuğunu Prof Dr Mahmud Erol Kılıç tan dinledik Dr Sabiha El Khemir ile Endülüsî hattı zarif tezhipleri ve sıra dışı ciltleriyle Mağrib ve Endülüs e ait Kur ân yazmalarına yakından baktık Müslümanların etkisi altındaki Kurtuba da Hıristiyanlığın son bulmaması için çoğu papaz ve rahipten oluşan Hıristiyan Fedâileri hareketini Doç Dr Feridun Bilgin anlattı İspanya nın kuzeyindeki Hıristiyan müziğini etkileyen ve etkilenen Endülüs müzik geleneğine Prof Dr Dwight F Reynolds ile kulak verdik Prof Dr Bülent Arı İspanya daki Müslümanların soykırım denilebilecek ağır muamelelere maruz kaldığı dönemde Osmanlı Devleti nin neden askerî müdahalede bulunmadığına sebepler silsilesi ile cevap verdi 15 yüzyılda İspanya daki Katolik Hıristiyanların zulmünden Osmanlı ya sığınan Sefarad Yahudilerinin İstanbul da kurdukları ilk matbaanın ve bastıkları kitapların serüvenini Yahudilik tarihi üstadı Naim A Güleryüz den öğrendik Endülüs medeniyetinin imzası hüviyetindeki günlük dekoratif hatta siyasî maksatla kullanılan seramik eşyaları Prof Dr Elena Salinas tan dinledik İber Yarımadası nda bulundukları yaklaşık 800 yıllık süre zarfında Müslümanların maruz kaldıkları sel kuraklık kıtlık ve açlığın Endülüs teki derin yaralarını Doç Dr Abdullah Balcıoğulları anlattı Endülüs teki Elhamra Sarayı ndan ilhamla Hıristiyanlar tarafından inşa edilen Alkazar Sarayı nı Büşra Girgin kaleme aldı Dr Ann Christys dönemin mahkeme kayıtlarından ve fetvalarından yola çıkarak Endülüs Altın Çağ ında suç ve ceza mefhumunun izlerini sürdü Dinî ve iktisadî özgürlüklerine dokunmama sözü vermesine rağmen Valensiya Krallığı nın Müslümanları sürgün edip geriye kalanları da engizisyonda yargılamasının hikayesini Antonio Const án Nava kaleme aldı İbn Haldûn un hadâret olarak bahsettiği Endülüs te yaşayan toplumların hayat şartları ve ilişkilerine dair gözlemlerine Munise Şimşek değindi Doç Dr Mustafa Hizmetli Ortaçağ Avrupa sında hamamı olan tek şehir vasfındaki Kurtuba nın ilim sanat ve mimarîde olduğu gibi temizlik ve çevreye de verdiği değerden bahsetti Son olarak da Taha Kılınç 1609 da başlayıp 1614 te sona eren ve Avrupa daki ilk etnik temizliğin yani İspanya nın Müslümanlardan temizlenme sürecinin kan donduran arka bahçesini kaleme aldı Ayrıca Taha Kılınç ın kaleme aldığı Endülüs Gezi Rehberi kitabı da bütün okurlara hediye ediliyor Tarih Okuyan Şaşırmaz

20 Özel Sayı 2021 BÂBÜRLÜLER Acaba Bâbürlü mimarisinin birbirinden gösterişli âbidelerini Hindistan haritasından tamamen silsek geriye ne kalırdı Düşünsenize Delhi de Kızıl Kale Cuma Mescidi Hümâyûn Türbesi Safdar Ceng Türbesi yok Agra da Tac Mahal İ timâdüddevle Türbesi Cuma Mescidi Kale Mûtî Mescid yok Fetihpûr Sikri de Cuma Mescidi Kale Saraylar taraçalı bahçeler yok Bu tahayyülü diğer bütün tarihî şehirler ve bölgeler için Leknev Allahâbâd Ecmîr Bengal Haydarâbâd vb deneyebilirsiniz Hindistan ın neredeyse her şehrinin siluetini bir Bâbürlü eseri tamamladığından onları çıkardığınızda geriye pek çok yönden birbirine benzeyen sıradan tablolar kalır Bu hakikat sebebiyledir ki sadece turistler değil Hindistan devletinin bütün resmî misafirleri de mutlaka Agra ya gitmek ve Tac Mahal in ünlü manzarası önünde fotoğraf çektirmek ister 1526 dan 1858 e kadar Hint Alt Kıtası nda İslâm ın bayraktarlığını yapan Bâbürlüler günümüzde Hindistan ın tarihî ve kültürel kimliğinin ana ve ayrılmaz parçasına dönüşmüştür Sadece mimarî sahasında değil kültür sanat edebiyat estetik peyzaj ve hatta gastronomide Bâbürlülerin Hindistan a vurduğu mühür sökülüp kazınamayacak kadar derine işlemiştir Bundan önceki özel sayımızda Delhi Türk Sultanlığı nı ele almış böylece 1000 li yılların başından itibaren Hindistan ve çevresindeki topraklarda İslâm ın bir medeniyet haline geliş sürecine odaklanmıştık Ancak bu serüvenin mutlaka bilinmesi gereken bir de devamı ve zirvesi vardı Bâbürlüler Devamını Derin Tarih in 20 özel sayısının sayfalarında bulabilirsiniz BAŞKA NELER VAR Doç Dr Abdulkadir Macit 16 asırda İslâm dünyasındaki hâkimiyet mücadelesini Bâbürlüler ve Şeybânîler örneği üzerinden kaleme aldı Bâbür Şah ın Fergana dan Hindistan a hayat hikâyesini kaleme aldığı Bâbürnâme yi Dr Fatih Bayram inceledi Bâbür ve Hümâyûn dönemleri Bâbürlü Safevî ilişkilerini Elif Gülbaş yazdı Osmanlılar gibi güçlü bir gelenek olan Bâbürlü Medreselerini Doç Dr Ahmet Aydın satırlara taşıdı Bâbürlüler Hindistan da Bir Türk İmparatorluğu kitabının yazarı Prof Dr Michael H Fisher ile Bâbürlüleri konuştuk Devlet başkanı şâir ve derviş vasıflarıyla ön plana çıkan Bâbür Şah ı Prof Dr Mustafa Kara satırlara taşıdı Prof Dr Muzaffer Alam din kültür ve siyaset üçgeninde Bâbürlülerdeki devlet inşasının çerçevesini çizdi Ahengin en vakur hali olan Bâbürlü mimarisini Prof Dr Engin Beksaç ın kaleminden okuyacaksınız Ortaçağ Hint metinlerinden hareketle Ekber Şah ı Doç Dr Cemil Kutlutürk inceledi Hint Alt Kıtası nda İslâmiyet in yayılmasına katkıda bulunan manevî mimarları Prof Dr Necdet Tosun kaleme aldı Birçok geleneğin gölgesinde Bâbürlü İmparatorluğu na yeniden şekil veren Ekber Şah ın siyasî vizyonunu dinî ve entelektüel meraklarını Zeynep Çavuşoğlu yazdı Munise Şimşek Bâbürlülerin para politikasını satırlara taşıdı Agra da billur bir cennet bahçesi olan Tac Mahal i Şule Nurengin Beksaç kaleme aldı Doç Dr Audrey Truschke iftiraya uğramış bir Bâbürlü sultanı olan Âlemgîr Evrengzîb in gerçek hikayesini anlattı Bâbürlü sultanların murassa silahlarının hikayelerini Dr Umut Kansoy anlattı Bâbürlüler diyarını Avrupalı seyyahların gözünden Faraz Anjum satırlara taşıdı Doç Dr Ahmet Aydın 18 yüzyılın müceddidi Şah Veliyyullah Dihlevî yi ve Hint İslâm geleneğine damgasını vuran Dihlevîliği kaleme aldı İstanbul un fethinden Millî Mücadele ye Osmanlı Bâbürlü ilişkisini Prof Dr Azmi Özcan anlattı Şâir vakanüvis ve hükümdarın başdanışmanı vasıflarıyla ön plana çıkan Bâbürlü hanedan kadınları Begümler in hikayesini Doç Dr H Hilal Şahin kaleme aldı Saray protokolünden savaş meydanına düğün alayından cenaze merasimine Bâbürlülerin kullandıkları filleri Dr Umut Kansoy satırlara taşıdı Bâbürlülerin tarihine zihnî yapısına tasavvufî ve ilmî geleneklerine dair yazılmış 5 meşhur eseri Metin Taha Yılmaz sıraladı Dr Muhammet Zahit Atçıl Tarımcı Çağ da Müslüman bir devlet olarak Bâbürlüleri Marshall Hodgson un perspektifinden çizdi İngiliz Doğu Hindistan Şirketi kitabının yazarı Taha İ Özel le şirket Bâbürlü ilişkisini konuştuk İngiliz Doğu Hindistan Şirketi nin Bâbürlü tarihçileri olan Henry Miers Elliot ve John Dowson u Mahmut Cihat İzgi kaleme aldı Deniz Çıkılı 1857 Hint Ayaklanması nın bağımsızlık savaşı mı yoksa isyan mı olduğuna cevap verdi Hindistan Bağımsızlık Savaşı nda Bâbürlülerin rolünü Syed Ubaidur Rahman dan okuduk Anjali Yadav ile Bâbürlülerin yıkılışını hazırlayan neydi sorusunun cevabını bulduk Ayrıca Bâbürlüler devrinden kalma eserlerin yer aldığı Hindistan Gezi Haritası bütün okurlara hediye ediliyor Tarih okuyan şaşırmaz

19 Özel Sayı 2021 Hindistan a Vurulan İslâm Mührü DELHİ TÜRK SULTANLIĞI Hindistan coğrafyasına dair okumalar yaparken karşımıza çıkan bir fotoğraf tesirinden uzun süre bizleri sıyırmamıştı Binlerce Müslüman bir caminin enkazında bayram namazı kılıyor Duvarlarının yüksekliği ibadet alanının genişliği ve etrafının ferahlığına bakılırsa bir zamanlar görkemli bir abideydi burası Oysa şimdi yalnızca yıkıntıdan ibaretti Acaba neler olmuştu Bu caminin hikâyesi neydi Yaptıran hükümdar kimdi Dahası cami bugün niçin mamur hale getirilmiyordu İşte Delhi Türk Sultanlığı nın en dikkate değer hükümdarlarından Fîrûz Şah Tuğluk un inşa ettirdiği Cuma Camii nin tek bir fotoğrafından sayısız soru düşüyor zihnimize Yolumuz Hindistan a düşmese de hayal âleminde giderek Delhi de ihmal edilen unutulan ve hiç bilinmeyen İslâm abidelerinin Fîrûz Şah Tuğluk Camii yle sınırlı olmadığını görüyoruz Kelimenin tam anlamıyla İslâmî açıdan bir kültür hazinesidir Hindistan ve bizim buralara dair bilgilerimiz son derece sınırlıdır ne yazık ki Delhi yi Agra yı Caypur u Leknev i Aligarh ı bu duygularla adımlıyoruz Türkiye de yaşayan insanlar olarak tarihe olan ilgimizde Osmanlı coğrafyası ilk sıraya yerleşiyor Bu kaçınılmaz bir durum ve gayet tabii Ancak İslâm tarihi Osmanlı dan ve Müslüman dünya da Türkiye den ibaret değil Osmanlı medeniyetinin Müslümanların tarih boyunca dünyada bıraktığı izlerin en parlaklarından biri olarak yeterince anlaşılabilmesi için onu yerli yerine oturtmak ve zincirin diğer halkalarıyla birlikte düşünmek icap ediyor Sadece Osmanlı ya odaklanmak ve zincirin öncesini ya da sonrasını ihmal etmek bizi ayrıca tarihî sebep sonuç münasebetleri çerçevesinde düşünmek yeteneğinden de mahrum bırakır Arka arkaya iki özel sayı şeklinde siz kıymetli okurlarımızın dikkatini Hindistan coğrafyasına yöneltmek isteyişimiz yukarıda izah etmeye çalıştığımız sebeplerden kaynaklanıyor Neredeyse 700 yıl boyunca Hindistan ve çevresinde cari olan Türk İslâm hâkimiyeti yalnızca oraları değil dünyanın diğer coğrafyalarını da derinden etkiledi üstelik Bugün bile Hindistan ın dünyaya bakan yüzünde neredeyse tamamen Müslümanların bıraktığı izler var Hindistan deyince herkesin aklına gelen Tac Mahal bu izlerin en meşhuru Delhi Türk Sultanlığı özel sayımızın okuyan herkesin zihninde yepyeni pencereler açmasını düşünce dünyamızı zenginleştirmesini ve ufuklarımızı daha da genişletmesini diliyoruz BAŞKA NELER VAR Prof Dr Azmi Özcan 650 yıl Müslüman Türkler tarafından yönetilen Türk İslâm tarihinin kayıp sayfası Hindistan ı kaleme aldı Delhi Sultanlığı ndan evvel ne yaşanmıştı sorusuna Prof Dr M Hanefi Palabıyık Hindistan ı İslâm la şereflendiren Gaznelilerdir tespitinde bulundu Moğol istilalarından kaçan alimlerin güvenli limanı Delhi yi Doç Dr Ahmet Aydın ayrıntılarıyla anlattı Delhi Sultanlığı na damga vuran hanedanları Mujiburrahman Timur satırlara taşıdı Hindistan a İslâm ın ikramı Delhi Sultanlarının şeref sembolü Kutub Minâr ı Şule Nurengin Beksaç yazdı Delhi Sultanlığı nın manevî kurucusu Muînüddîn Çiştî ve Çiştî Tarikatı nı Prof Dr Tanvir Anjum bizlere aktardı Syed Ubaidur Rahman Delhi Sultanlığı nın altın çağını yaşatan Alaeddin Halacî ve idarî malî reformalarına ışık tuttu Delhi Sultanlığı nın Moğolları durdruan savaş hilelerini Dr Umut Kansoy dan öğrendik Dr Fouzia Farooq Ahmed Delhi Sultanlığı nı zirveye taşıyan seçkin köle askerlerini bizler için anlattı Moğol akınlarıyla Delhi ye akın eden âlimlerin Hindistan da oluşturdukları edebî çalışmaları Dr Rıza Kurtuluş tan öğrendik Prof Dr Engin Beksaç Hindistan a İslâm hüviyeti kazandıran mimari eserleri adeta bizlere çizdi Prof Blain H Auer ile Delhi Sultanlarının otoritesi sünni iktidar anlayışına dayanıyordu tespiti üzerine konuştuk Ortaçağ Hint kaynaklarında İslâm ve Müslüman kavramlarını Doç Dr Cemil Kutlutürk ten okuduk Delhi Sultanlığı nın cevval melikesi ilk ve tek kadın hükümdarı Râziye Sultan ı Doç Dr H Hilal Şahin den dinledik Müslüman hekimlerin Yunan tıbbını tatbik edemedikleri Hindistan da İlm i Tıp ile Ayurveda Sentezi uygulamalarını İktidar Hüseyin Sıddıkî den okuduk Delhi Sultanlığı nın adil ve adalet timsali sultanı Balaban han ı Deniz Çıkılı satırlara taşıdı Dr Umut Kansoy Delhi Türk Sultanlığı nda kullanılan dev dişli savaş makinelerini hayal dünyamızda tasvir etti Emir Timur un Ankara Savaşı na lojistik ön hazırlığı olan Hindistan Seferi ni Prof Dr Mustafa Alican kaleme aldı Kast sistemindeki adaletsizliği bertaraf eden İslâm ın Müslüman Hindistan daki sosyal hayata tecellisine Naumana Kiran ayna tuttu Delhi Sultanlığı nın temellerini dinamitleyen ve yıkılmasına sebep olan ölümcül hataları Ganeswar Nayak tan dinledik Ayrıca dünya seyyahlarından olan İbn Battûta nın Hindistan Seyahati yazısı da okurlarla buluştu Tarih okuyan şaşırmaz

16 ÖZEL SAYI 2019

15 Özel Sayı 2019 BÜTÜN ZAMANLARIN EN BÜYÜK MİMARI MİMAR SİNAN Mimar Sinan usta ki taşı kalbiyle döverek yumuşatır ve hamur kıvamına getirdikten sonra ona istediği şekli verir Ne zaman bir hanına kervansarayına hamamına camiine çeşmesine hatta duvarına rastlasak ruhunun taşların arasında gölgeler halinde gezindiğini görür gibi oluruz Kadırga daki Sokollu Camii nin sürprizlere kanat açan merdivenlerinden çıkarken nefesimizin tutulması bu yüzdendi Mimar Sinan sayısında çok sevdiğimiz ama yeterince değil hemen hiç bilmediğimiz bu dâhi sanatkârımızı onu gelmiş geçmiş en büyük mimar diye vasfeden Prof Dr Suphi Saatçi Hoca rehberliğinde tanımaya karar verdik ve asırlar süren bir yolculuğa revan olduk Neticede birbirinden güzel derinlikli ve nitelikli makale ve söyleşilerle 431 yıl önce kaybettiğimiz Sinan Usta yı aczimizi katık ederek takdime çalıştık O taşın simyasını çözerek ruhumuzun destanını yazmıştı Bizim yaptığımız ona kuru da olsa bir demet gül sunmaktan ibaret Gelin bu zaman yolculuğuna birlikte çıkalım BAŞKA NELER VAR Prof Dr Suphi Saatçi Mimar Sinan ile alakalı pek çok muammadan birisi olan doğum ve vefat tarihine ışık tuttu Kanunî Sokollu Mehmep Paşa Fuzulî Bakî devrine bir de Mimar Sinan yorumunu Prof Dr Sadettin Ökten den dinledik Prof Dr Zeynep Ahunbay Mimar Sinan ın göz kamaştıran eğitim yapılarına güneş tutulması gibi baktırdı Dünya Durdukça kalacak olan camileri Prof Dr İlknur Aktuğ Kolay inceledi Rönesans mimarlarının hayallerini gerçekleştiren Sinan ı Doç Dr Yusuf Civelek kaleme aldı Dr Mine Eser Dersaadet İstanbul a denizden gelenleri 400 yıl boyunca selamlayan Süleymaniye nin görkemli silüetini gösterdi Sudur mâ mur eden cümle cihanı anlayışıyla suya mimar olan Mimar Sinan ı Ahmet Aygün anlattı Mimar İ Ahmet Aslanoğlu Mimar Sinan ın Ayasofya daki silinmez izlerini gösterdi Sinan bir yapıyı inşa ederken malzeme teknoloji akustik strüktür aydınlatma form ve estetiği nasıl kullanırdı sorusuna Prof Dr Gözde Ramazanoğlu cevap verdi Öğr Üyesi Alidost Ertuğrul Sinan ın teknik ustalığını konuşturduğu harikalarından olan hamamlarını malzeme yapım tekniği planlama ve mimarî üslup açısından okudu Prof Dr Suphi Saatçi 400 ü aşkın eseriyle Sinan ın dünya mimarlık tarihindeki rekoruna ulaşılamamıştır tespitinde bulundu Dr M Sinan Genim Mimar Sinan ın lojistik dehasını anlattı Dr İbrahim Zeyd Gerçik ten Osmanlı medeniyetinin eseri Mimar Sinan ın liderlik ve yönetim prensiplerini dinledik Mimar Sinan ın Bursa da eser vermemiş olmasının hikmetini Araştırmacı Yazar Mustafa Armağan kaleme aldı Merhum Turgut Cansever Mimar Sinan ın zihin dünyasına ışık tuttu Sinan ın camilerinde onun sanatına yakışır tezyinatını Dr Ali Rıza Özcan gösterdi Sinan ahenk dolu güzelliği nasıl yakaladı sorusuna Doç Dr Aytül Papila sırlarla dolu olan olan Mimar Sinan ı anlatarak cevap verdi Sinan ın dünya mimarlık tarihine armağanı olan külliyelerini Hayriye İsmailoğlu ndan dinledik Mimar Sinan ın saray kadınlarını ölümsüzleştiren Üsküdar eserlerini Özlem Akyol anlattı Öğr Gör Cuma Karan Sinan ın kafatasını kimler neden ölçmek istedi Sorusuyla traji komik bir hadiseyi gün yüzüne çıkarttı Mimar Sinan ın başı na gelenleri ilk kez Araştırmacı Yazar Mustafa Armağan dan dinledik Merhum Prof Dr Semavi Eyice nin dergimizde yazdığı yazılardan Mimar Sinan derlemesini sizlere sunduk Doç Dr Canan Tanrısever den Mimar Sinan ın eserlerinin ilginç hikayelerini dinledik Tarih Okuyan Şaşırmaz

13 Özel Sayı 2018 DERİN TARİH İN 13 ÖZEL SAYISI ÇIKTI HAT SANATI ÖZEL SAYISI Derin Tarih özel sayılar silsilesine Türk İslam sanatlarının merkezinde yer alan Hat Sanatı nı ekledi Alanında önemli çalışmalar yapmış olan akademisyenlerle birlikte hat sanatını bilfiil icra eden hattatlar birbirinden müstesna yazılarıyla yer aldılar Günümüz hat sanatının tanınmış isimlerinden olan hat üstadlarıyla yapılan mülâkatlar ile hat sanatının güncel meseleleri ilgi çekici hatıralarla birlikte müzakere edildi Derin Tarih in Hat Sanatı Özel Sayısı için kütüphanenizde yer açın BAŞKA NELER VAR Doç Dr Fatih Özkafa Asr ı Saadet ten bugüne hat sanatının tarihî serüvenini kaleme aldı Harflerin yazılış şekillerinin farklı coğrafyalarda nasıl değiştiğini Kûfî ve Neshî yazı karakterlerinin tarih boyunca aldığı isimler vasıflar ve bunları temsil eden yazı çeşitlerini Dr Ahmet Gedik yazdı Asr ı Saadet ten bugüne Kur ân ı Kerîm in bir kitap olarak vücut bulma sürecini Prof Dr Mehmet Emin Maşalı anlattı Hat sanatının incelikleri İslam ülkelerine kıyasla Türkiye de hattın geldiği nokta ve yarışmalarla ilgili açıklamalarda bulunan günümüzün en kıdemli hattatlarından Hasan Çelebi nin röportajı Hattın Güneşi olarak anılan adına beyitler yazılan Kanûnî devrinin meşhur hattatı Ahmed Şemseddin Karahisârî nin hayat hikâyesini Talip Mert satırlara taşıdı Hat sanatı ile kaligrafi ve grafik sanatları arasındaki ilişkiyi Dr M Savaş Çevik yorumladı Hat sanatının rotasını yeni ufuklara yönlendiren Hâfız Osman Efendi yi Ömer Faruk Dere nin kaleminden okuyacaksınız 350 yıllık Hilye yi Şerife geleneği hakkında bilinmeyenleri Şerif Hamideddin Tektaş gözler önüne serdi İki büyük Osmanlı hattatı İsmail Zühdî Efendi ve biraderi Mustafa Râkım Efendilerin hayat hikâyesini Ali Uğur Karataş kaleme aldı Hat sanatının siyasetteki yeri Prof Dr İsmail Kara nın kalemiyle buluştu Kafkasya kökenli Nakşî bir aileden gelen Mahmud Celaleddin Efendi nin hayatını Ahmet Koçak yazdı Nesih ve Tâlik yazı türlerinin birleşiminden doğan Nestâlik yazı türünün ilginç hikâyesini Mustafa Parıldar satırlara taşıdı Musikîşinas hattat Kazasker Mustafa İzzet Efendi yi İsmail Orman kaleme aldı Hat sanatının uygulama alanlarını Doç Dr Mehmet Memiş in kaleminden okuyacaksınız Sultan Abdülmecid tarafından Mecidî nişanına layık görülen Mescid i Nebevî hattatı Abdullah Zühdî Efendi nin hayat hikâyesini Ali Hüsrevoğlu yazdı Asr ı Saadet ten Endülüs e Osmanlı dan Cumhuriyet e kadın hattatları Ayten Tiryaki kaleme aldı Doç Dr Yusuf Bilen pürüzsüz ve mukavemetli harflerin üstadı Mehmed Şevki Efendi nin şaşırtıcı hikâyesini anlattı Hattat Mehmed Özçay ve Osman Özçay kardeşler ile hat sanatının geçmişten bugüne serüvenini konuştuk Celî yazının üstadı Sâmi Efendi nin hayatını Mahmud Sami Kanbaş kaleme aldı Balkanlar dan İstanbul a gelip Enderûn ı Hümâyun a giren ve Hırka yı Saâdet dairesinde hat dersleri alan Mehmed Nazif Bey in şaşırtıcı hikâyesini Abdurrahman Depeler satırlara taşıdı Teknoloji ile hattı buluşturma çabalarının imkân ve neticelerini Doç Dr Muhammed Abay ele aldı Mushaf kitabetinin üstadlarından Hasan Rıza Efendi nin hayat hikâyesini Elif İlter in kaleminden okuyacaksınız Reîsü l Hattâtin sıfatına layık olan Hacı Kâmil Akdik i Kuddusi Doğan anlattı Albaraka Türk Genel Müdür Yardımcısı Hasan Altundağ ile hat koleksiyonculuğu üzerine konuştuk Mustafa Armağan ın kaleminden Reîsü l Hattâtin Hacı Kâmil Akdik le hat sanatının metafiziğine yolculuk Hattat tuğrakeş müzehhip ve ressam İsmail Hakkı Altunbezer i Ferhat Kurlu satırlara taşıdı Orhan Altuğ 20 yüzyılın önemli hattatlarından Mustafa Halim Özyazıcı yı anlattı Arap coğrafyasının meşhur hattatlarını Sami Naddah kaleme aldı Prof Dr M Uğur Derman Üstad Necmeddin Okyay ın hayat hikâyesini kaleme aldı Hat sanatını ba sü ba de l mevte ulaştıran hattat Hâmit Aytaç ın kıymetli hatıralarını talebesi Muhsin Demirel ile konuştuk Yusuf Ünal hat sanatı araştırmacıları için kapsamlı bir bibliyografya kaleme aldı

12 Özel Sayı 2018 TÜRK İSLAM TARİHİNİN İLK CİHAN DEVLETİ SELÇUKLULAR DERİN TARİH İN SELÇUKLULAR ÖZEL SAYISI ÇIKTI Derin Tarih in 12 Özel Sayısı raflarda yerini aldı Hem Türk hem de İslam İmparatorluğu içinde en büyük ve köklü devletlerden biri olan Selçukluların tarihi Malazgirt ten Nizamiye medreselerine sikkelerden Hasan Sabbah ve Bâtınilere meşhur kumandanlardan başkentlere sanat ve mimariden devlet ve ordu teşkilatına bilinmeyen yönleriyle okura ulaşıyor Selçuklu tarihi otoritelerinden Prof Dr Muharrem Kesik in direktörlüğünde hazırlanan sayı Selçuklular derslerine kapsamlı bir giriş niteliği taşıyor NELER VAR Devlet teşkilatları mobilize olma hızları ve üstün askerî disiplinleriyle Türklerin kaderinde dönüm noktası olan Büyük Selçuklu Devleti ni Prof Dr Muharrem Kesik kaleme aldı Selçuklu Devleti nasıl idare ediliyordu Aslî devlet birimleri ve görevleri nelerdi Bir İmparatorluğun idare mekanizmasına Prof Dr Cihan Piyadeoğlu büyüteç tuttu Selçuklu hanedanındaki iki güç odağı olan Tuğrul ve Çağrı Beyler ve amcaları Arslan Yabgu nun ayrışmasına dayanan siyasî kopuşa Doç Dr Mustafa Alican mercek tuttu Selçuklu yla özdeşleşen efsanevî Çift Başlı Kartal sembolizmini Doç Dr Erkan Göksu analiz ediyor Prof Dr Muharrem Kesik Büyük Selçuklu Devleti nin gizli hükümdarı vezir Nizâmü l Mülk ün icraatını askerî idarî reformlarını ve iktidar yolundaki çetin mücadelesini yazdı Batı nın önde gelen üniversitelerine ilham veren dünyanın ilk üniversitesi Nizâmiye Medreselerinin eğitim programı yetiştirdiği âlimler İslam dünyasında edindiği gaye ve daha pek çok şaşırtıcı ayrıntıyı Prof Dr Ahmet Ocak paylaşıyor Suikastları ve propaganda faaliyetleriyle Batılıların da dikkatini çeken tarihin ilk teröristleri Hasan Sabbah ve Bâtınîlerin Selçuklularla münasebetini Dr Pınar Kaya ele aldı Selçuklu tarihinin İslam ve Türk tarihindeki yeri ve önemi nereden gelir Selçuklu hanedanının akıbeti ne oldu Selçuklu tarihi araştırmaları ve eğitim müfredatı ne düzeyde Türk Tarih Kurumu Başkanı Prof Dr Refik Turan cevapladı Selçukluları kardeş kılan teşkilat Ahiliğin İslam tarihindeki izlerini Prof Dr Haşim Şahin kaleme aldı Prof Dr Seyfullah Kara Sünnî Şiî ayrımını ortadan kaldırarak bugüne mesaj veren Selçukluların barış huzur ve kardeşliği merkeze alan mezhep politikalarını anlattı Türklerin Anadolu yu yurt edinip Türkleşmesini sağladıkları bu suretle bugünkü Türkiye nin temellerinin atıldığı Türkiye nin miladı Malazgirt Savaşı nasıl zafere dönüştü Prof Dr Muharrem Kesik cevaplıyor Selçuklular Anadolu ya niçin geldiler Bizans ın önünde nasıl duvar oldular Kardeş kavgalarından Moğol zulümlerine Anadolu Selçuklularının hikâyesini Dr Emine Uyumaz anlattı Selçuklu hükümdarları edip ve şairleri nasıl himaye etmişti Tasavvuf edebiyatının doğuşundan eser çoğaltılmasına Selçuklu edebiyatının sözlü ve yazılı eserlerini Prof Dr Osman G Özgüdenli kaleme aldı Selçuklu sikkelerini diğer İslam devletlerinin sikkelerinden ayıran farklar nelerdi Hangi sembol ne anlama geliyordu Selçuklunun iktidar alâmeti sikkeleri Dr Sadi S Kucur yazdı Haçlılar karşısında İslama kalkan olan Türkiye Selçuklularının tarihî serüvenini Prof Dr Aydın Usta anlattı Dr İbrahim Balık Büyük Selçuklu Devleti nin Ortadoğu ya vurduğu 3 mührü tanıtıyor Antalya Sinop ve Alanya nın fethinden Çaka Bey e Trabzon kuşatmasından ilk gemi ve tersanelere Selçukluların denizlerdeki nefes kesen serüvenini Burak Nafiz Sarıcı kaleme aldı Selçukluların ilmin zevkin estetiğin ve dehanın birleşerek oluşturduğu harikulade sanat ve mimarî eserlerini Prof Dr Kadir Pektaş kaleme aldı Dr Murat Öztürk Aksungur dan Savtegin e Porsuk tan Saltuk Bey e sultanların sağ kolu olup gayrimüslim liderler tarafından dahi takdir edilen Haçlılara ve Bâtınîlere karşı mücadele eden Selçuklu komutanlarından 12 sini tanıttı Selçuklu Bizans ilişkilerindeki sürpriz ittifakları taht oyunlarını ve savaş hilelerini İsmet Burak Batır ın kaleminden okuyoruz Nîşâbur dan Rey e Isfahan dan Merv e İznik ten Konya ya 10 Selçuklu başkentini Yasin Karakuş yazdı Ortaçağ İslam devletlerinin dayandığı en önemli askerî ve idarî teşkilatlarından gulâm ve ıktânın Selçuklu medeniyetindeki yeri ve şaşırtıcı ayrıntılarını Doç Dr Erkan Göksu satırlara taşıdı Selçuklu literatürüne katkı sağlayan üstadları ve eserlerini Abdullah Burgu yazdı Moğollara karşı devlete siper olan Rum köle Celâleddin Karatay ı Türkiye Selçuklularının en mühim devlet adamlarından biri yapan neydi Dr Zehra Odabaşı cevaplıyor İpek ve Baharat yollarının kontrolünü elinde bulunduran Selçukluların Ortadoğu ticaret faaliyetlerini Dr Yaşar Bedirhan anlattı Tarih Okuyan Şaşırmaz

26 Özel Sayı 2023 ORYANTALİZM Batı nın Doğu ya ilgisi ne zaman başladı diye soracak olsak herhalde başlangıca dair en canlı tasvirleri Endülüs te buluruz Örneğin 900 lü yılların Kurtuba sına akın eden Hıristiyan gençlerin Arapçaya İslâm kültürüne ve Arap geleneklerine olan hayranlığı öyle derecelere ulaşmıştı ki dönemin kilise kaynakları gençlerin bozulduğundan ve kendi kültürlerini yitirerek Müslümanlar karşısında asimile olduklarından dert yanıyordu Sonraki yüzyıllar boyunca Doğu ya Batı ilgisi hem savaşların getirdiği gerilimlerin hem de aynı oranda artarak ilerleyen bir merakın eşliğinde gelişti Merak evresinden sonra ise yakından tanıma ve tanımlama nihayet meydana getirilen birikimi Doğu nun yeraltı ve yer üstü zenginliklerini yağmalamak için sonuna kadar kullanma merhaleleri geldi Doğu Bilim anlamında kullanılan oryantalizmin bugün zihinlerimizde hep sömürgecilikle kibirle ve Doğu nun her açıdan istismarıyla özdeş hale gelmesinin esas sebebi budur Derin Tarih olarak kapsamlı bir oryantalizm dosyasıyla karşınıza çıkarken çok önemsediğimiz ve hepimizi de yakından ilgilendirdiğine inandığımız bazı sorulara özellikle cevap bulmaya çalıştık Oryantalizm çalışmaları Doğu yu ve Doğu insanını gerçekten anlayabildi mi Oryantalistlerin hepsi kendi dinî ve kültürel ajandasının peşinden mi koştu Aralarında iyi niyetliler ve samimi biçimde Doğu yu olduğu gibi anlamaya çalışanlar yok muydu Oryantalistlerin yüzyıllar içinde oluşturduğu birikim Müslüman dünyaya hangi yönlerden tesir etti Müslümanlar oryantalistlerden ne öğrendi Batılı seyyahların gördüklerini kayda geçirirken bilgi eksiklerinden ve önyargılarından dolayı düştüğü hatalar nelere mal oldu Bilhassa İslâmî ilimler sahasında yapılan çalışmalar tarih boyunca akla bile gelmeyen nice tartışmanın fitilini ateşlerken İslâm dünyası bu durumdan nasıl etkilendi Oryantalist ressamların Doğu yu resmederken çizdikleri çerçeve Batılı zihinlerde hangi imajları doğurdu Oryantalizm sadece emperyalizmin ileri karakolu olarak mı işlev gördü Bu noktada kim kimi yönlendirdi Meşhur oryantalistler kimlerdi hangi alanda neler yaptılar ve insanlığın hafızasında hangi izleri bıraktılar Dosyamızı okudukça eminiz bunlar gibi onlarca önemli sorunun daha cevaplarını bulacaksınız Belki de kendiniz başka sorular sorarak cevaplarını aramaya koyulacaksınız Her hâlükârda yıllarca başvuru kaynağı olarak kullanılacak kalıcı bir eser vücuda getirdiğimize inanıyoruz Emek veren bütün yazarlarımıza ve hocalarımıza teşekkürlerimizi sunuyoruz Yeni özel sayımızda buluşmak üzere hayırla kalınız NELER VAR Doğu ile Batı nın kıvılcımlı geriliminden ABD nin kurumsal ve operasyonel projelerine oryantalizmin tarihî serüvenini Prof Dr Yücel Bulut ile konuştuk Dünyanın ekseni Batı ya kayarken Thierry Hentsch in Hayali Doğu kitabından Osmanlı yı seyrettik Oryantalistlerin kabul ettirdikleri bir kurgu olan oryantalizmi Prof Dr İsmail Kara dan okuduk Meşhur oryantalistlerden Edward Said in entelektüel hayatını Doç Dr Joseph Massad kaleme aldı Napolyon un işgal ettiği Mısır a beraberinde getirdiği ve burada bilimsel araştırmalar yaptırdığı işgal komitesini Prof Dr Süleyman Kızıltoprak satırlara taşıdı Batı nın ötekisi olan Şark dünyasının Batılılarca anlaşılması için bu bilinmeyen topraklara yolculuk yapan seyyahları Doç Dr Remzi Avcı ile birlikte inceledik Oryantalistlerin Kur ân ı tetkik ve tahrif mesaisini Ar Gör Necmettin Salih Ekiz den okuduk Doç Dr Fatma Kızıl ile oryantalist hadis çalışmalarına ve İslâm dünyasındaki akislerine göz attık Alman oryantalistlerin kelâm ve İslâm felsefesine tesirlerini Prof Dr Özcan Taşcı tasavvuf araştırmalarına tesirlerini ise Prof Dr Ömer Yılmaz kaleme aldı Müsteşrikler kongrelerinden Diyanet İslâm Ansiklopedisi ne oryantalizmin Türk tarih yazımına etkilerini Prof Dr Mehmet İpşirli ile konuştuk Dr Ahmet Demirhan Türk düşüncesinde Şarkiyatçı eleştiriyi nerede aramalı sorusuna cevap verdi Araştırmacı Yazar Mohamed el Metmari ile egzotik Doğu nun resmedildiği oryantalist tablolara göz attık Feyza Betül Aydın Haremi Pazarlamak ve Bugs Bunny oryantalist miydi yazılarıyla oryantalizmin merak uyandıran konularına değindi Engin Özendes Batı nın hayalî Doğu su fotoğraf karelerine nasıl yansıdı sorusuna fotoğraflarla cevap verdi Türk edebiyatındaki oryantalist etkiyi Dr Sacide Nur Akkaya değerlendirdi Tarihçi Yazar Muharrem Varol ile Üsküdar Rifâî Âsitânesi ne oryantalist perspektifinden baktık İngiliz Doğu Hindistan Şirketi ne çalışan yerli ressamları Munise Şimşek kaleme aldı İslâm ın Serüveni başlıklı eserin yazarı Marshall Hodgson un perspektifinden oryantalizmin çehrelerini Prof Steve Tamari den okuduk Klasik oryantalizmin önemli ve ılımlı bir temsilcisi olan W Montgomery Watt ın İslâm düşünce tarihi okumasını Prof Dr Osman Demir kaleme aldı Doç Dr Abdulkadir Macit ile İslâm âleminin ilk ve son şarkiyatçısı Muhammed Hamidullah ı konuştuk İdeolojik oryantalist paradigmayı ve Goethe nin kozmopolit oryantalizmini Dr Serdar Aslan satırlara taşıdı İngiliz oryantalizminin babası Sir William Jones ve Bengal Asya Cemiyeti ndeki faaliyetlerini Öğr Gör Deniz Çıkılı yazdı British Museum un sömürgecilik çağı koleksiyonlarına Zirrar Ali ile göz attık Şarkiyatçı projenin mikrokozmosu olan Fransız şarkiyatçıları Prof Wael B Hallaq ın kaleminden okuduk Avrupa yı baştan sona etkisi altına alan ve oryantalizmin de kaynağını oluşturan Türk modasını Prof Dr Gülgün Yılmaz kaleme aldı Son olarak Prof Dr Birgül Koçak Oksev bir asır boyunca oryantalizmin seyrini belirleyen Uluslararası Oryantalistler Kongreleri ni inceledi BAŞKA NELER VAR John Frederick Lewis in Şifa İçin Dua isimli tablosu bütün Derin Tarih okurlarına poster olarak armağan ediliyor Tarih Okuyan Şaşırmaz

31 Özel Sayı 2025 ZOR BİR DOSYA BEKTAŞÎLİK Kavranması üzerinde konuşulması ve yorumlanması en zor tarikat hangisidir diye sorulsa cevap muhtemelen Bektaşîlik olurdu Bunun tarihin derinliklerine doğru uzanan bazı makul ve somut sebepleri var Evvela teşekkül devresinin başlangıcı olarak ifade edilen Babaî İsyanı nın doğduğu siyasî sosyal ve ekonomik şartların dikkatlice çözümlenmesi bir müşkül olarak önümüzde duruyor Erken dönem Osmanlı fetihlerine katılarak Rumeli ye akın eden ilk Bektaşîlerin ki o zaman henüz bu isimle anılmıyorlardı zihin ve ruh dünyası da keza yakından tetkik edilmelidir Hayatı tümüyle menkıbelerle örülü durumdaki Hacı Bektâş ı Velî nin tarihî bir şahsiyet olarak gerçek portresini çıkarmak konuyla alâkalı bir başka zorluktur Dönem kaynaklarında neredeyse kendisine hiç atıf yapılmayan Hacı Bektaş ın bilahare büründürüldüğü mitolojik karakter hem şahsını hem de adını verdiği tarikatı doğru bir bağlama oturtmayı güçleştirmektedir Bektaşîliğin Osmanlı İmparatorluğu nun vurucu gücü durumundaki Yeniçerilerle bağlantısı ve Osmanlı müesses nizamının dinî algısıyla Bektaşîliğin münasebetleri odaklanmak gereken bir diğer noktadır 1826 da devletin nihaî demir yumruğunu yiyinceye kadar tarikatın geçirdiği dönüşümler aynı zamanda Osmanlı dinî ve siyasî tarihinin de ayrıntılı biçimde okunmasını gerektirmektedir Ekonomik kudret bağlamında Bektaşîliğin kendine has yapısı onu diğer tarikatlardan ayırmaktadır Özellikle Osmanlı taşrasındaki dergâh ve tekkelerin aynı zamanda birer iktisadî işletme olduğu düşünüldüğünde Bektaşîliğin serencamının yüzyıllar içinde siyasetin yanı sıra ekonomik dalgalanmalar eşliğinde de okunması gerektiği görülmektedir Bektaşîlik üzerindeki Hurufilik ve Şia etkileriyle tarihî süreç içinde bu unsurların tarikatın şekillenmesinde oynadıkları roller yine konuyu kavramayı güçleştiren noktalardandır Klâsik anlamda Şiî inanç dünyası içinde mütalaa edilemeyecek farklılıklar içeren Bektaşîliğin Anadolu İran ekseninde nereye oturtulacağı ciddi bir meseledir Hem mensuplarının yaşantısı ve din algısı hem de yüzyıllar içinde oluşan literatür düşünüldüğünde Bektaşîliğin Sünnî İslâm a ciddi bir mesafesinin bulunduğu inkâr edilemez bir hakikattir Şu durumda Bektaşîliğin ana akım İslâmî yorumlarla ilişkisi de çözümlenmesi gereken bir problem olarak karşımızda durmaktadır Nihayet Bektaşîliğin Müslümanların geneli nezdinde meşkuk ve merdud durumdaki mahfillerle oldukça yakın ilişkiler geliştirmesi 1826 dan sonra masonlarla girilen derin angajmanlar veya son dönemde bazı Bektaşî ileri gelenlerinin İsrail le aynı karede görünmesi vb karşı karşıya bulunulan tablonun ayrıntıları konusunda zihinleri bulandırmaktadır Derin Tarih olarak Bektaşîlik dosyasıyla karşınıza çıkarken tüm bu ve benzeri zorlukları zihnimizin bir kenarında tutarak çalıştık Uzman isimlerin yetkin katkılarıyla manzaranın biraz olsun netleştiğini umuyoruz Yeni özel sayılarımızda hayırla görüşmek dileğiyle

30 Özel Sayı 2025 TİMURLU MİRASINA OBJEKTİF BAKIŞ Yolunuz Semerkand a düştüğünde bu kadim şehrin tarihi hakkında hiçbir şey bilmiyor olsanız bile gördükleriniz size buranın vaktiyle bir imparatorluğa başkentlik yapmış olduğunu kesinlikle düşündürecektir Konumu havası atmosferi eserlerinin heybeti insan kalitesi ve daha birçok unsurla Semerkand önce sizi yakanızdan tutup karşısına dikecek sonra lisan ı hâliyle kendisini anlatmaya başlayacaktır Şehrin tarihini okuduğunuzda ise Semerkand ın sadece Timur un efsanevî başkenti olmadığını tarih boyunca dünyanın çok farklı yerlerinden nice komutanı ve orduyu ayağına çağırdığını fark edeceksiniz Makedonyalı Büyük İskender i buraya kadar sevk eden şey başka ne idi Fakat şu da kesindir Emîr Timur un kudretli idaresi altında Semerkand ve imparatorluğun diğer şehirleri uluslararası birer merkeze dönüşmüş böylece İç Asya da bugün bile izlerini sürdüğümüz muhteşem bir medeniyet vücuda gelmiştir Âdeta başkent olsun diye yaratılan Semerkand böylece yazgısının en ihtişamlı zirvelerine Timurlular döneminde tırmanmıştır Ankara Savaşı nın bıraktığı tarihî tortu ve pürüzler sebebiyle Türkiye de Timurlu İmparatorluğu nu ve bizatihi Emîr Timur un kendisini sağlıklı biçimde konuşabilmek oldukça güç Konu ne zaman açılsa gündemi birden bire polemikler ithamlar ve suçlamalar kaplıyor Kimin haklı olduğu yönündeki spekülasyonlar dönemin gerçeklerini aşarak güncel kavgalara dönüşebiliyor Bu Osmanlı bakiyesi bir ülke için anlaşılabilir bir durum Ancak bugün bütün dünyanın giderek daha fazla ilgi gösterdiği yabancı literatürde kaynakların sürekli arttığı ve gözlerin tekrar tekrar döndüğü bir coğrafyaya bizim hâlâ ezberler eşliğinde bakıyor olmamız da kendi adımıza bir nâkısa sayılmalıdır Buradan hareketle Derin Tarih olarak 30 özel sayımızı bu zor meseleye ayırdık ve Timurlu İmparatorluğu nu İmparatorluğu nu her yönden ele alan kapsamlı bir dosya hazırlamaya karar verdik Ellerimize birer fırça alıp hayal ürünü tablolar çizmek yerine karşımızdaki manzaranın fotoğrafını çekmeye ve görüneni de olduğu gibi aktarmaya odaklandık Ortaya çıkan netice yazı işleri kadrosu olarak bizim içimize sindi doğrusu Siz kıymetli okurlarımızın da aynı kanaate varacağını düşünüyoruz Timurlu İmparatorluğu özel sayımızın hazırlığı sırasında Prof Dr Mustafa Alican Hocamızın engin tecrübe ve yönlendirmelerinden istifade ettik Kendisine rehberliği için müteşekkiriz Yeni özel sayılarımızda buluşmak üzere NELER VAR Emîr Timur un hayatındaki önemli dönemeçleri Timurlu rönesansını kendisinden sonra devletinin nasıl yıkıma sürüklendiğini ve Timurlulara dair merak edilen birçok soruyu konunun uzman isimlerinden olan Muş Alparslan Ünversitesi Rektörü Prof Dr Mustafa Alican a sorduk Acâibü l Makdûr adlı Arapça eseriyle literatürde Timurlu tarihçisi olarak şöhret bulan İbn Arabşah ın çizdiği Timur profilini Prof Dr Bilal Gök değerlendirdi Timur un sarayına misafir olan iki Batılı elçi Ruy Gonzales de Clavijo ve Sultaniyeli Johannes in eserlerindeki dikkat çekici bilgileri Doç Dr Murat Serdar ın satırlarından öğrendik Emîr Timur un farklı çehrelerini Türk edebiyatında kaleme alınan eserler üzerinden Doç Dr Galip Çağ inceledi Timur gerçekten dini bütün bir adam mıydı yoksa ülkemizin en büyük Timurlu tarihçisi Prof Dr İsmail Aka nın da dediği gibi dini siyasî amaçlara ulaşmak için sadece bir araç olarak mı kullanıyordu Timur un hükümdar ve insan doğasını yansıtan bu ikircikli yapısına Prof Dr Mustafa Alican ile yakından baktık Tatar ve Başkurt tarihinden önemli bilgiler sunan İdigey Destanı ndaki Timur imajını Doç Dr Alper in kaleminden okuduk Kendisinden geriye birçok bina cami hankâh ribat köprü gibi sayısız eser bırakan Timur un şehirlerinden iki önemli başkent olan Semerkand ve Herat ı inci misali parlatan unsurları Prof Dr Altan Çetin yazdı 1370 de Timur tarafından başkent yapılarak birbirinden ihtişamlı eserlerle donatılan Semerkand ın geçmişten günümüze uzanan şanlı mazisini genel yayın yönetmenimiz Taha Kılınç kaleme aldı Hindistan dan Moskova ya Orta Asya dan Anadolu ya Avrasya yı sarsan Timurluların siyasî tarihine Doç Dr Ensar Macit ışık tuttu İmparatorluğunun temellerini bozkır geleneğini Cengiz yasalarını ve İslâm kültürünü bünyesinde birleştirerek atan Emîr Timur un büyük bir güce dönüşmesini sağlayan devlet teşkilâtına dair detayları Dr İbrahim Güneş ten öğrendik Timur u Emîr Timur yapan ve onu zaferden zafere taşıyan ordusunun temel unsurlarına Dr Arslan Durdu değindi Timurluların din ve devlet ilişkisine dair politikalarını Prof Dr Şamil Yüksel satırlarına taşıdı Emîr Timur un din anlayışını Cengiz Yasası ve İslâm kültürü arasında Prof Dr Süleyman Kızıltoprak değerlendirdi Timur un Hindistan daki yıkıcı zaferinin izlerini Doç Dr Bilal Koç sürdü Timurluların Semerkand ve Herat taki bilim ve kültür mirasını ortaya koyan medreseler kütüphaneler rasathaneler ve dârü ş şifâlara kadar uzanan köklü kurumları Dr Şaban Argun inceledi Emîr Timur ve sonrasında tahta geçen özellikle Uluğ Bey ve Hüseyin Baykara gibi âlimlerle şahlanan ilmî hayata dair merak edilenleri Doç Dr Özkan Dayı kaleme aldı Devlet adamlığından ziyade tarihte entelektüel faaliyetleriyle de iz bırakmış müstesna bir şahsiyet olan Uluğ Bey in hayatının ilgi çekici detaylarını Doç Dr Öner Tolan dan öğrendik Semerkand dan İstanbul a uzanan bir ilim köprüsü olan Ali Kuşçu nun merak uyandıran hayatını Prof Dr Ünal Taşkın yazdı Emîr Timur un Beş Yıllık Sefer ile rakiplerini nasıl altüst ettiğine Doç Dr Kâzım Uzun un kaleminden şahit olduk Timurlular zaferlerine bir yenisini eklerken Osmanlılar için büyük olumsuzlukların doğmasına neden olan Ankara Meydan Muharebesi e dair merak edilenleri Prof Dr Fahameddin Başar satırına taşıdı Ankara Savaşı nın Çubuk Ovası nda mı yoksa Gölbaşı veya Haymana ilçesinde yer alan Culuk Mahallesi civarında mı gerçekleştiği sorunun cevabını bulmak için 2022 yılında başlatılan ve hâlâ devam etmekte olan yüzey araştırmasında elde edilen bulguların ve gelinen aşamanın detaylarını Prof Dr Bahattin Çelik ten öğrendik Osmanlı ya meydan okuyarak Türk İslâm dünyasında güç dengesini yeniden şekillendiren Timur un İzmir Seferi nin sebeplerini ve neticelerini Prof Dr İsmail Aka inceledi Timurluların önlenemez yükselişinin bir sonucu olarak Memlûklerle yaşanan mücadeleleri Dr Songül Dumlupınar Alican yazdı Büyüleyici mimarî yapılardan zarif minyatürlere türbelerden kitap sanatlarına hat ve resimden ahşap ve taş oymacılığına Timurlu sanatının zengin dünyasından bugüne yansıyanlara Prof Dr Engin Beksaç ile yakından baktık Batı da Timur hakkında kaleme alınmış önemli metinlerden biri olan Christopher Marlowe un dilimize de tercüme edilen Tamburlaine the Great Büyük Timurlenk isimli tiyatro oyununda yansıtılan Timur profilini Doç Dr Hidayet Kara değerlendirdi Bir külliye olarak 1399 da inşa edilmeye başlanan fakat daha sonra türbeye çevrilerek hanedanın önemli üyelerinin defnedildiği bir mekân haline gelen Timurlu Devleti nin en önemli mimarî eserlerinden olan Gûr ı Emîr in İç mekânındaki kalem işleri çini panolar ve altın yaldızlı yazılarıyla kendine hayran bırakan güzelliğine Şule Nurengin Beksaç ın kaleminden şahit olduk Timurlu İmparatorluğu nun sanatsal mirasını yansıtan önemli bir koleksiyona ev sahipliği yapan Harvard Sanat Müzeleri ndeki el yazmaları tezhipli hat eserleri ve minyatürlerden oluşan eserlere dair bilinmeyenleri Doç Dr M Fatih Çalışır dan öğrendik Timur u bilgi ve haber alma konusunda rakipsiz kılarak savaşlarda üstünlük elde etmesini sağlayan istihbarat ağına Prof Dr Kazım Paydaş ışık tuttu Timur un Akkoyunlu ve Karakoyunlulara yönelik siyasetini Prof Dr Sadullah Gülten değerlendirdi Batı tahayyülünde bir efsane hâline gelerek tiyatrolara operalara ve edebî eserlere konu olan Timur un Batı sanatında bıraktığı silinmez izleri Dr Murat Çaylı sürdü Timur un 1401 yılında Şam ı fethetmesinden sonra şehirde bulunan İbn Haldûn ile yaptığı görüşmelerde konuşulanları bize Prof Dr Musa Şamil Yüksel aktardı Timurlu Devleti nin iktisadî yapısını üretici unsurlar ticaret hayatı maliye teşkilâtı ve para politikası başlıkları etrafında Dr Fatih Bostancı inceledi Bir tarafı galip diğer tarafı mağlûp etmenin dışında Rus knezliklerinin kuzeyde yeni bir güç olarak tarih sahnesine çıkmasına da zemin hazırlayan Timur un Altun Orda Hükümdarı Toktamış a düzenlediği seferin detaylarını Prof Dr Altay Tayfun Özcan kaleme aldı Geleneklerini öz değerleri ile yoğurup harmanlayarak verdikleri eserlerle büyük bir miras inşa eden Timurlu tarihçilerini Prof Dr Muhammed Bilal Çelik yazdı Osmanlı tarih yazımındaki Timur tasavvurunu Prof Dr Ahmet Yüksel ve Doç Dr Ömer Aktaş gündeme taşıdı Rus ve Sovyet tarih yazıcılığında ideolojik kültürel ve politik bağlamlarla şekillenerek zaman içerisinde sürekli değişen Timur un farklı dönemlerdeki farklı yorumlanmalarını Doç Dr T Orkun Develi ve Dr Ali Erhan Ertan değerlendirdi Atatürk Timur a neden hayrandı Sorusunun cevabını Doç Dr Mehmet Özalper den aldık Timur un ölümünden sonra tahta geçen dördüncü oğlu Mirza Şâhruh un hem babasının vasiyeti hem de taht kavgalarının gölgesinde gerçekleşen zorlu yükseliş mücadelesine Prof Dr İsmail Aka nın satırlarından şahit olduk Timurluların ardından yaşanan Doğu İslâm dünyasındaki jeo politik parçalanmaya Doç Dr Abdülkadir Özcan değindi 1941 yılında Sovyetler in Timur un kabrini açarak yaptığı keşif kazılarını ve sonrasında yaşan olaylardan dolayı Timur un laneti efsanesinin doğuşunu Doç Dr Maftuna Ruzikulova kaleme aldı Tarih Okuyan Şaşırmaz

28 Özel Sayı 2024 SARAYA İÇERİDEN BAKINCA Osmanlı İmparatorluğu nun 600 yılı aşan uzun renkli ve yer yer karmaşık tarihini okumanın çeşitli yöntemleri vardır Askerî ve siyasî bir okuma yaparsanız karşınıza çıkacak olan şeyler aşağı yukarı bellidir Kültürel ve ilmî bir rota takip ettiğinizde daha fazla sürprizle karşılaşırsınız Farklı imparatorlukların ve devletlerin serüveniyle Osmanlılarınkini kıyaslayarak ilerlemek size diğer coğrafyaları da aynı anda görme imkânı sunar Ancak tüm bu okumaların belki de en şaşırtıcı ayrıntılarla dolu olanı imparatorluğun tarihini hanım sultanların ayak izlerini takip ederek kavramaya çalışmaktır Tarih genellikle erkeklerin gözünden ve onların ölçüleriyle kayda geçirildiğinden dolayı yönetici elitlerin hanım mensupları ihmal edilmiş ve gerektiği şekilde çalışılmayı bekleyen bir alanı oluşturuyor Osmanlı tarihi söz konusu olduğunda da hiç şüphesiz bu başlık altında hâlâ kapağı açılmamış birçok dosya var Derin Tarih in 28 inci özel sayısını Osmanlı Sarayının Görünmeyen Yüzü Hanım Sultanlar a tahsis ederken ilk bakışta fark edilmeyen pencereleri açmayı bazı sis perdelerini aralamayı böylece sarayın koridorlarında bugün bile hâlâ yankılanan hakikatleri göz önüne getirmeyi istedik Ve bunu yaparken yanlış bilinenleri düzeltmeyi ön yargıları bilgiyle aşmayı ve hanım sultanların hayatına dair en doğru fotoğrafı çekmeyi amaçladık Osmanlı sarayında hanımların rolü ne seviyedeydi Hangi dönemlerde kimler öne çıkmıştı Hanımların siyasete ve devlet yönetimine dahilleri var mıydı Varsa devlet idaresinde kimler etkili olmuştu Zaman içinde hükümdarların hayatına giren farklı ırklardan hanımların Osmanlı atmosferine kattığı şeyler nelerdi Padişahın annesi padişahın eşi veya padişahın kız kardeşi olmak hanım sultanların omuzlarına hangi sorumlulukları yüklüyordu Hanım sultanların tebaa ile münasebetleri nasıldı Hayır faaliyetleri ve vakıfların tesisinde anılmaya değer isimler hangileriydi Osmanlı hanım sultanlarının kurduğu hangi vakıflar bugün yaşamaya devam ediyordu Tarihî şehirlerin siluetlerinin belirginleşmesinde hanım sultanların rolü var mıydı Özel sayımıza hazırlanırken tüm bu soruları ve daha fazlasını konunun uzmanlarına yönelttik Bizlere Osmanlı dünyasının hanım sultanların penceresinden görünen manzarasını çizmelerini istedik Ortaya gerçek anlamda renkli bir tablo ve arşivlik bir sayı çıktı Katkı sunan herkese müteşekkiriz Yeni özel sayılarımızda hayırla görüşmek üzere NELER VAR Osmanlı saray kadınlarının devlet idaresindeki statü ve etkilerini Dr Abdullah İslamoğlu ndan öğrendik Hanedan kadınlarının kökenlerini unvanlarını ve idaredeki rollerini Prof Dr Cevdet Kırpık kaleme aldı Prof Leslie P Peirce ın bir müracaat kaynağı hüviyetindeki kitabı Harem i Hümayun kitabından 16 ve 17 yüzyıldaki Harem sakinlerinin hiyerarşik konumuna göz attık Vakıf medeniyetinin öncüsü olan Osmanlı kadınlarının vakıflar kurarak ülkenin imar ve kalkınmasında nasıl rol oynadığını Dr Mehmet Taş ın kaleminden okuduk yüzyıldan 19 yüzyıla kadar Osmanlı siyasetinde etkin rol oynayan valide sultanların stratejik hamlelerini Hasan Eren Ulu dan öğrendik Osmanlı nın kuruluşundan Kanûnî dönemine kadarki hanım sultanlara ve yaptırdığı vakıf eserlerine Doç Dr Sema Sağlık ışık tuttu Hanım sultanların görsel medyada nasıl yansıtıldığını Metin Taha Yılmaz Türk yapımı iki film ve bir dizi üzerinden inceledi Hanım sultanlar müzesini Canan Aytaş ile adımladık Osmanlı tarihinde elçilik yapan ilk kadın sultan olan Selçuk Hatun un hayatının bilinmeyenlerini ve yaptırdığı hayır eserlerini Can Alpgüvenç yazdı Hayır işleriyle olduğu kadar devlet işleriyle de yakından ilgili olan Gülbahar Hatun un hayatının ilgi çekici detaylarını Dr Kübra Dursun satırlarına taşıdı Osmanlı tarihinin en tanınan kadınlarından biri olan Hürrem Sultan ın hayatını ve Kanûnî ile olan sevgi dolu mektuplarını Dr Doğan Gün ün kaleminden okuduk Hürrem Sultan ın vakıf eserlerine Prof Dr Mustafa Güler ile yakından baktık Kanûnî Sultan Süleyman ın biricik kızı Mihrimah Sultan ın hayatı ve hayır eserlerini Can Alpgüvenç kaleme aldı Yaşadığı dönemdeki pek çok yenilikle özdeşleşen Afife Nurbânû Valide Sultan ın hayatını hayır eserlerini vakıf akarlarını Tijen Sabırlı nın kaleminden okuduk yüzyıl Osmanlı tarihinin en önemli aktörlerinden olan Safiye Sultan ın oğlu III Mehmed ile birlikte devletin bekası için yaptıklarına Mustafa Altun ile yakından baktık Osmanlı Devleti nin siyasî tarihinde neredeyse bir hükümdar kadar iz bırakmış olmasının yanı sıra hayır ve hasenat düşkünü olmasıyla da bilinen Kösem Sultan ın çalkantılı hayatına Murat Kocaaslan ın kaleminden şahit olduk Kösem Sultan ı bertaraf ederek ömrünü devlet hizmetlerine adayan Hatice Turhan Sultan ı Samet Tınas satırlarına taşıdı İki oğlunun da tahta geçmesi üzerine iki kez valide sultan olan Gülnûş Emetullah Sultan ın sıra dışı hayatının detaylarını Dr Muzaffer Özgüleş ten öğrendik Saliha Sultan Vakıflarının 1738 den günümüze uzanan serencamına Prof Dr Mustafa Güler ve Rahime Özdamar ile birlikte göz attık Şaheser niteliğinde vakıf müesseseleri kurarak eğitim dinî ve sosyal hizmetler alanlarında vakıf hizmetlerin yürütülebilmesi için hatırı sayılır büyüklükteki şahsi mal varlığını vakfederek günümüzde bile halâ kullanılmaya devam eden birçok eseri bize miras bırakan Mihrişah Valide Sultan ın hayatının detaylarını Araştırmacı İdris Akarçeşme nin kaleminden okuduk 1796 dan beri kapısından dönen olmayan Mihrişah Valide Sultan İmareti ni Tarihçi Arif Emre Gündüz ile adımladık Mihrişah Sultan dairesi ve III Selim in hasodasındaki Hollanda çinilerini Prof Dr Gülgün Yılmaz ile birlikte inceledik Nakşidil Valide Sultan ın kökenine dair tartışmaları Dr Zehra Çankaya Bayraklı değerlendirdi Bezmiâlem Valide Sultan ve Pertevniyal Valide Sultan özelinde 19 yüzyıl haremini Prof Dr Arzu Terzi ile konuştuk Müşfik ve cömert karakteri ile hem saray mensuplarının hem de halkın muhabbetini kazanmış olan Besmiâlem Valide Sultan ın hayatını ve Hicaz dan Balkanlar a uzanan vakıf eserlerini Dr Mahmut Hüdai Şentürk yazdı Osmanlı nın son büyük Valide Sultan ı olan Pertevniyal Valide Sultan ın hayatının iniş çıkışlarına Mirza Mahmut Demir in kaleminden şahit olduk İstanbul ve Anadolu nun muhtelif yerlerinde birçok hayır işleri yapmış lütufkâr bir sultan olan Pertevniyal Valide Sultan ve Külliyesi nin bilinmeyenlerini Dr Doğan Yavaş tan öğrendik Âdile Sultan ın entelektüel portresine Tunca Özgişi değindi Hanedanın dîvân sahibi tek şairesi olan Âdile Sultan ın hayranlık uyandıran şiirlerini Ferda Olbak tan öğrendik Ağabeyi II Abdülhamid ve muhalif çocukları arasında kalarak şüpheli durumuna düşen Seniha Sultan ın hayatının zorluklarına Dr Nurullah Nehir ışık tuttu Zekiye Saliha Esma ve Nazime Sultan ın yaklaşık iki yıl süren düğün hazırlıklarının izini belgeler ışığında Dr Nurullah Nehir sürdü Hanedan kadınlarının evlilik usulleri ve damat seçimlerinde dikkat ettikleri hususları Prof Dr Cevdet Kırpık yazdı Tarih Okuyan Şaşırmaz

27 Özel Sayı 2024 BİR CİHAN İMPARATORUNUN DÜNYASI Fatih Sultan Mehmed i anlatmak Bu oldukça zor bir iş doğrusu Zira anlatmak için evvela derinlemesine anlamak gerekiyor Bir cihan imparatorunun dünyasına nüfuz etmek sadece zihin haritasını değil duygu atmosferini de tasvire çabalamak Tüm bunları yaparken tarihte derin izler bırakacak bir imparatorluğun yükseliş devrinde dış dünyanın tesirlerini de hesaba katarak Fatih in bu süreçteki rolünü en doğru biçimde aktarmak Evet neresinden bakarsanız bakın zor bir işti bu Ama cesaret ettik birbirinden kıymetli hocalarımızın uzman ve araştırmacıların katkısıyla ortaya dört başı mamur bir Fatih Sultan Mehmed Özel Sayısı çıkmış oldu Katkıda bulunan bütün isimlere müteşekkiriz Öykümüz 30 Mart 1432 günü Edirne Sarayı nda başlıyor Sultan II Murad ın dördüncü oğlu olarak dünyaya gözlerini açan Şehzade Mehmed in hayat yürüyüşünü takip ederken bir yan dan da Müslüman Türklerin Balkanlara adım adım İslâm ın mührünü vuru şunu seyrediyoruz Varna dan Kosova ya Rodos tan Mora ya Osmanlı akıncıları coğrafyanın dört bucağını gözlerine kestirmişti Mehmed bu toprakların bazılarına babasıyla ayak basacak bazılarını kendisi bizzat alacak bazılarını da bir kızılelma şeklinde torunlarına miras bırakacaktı Sultan II Mehmed Konstantinopolis i İstanbul yapan hükümdar olarak tarihe geçse de onun bir eli Bosna da diğer eli Trabzon dadır bir gözü Anadolu da diğer gözü Akdeniz in uzak kıyılarındadır Ufku öylesine geniş coğrafyaya dair emelleri öylesi ne engindir ki koskoca bir devleti adeta tek başına sürüklemekte orduyu yaz kış seferlere sevk ederek imparatorluğu ilmek ilmek örmektedir Bugünden bakınca binlerce kilometrekarelik bir alanda sürekli hareket halinde olan bir padişahın kısacık hayatına bunca muvaffakiyeti nasıl sığdırdığını tüm bu uzak mesafelere nasıl yetiştiğini ve arkasında nasıl böylesine güçlü bir devlet bırakabildiğini anlamak gerçekten güçtür İslâm ve Osmanlı tarihinin en bilinen hükümdarlarından biri olarak Fatih in Müslüman coğrafyadaki şöhreti bugün hâlâ taptaze Ama herhalde onun en çok ve en sık hatırlandığı yer 1463 te fethettiği Bosna dır Bugün Saraybosna ya gittiğinizde Gazi Hüsrev Bey Külliyesi nin tam karşısında Milyaçka nehrinin diğer yakasını süsleyen Hünkâr Camii ne uğrarsanız avludan itibaren sizi saran sükûnet ve sekînette Fatih in ölümsüz ruhunu iliklerinize kadar hissedeceksiniz Sultanımıza sonsuz rahmet dilerken sizleri onun hayatına ve bıraktığı ize adadığımız özel sayımızla baş başa bırakıyoruz NELER VAR Fetih hakkındaki merak uyandıran 12 sorunun cevabını Prof Dr Feridun M Emecen den aldık İstanbul un fethini müjdeleyen ve onu fetheden komutanı öven meşhur hadis i şerifin Osmanlı kaynaklarındaki izlerini Prof Dr İdris Bostan ile sürdük Fethin stratejik pusulası Akşemseddin in tarihteki kritik rolüne Dr Mehmet Yavuz ile yakından baktık Konstantinopolis in İstanbul a dönüşüm sürecine Doç Dr Kerim İlker Bulunur un kaleminden şahit olduk Cihan padişahı olmasının yanı sıra kanun yapıcı olmasıyla da öne çıkan Fatih in örf ve âdete dayanan kanunlarının arka planını Prof Dr Abdülkadir Özcan ın kaleminden okuduk Fatih Sultan Mehmed in entelektüel portresiyle bizi Ömer Kaptan tanıştırdı Fatih in dehasını parlatan 8 devlet adamının Fatih in üzerindeki tesirlerini Samet Tınas yazdı Şair hükümdar Fatih in mısralarına Abdullah Çevik ışık tuttu Fatih Sultan Mehmed in 30 yıllık iktidarlık döneminde tarikat şeyh ve dervişlerine karşı tutumunu Prof Dr Haşim Şahin in kaleminden okuduk İtalyan ressam Gentile Bellini nin fırçasından çıkan Fatih portrelerinin detaylarını Prof Dr Gülgün Yılmaz dan öğrendik Fatih in Topkapı Sarayı Müzesi ndeki kaftanlarını kılıçlarını portrelerini ve defterlerini Canan Aytaş ın satırlarından okuduk Fatih dönemindeki ilim ve eğitim hayatını Ayasofya Medresesi ve Sahn ı Semân Medreseleri üzerinden Prof Dr Mehmet İpşirli kaleme aldı Fatih devrinin ilmî ve irfanî zenginliğini gösteren dönemin 10 eserini Ahmet Yasin Çomoğlu inceledi Fatih i ve Fethi Tarih Yapan tarihçilerin eserlerindeki fethin detaylarını Prof Dr Fahameddin Başar kaleme aldı Prof Dr Hasan Umut ile Fatih dönemiyle özdeşleşen isimlerden biri olan meşhur astronom ve matematikçi Ali Kuşçu hakkında konuştuk Fatih in Batılı devletlerle olan münasebetlerini Doç Dr Özgür Oral ın kaleminden okuduk Fatih in Hıristiyanlığı yeniden şekillendirme sürecindeki diplomatik ustalığını Metin Taha Yılmaz ın satırlarından okuduk İstanbul un Konstanitopolis olmaktan çıkıp bir İslâm şehri haline geliş sürecini Halil İnalcık ın İstanbul Bir İslâm Şehri adlı makalesinden takip ettik Fatih devri İstanbul unu Semavi Eyice nin Fatih Devri Mimarisi başlıklı makalesiyle zihnimizde inşa ettik Sadece karanın değil denizlerin de padişahı olan Fatih in denizcilik stratejisini Prof Dr İdris Bostan ın satırlarından öğrendik Prof Dr Fahameddin Başar ile Fatih in dünyasının derinliklerini konuştuk 1918 yılından itibaren terkedilen Fetih yıldönümü kutlamalarının tekrar canlandırılması için yapılan Fatih in defteri çalışmasını Prof Dr İsmail Kara ile inceledik İstanbul un fethinin Memlûk sarayındaki yankılarına Prof Dr Fatih Yahya Ayaz ile yakından baktık Kerime Senyücel 2012 yılında yapımcısı ve yönetmeni olduğu Fatih Avrupa nın Kaderini Değiştiren Adam belgeselinin kendisinde bıraktığı hisleri ve Fatih in hayatından hatırında yer eden en kritik anekdotları bizimle paylaştı Priscilla Mary Işın ın Fatih Dönemi Osmanlı Mutfağı kitabından Fatih in sofrasına konuk olduk Fatih devri savaşlarında kullanılan eski yeni silahlar ve usulleri Kahraman Şakul kaleme aldı Otlukbeli Zaferi ne giden yolu Prof Dr Fahameddin Başar dan öğrendik Fatih döneminin müzisyenlerini ve müzik ekollerini Doç Dr Recep Uslu nun satırlarından okuduk Osmanlı istihbaratının Fatih dönemindeki durumunu Ahmet Yüksel ve Burhan Çavdaroğlu değerlendirdi Topkapı Sarayı nın gözde yazılarından Fatih Sultan Mehmed döneminde yazılan Bâb ı Hümayûn Kitabeleri ninin ayrıntılarını Süleyman Berk ten okuduk Kitabın zarif kalkanı olan cild sanatının Fatih dönemindeki durumunu Fatma Şeyma Boydak tan öğrendik Fatih in Ölümü üzerindeki beş buçuk asırlık sır perdesini Hilmi Kaçar araladı BAŞKA NELER VAR Balkan Harbi sırasında şehit düşen Ressam Hasan Rıza nın İstanbul Deniz Müzesi nde bulunan Fatih in Edirne den İstanbul a yürüyüşü başlıklı resmini bütün okurlarımıza poster olarak armağan ediliyor Tarih Okuyan Şaşırmaz

DERİN TARİH 32 ÖZEL SAYI 2025 Çin Japonya ve Tayland la diplomatik ve ticarî bağlantılar kurmak üzere oluşturulan Eulenburg heyetine dâhil olan Alman coğrafyacı Ferdinand Freiherr von Richthofen 1833 1905 sonraki birkaç yıl boyunca devam eden çalışmaları sırasında özellikle Çin e yoğunlaşmıştı 1868 1872 arasında Çin e tam yedi uzun yolculuk yapan von Richthofen o dönemde tamamen kapalı kutu olan bu coğrafyayı derinlemesine keşfetmiş özellikle Çin den doğuya uzanan ticaret rotaları hakkında çarpıcı araştırmalara imza atmıştı Bir terim olarak İpek Yolu ifadesini von Richthofen e borçluyuz İpek Yolu sadece bir ticaret ve alışveriş rotası değildi hiç şüphesiz Çin den ta Akdeniz kıyılarına kadar bazen birkaç kola ayrılmış biçimde yaklaşık 6 bin 500 kilometre boyunca uzanan İpek Yolu aynı zamanda bir kültür ve medeniyet yoluydu Müslümanların hafızasında her birinin ayrı birer ağırlığı bulunan kadim şehirler İpek Yolu üzerinde sıralanmıştı Turfan Gülce Aksu Hoten Kaşgar Hokand Semerkand Buhara Belh Merv Nişâbûr Bağdat Şam Gazze Kahire Halep Antakya İstanbul Dört büyük çöle ve bu çöllerin etrafına sıralanmış dört büyük havzaya da ev sahipliği yapıyordu İpek Yolu Gobi ve Taklamakan çölleri bugünkü Moğolistan ve Doğu Türkistan Kızılkum ve Karakum çölleri bugünkü Özbekistan ve Türkmenistan Yedişehir Havzası bugünkü Doğu Türkistan ile Fergana Buhara ve Harezm havzaları üçü de bugünkü Özbekistan İslâm tarihinin 1200 lere kadarki dönemini okuyan herkesin gözü ve gönlü bu coğrafyanın şehirlerine odaklanacaktır İpek Yolu nun bir Müslüman için anlamını daha da derinleştirecek bir odaklanmadır bu 1800 lerde Rusya ve Britanya İmparatorluğu arasında yıkıcı bir rekabete Büyük Oyun sahne olan İpek Yolu coğrafyası bugün yine çeşitli yarış ve rekabetlerin konusudur Tarihteki anlamıyla İpek Yolu bugün artık fiilen var olmasa da çeşitli projeler ve planlamalarla bölge öneminden herhangi bir şey yitirmiş değildir Derin Tarih olarak İpek Yolu nu müstakil bir özel sayının konusu haline getirirken sizleri işte tüm bu ayrıntıları içinde barındıran çok boyutlu ve çarpıcı bir yolculuğa çıkarmak istedik Dünü bugünü ve hatta yarınıyla İpek Yolu nu kavramak medeniyet havzalarımızdan en önemlilerini barındıran bir coğrafyayı da derinlemesine anlamak demek zira Bu sayımızın hazırlanması Prof Dr Kahraman Şakul Hocamızın incelikli planlaması ve olağanüstü gayretleriyle mümkün oldu Kendisine okurlarımız adına en içten teşekkürlerimizi sunuyoruz Yeni özel sayılarımızda buluşmak üzere

DERİN TARİH 34 ÖZEL SAYI 2026 İHTİŞAMLI VE NÂZENÎN BİR PAYİTAHT EDİRNE Selimiye derler Edirne derler Tatlı bir gariplik duygusu gelir Kemerler çeşmeler minarelerle Bir eski eserler kâmûsu gelir Minarelerden en tatlı ezanlar Dallardan güvercin hû hû su gelir Ayşekadın a gül ve Yıldırım a Üçşerefeli nin kumrusu gelir Şu Selimiye dir şu Muradiye Çinilerden sümbül kokusu gelir Karşına ya iki sedef çekmece Ya iki mücevher kutusu gelir Vezirlerin iki tuğlusu gider Arkasından yedi tuğlusu gelir Şurada abdest alır Hüdâvendigâr Yerden suyu gökten havlusu gelir Dedeler adına Meriç demişler Sınırdan bir ana kuzusu gelir Arda dan su içer turnalar akşam Tunca ya Tuna nın kuğusu gelir Bir yelpaze acar vadi çiçekten Yurdumun şahane tavusu gelir Kovanlar bahçeler birbirlerinin Ovada kapu bir komşusu gelir Kovanlar bahçeler bağlar üstüne Akşamın ya sisi ya pusu gelir Sular der ki Uyu Edirne m uyu Mahzun Edirne nin uykusu gelir Sazlardan nilüfer kokusu gelir Taşları kararmış bir yol ucunda Üçşerefeli nin kapusu gelir Şu yana dönersen Eskicami nin Kesilmiş biçilmiş avlusu gelir Atınca üç adım daha ileri Bir serin kubbenin kuytusu gelir Dünyanın en güzel minareleri Ve kubbelerin en uslusu gelir Türk ün Trakya da tapusu gelir Mihrabında bir teravih kılmaya Denizler ardından yolcusu gelir Bilsen ki bağrında kanar bir yara Yarasını sarmak arzusu gelir Mahya olmak için Sultanselim e Göklerden yıldızlar ordusu gelir Kubbeler menekşe şerefeler gül Mermerinden çiğdem kokusu gelir Arif Nihat Asya 1904 1975 Adana dan sürgün olarak geldiği ve kısa bir süre kaldığı Edirne den öylesine etkilenmişti ki şehirden ayrılırken arkasında yukarıda sadece kısmen iktibas ettiğim muhteşem bir destan bırakmıştı Edirne böyledir Osmanlı nın bu ihtişamlı ve nâzenîn payitahtı uğrayan herkesi kendisine hayran ve meftun eder Derin Tarih in 34 üncü özel sayısında Edirne dosyamız ile siz kıymetli okurlarımızı selamlıyoruz Her zamanki gibi her biri sahasının uzmanı çok sayıda önemli isim özel sayımıza kıymetli katkılarda bulundu Hepsine okurlarımız adına en içten teşekkürlerimizi sunuyoruz Bugün tarihteki ihtişamını ancak meraklı dostlarıyla ve fısıltıyla paylaşan Edirne nin hak ettiği ilgiyi görmesi temennilerimizle

DERİN TARİH 33 ÖZEL SAYI 2025

CAYDIRICI GÜCÜ ELİNDE TUTMAK Bu mesel ile bulur cümle düvel fevz ü felâh Hâzır ol cenge eğer ister isen sulh ü salâh Sultan II Mahmud ve Abdülmecid dönemlerinin mütebahhir şahsiyetlerinden hekimbaşı şair ve edip Abdülhak Molla 1786 1854 sadece bu iki mısra ile dünya tarihinin belki de en kadim ve eskimez kaidelerinden birini özetleyivermişti Eğer barış ve emniyet içinde yaşamak istiyorsanız düşmanın saldırılarına karşı her an uyanık olmalı ve elinizde tutacağınız caydırıcı güçle kendinizi koruma altına almalısınız Savaş arzu edilen bir durum değildir ancak sizi arzu edilmeyen durumlara düşmekten koruyan şey de yine savaştır Abdülhak Molla nın bu berceste beyitleri Kur ân ı Kerîm deki şu meşhur ayetin bir tefsiri olarak da okunabilir Onlara düşmanlarınıza karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve savaş için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın Enfâl 60 Ayetin devamında bu hazırlığın düşmanın gözünü korkutmak ve caydırıcılığı artırmak için olduğu da ifade edilir Derin Tarih olarak 35 inci özel sayımızda sıra dışı bir dosyayla karşınızdayız İnsanlık tarihinin ilk dönemlerinden itibaren tarihin akışını değiştiren savaşlarda dengeleri yerinden oynatan ve çığır açan silahları dolayısıyla zaman içinde savaş yöntemlerinin nasıl gelişip dönüştüğünü mercek altına alıyoruz Tekerleğin icadıyla birlikte tasarlanan tekerlekli savaş arabalarından ok mızrak ve kalkana Türk eğri kılıcından çeşitli boyutlardaki savaş gemilerine Hâlâ bugün bile büyük merak uyandıran Rum ateşinden mancınığa Barut ve toptan tüm çeşitleriyle tüfeğe ve ateşli silahlara Mayından zırhlı araçlara ve denizaltılara Savaş uçakları ve füzelerden roketlere nihayet insansız hava araçlarına Nükleer silahlardan laboratuvar ortamında üretilen biyolojik saldırı yöntemlerine Dosyamızın içeriğinin arşivinizin en kıymetli parçaları arasına katılacağından şüphemiz yok Ve elbette özel sayımızı okurken Türkiye nin savunma sanayii alanında son yıllarda kat ettiği baş döndürücü mesafe ve üretilen envanter de gözlerinizin önünden geçmiş olacak Dosyamız bu yönüyle millî savunma hamlelerimizin dünü bugünü ve yarınına dair ilham verici bir özeti içinde barındırıyor Sulh ve salâh istiyorsak her an cenge hazır olmamız gereken bir coğrafyada yaşadığımız malum Özel sayımıza birbirinden kıymetli akademisyenler uzmanlar ve araştırmacılar katkıda bulundu Kaleme alınan derinlikli makaleler sayesinde bu sahada hazırlanmış en kapsamlı Türkçe yayınlardan biri ortaya çıkmış oldu Yazarlarımıza okurlarımız adına en içten teşekkürlerimi sunuyorum Yeni özel sayılarımızda görüşmek üzere NELER VAR İnsanlığın ilk cephe arkadaşlarından biri olan mızrağın tarihteki izlerini Prof Dr Kelly DeVries sürdü Dünya tarihinde savaşların seyrini değiştiren en önemli silahlardan biri olan ok ve yayın İskitlerden başlayarak Osmanlılara uzanan serüvenini Prof Dr Erkan Göksu yazdı İnsanın yeryüzündeki macerasının kadim şahitlerinden olan kalkanın tarihini Dr Samet İkibeş yazdı Bir dönemin mühendislik harikası olan savaş arabalarının kadim geçmişini Dr Samet İkibeş kaleme aldı Yalnızca askerî teknolojinin değil aynı zamanda denizcilik bilgisinin ve örgütlü insan gücünün de simgesi olan antik savaş gemilerinin tarihine Prof Dr Erdoğan Aslan ışık tuttu İlk mekanik savaş aracı olan mancınığın geçmişini Prof Dr Erkan Göksu yazdı Uzun Makedon kargısı sarissanın II Filip ve oğlu Büyük İskender in savaşlarındaki önemli rolünü ve Helen dünyasına olan tesirini Prof Dr Kahraman Şakul satırlarına taşıdı İlk çağlardan itibaren savaşlarda caydırıcı bir güç olarak kullanılan savaş fillerinin savaşların seyrini nasıl değiştirdiğini Dr Umut Kansoy değerlendirdi Küçük bir halkadan ibaret olan üzenginin at ile insan arasındaki ilişkiyi güçlendirerek Türk askerî başarısında oynadığı rolü Prof Dr Erkan Göksu inceledi Türk milletinin tarih boyunca elde ettiği zaferlerin mimarlarından biri olan Türk eğri kılıcının Hunlardan Osmanlılara uzanan geçmişine Batuhan Yıldız mercek tuttu Dehşet saçan silahlarının başında gelen Rum ateşinin Ortaçağ ı nasıl kasıp kavurduğunu Prof Dr John Haldon yazdı Dünya tarihini değiştiren savaş silahları ve teknolojisi hakkındaki sorularımızı askerî tarih alanında otorite kabul edilen ve 100 ü aşkın kitaba imza atmış olan Exeter Üniversitesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Prof Jeremy Black cevaplandırdı Zarif hatları dengeli oranları ve belirgin siluetiyle Ortaçağ şövalyelerin sembolü hâline gelen Avrupa uzun kılıcı türlerini ve kullanımını dövüş kitaplarına göre Prof Dr Daniel Jaquet inceledi Barutun dünya tarihindeki dönüştürücü etkisini Prof Dr Kahraman Şakul kaleme aldı Roket ve füzenin dünya tarihîndeki gelişimine Savunma Analisti Hakan Kılıç ışık tuttu Lâgârî Hasan Çelebi den ROKETSAN A Türk ve İslâm dünyasındaki roket çalışmalarını Savunma Analisti Hakan Kılıç yazdı Osmanlı ve Avrupa daki ilk top döküm tekniklerini ve üretilen ilk topları örnekler üzerinden Dr Okay Sütçüoğlu inceledi 13 ve 16 yüzyıllardaki top teknolojisini klasik top modelleri üzerinden Dr Francisco Javier López Martín inceledi Ortaçağ Avrupa sının simgelerinden biri olan şövalye zırhlarının tarihine Jeffrey L Forgeng mercek tuttu Menzili ve tahrip gücü sayesinde aristokrat kökenli zırhlı şövalyeleri ve süvarileri işlevsiz kılan İngiliz uzun yayının tarihini Prof Dr Clifford J Rogers satırlarına taşıdı 15 17 yüzyıllardaki tüfek teknolojisine ve tüfeklerin savaşların kazanılmasındaki önemli rolüne Doç Dr Özgür Kolçak değindi yüzyılın sonlarına doğru tüfeğin ucuna takılan korkutucu bir silaha dönüşen süngünün dünya tarihindeki önemine Prof Dr Kahraman Şakul ışık tuttu Barut teknolojisinin dünya tarihindeki yerini ve Osmanlı İmparatorluğu nun dönüşümdeki rolünü Georgetown Üniversitesi Tarih Bölümü nden dünyaca ünlü askerî tarihçi Prof Gábor Ágoston ile konuştuk Savaş tarihinin en büyük fenomenlerinden biri olan tankların nasıl ortaya çıkıp efsaneleştiği sorusunu Dr Doruk Akyüz cevaplandırdı 1914 1945 yılları arasındaki hava gücünün yükselişini uçaklar üzerinden Dr Doruk Akyüz değerlendirdi Biyolojik savaşların tarihçesini ve kullanıldıkları savaşları Prof Dr Nesrin Çobanoğlu Yüksel yazdı İnsanlığın en tehlikeli keşiflerinden biri olan nükleer silahların Hiroşima dan günümüze uzanan korkunç tarihini Prof Dr Sait yılmaz kaleme aldı Makineli tüfeğin beş asırlık tarihinin izini Metin Taha Yılmaz sürdü Gökyüzündeki görünmez uçaklardan okyanusun derinliklerindeki gizemli denizaltılara mutfağımızdaki fırından hastanedeki tarama cihazlarına kadar geniş bir kullanım alanı olan radar ve sonar teknolojisinin gelişimini Munise Şimşek kaleme aldı İstihbarat tarihinin güvercinlerden İHA ve SİHA lara uzanan tarihî serüvenine Mirza Mahmut Demir mercek tuttu Tarih Okuyan Şaşırmaz

İTTİHÂD I İSLÂM IN KUDRETLİ MİMARI YAVUZ SULTAN SELİM Osmanlı nın en güçlü ve gözü pek padişahı olan Yavuz Sultan Selim tarafından imparatorluk sınırlarına dâhil edilen üç önemli coğrafya İran kısmen Mısır ve Hicaz dı Dönemin şartları gereği mecburi istikamet olarak buralara düzenlenen seferler sonucunda Osmanlı İmparatorluğu bugün Ortadoğu dediğimiz bölgeye hükmetmeye başlamıştı Devletin zinde ve ayakta olduğu zamanlarda kolaylıkla kontrol edilebilen bu geniş coğrafya gerileme döneminden itibaren hızlı bir şekilde ana merkezden koptu Devletin gücü zayıflar zayıflamaz zamanında kılıçla ve askerî operasyonla bünyeye katılan coğrafyalar hızla kendi akış yönlerine meylettiler İlk olarak İran la devam eden sürtüşmeler 17 Mayıs 1639 da imzalanan Kasr ı Şîrîn Anlaşması ile sona erdirildi Osmanlı Yavuz döneminde fethedilen Tebriz ve çevresinden feragat etme karşılığında artık Safevîlerden düşmanlık görmeyecekti Anlaşmayla belirlenen sınır sonraki yüzyıllarda gerçekleştirilen bazı küçük tadilatların ardından günümüzde de Türkiye İran sınırını oluşturmaktadır 1639 dan bu yana iki devlet arasında ciddi bir savaş veya çatışma da yaşanmamıştır İkinci olarak Mısır 1798 de Fransız İmparatoru Napolyon Bonaparte ın düzenlediği askerî harekâtla birlikte merkezle irtibatını yitirdi ardından kudretli Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa nın 1769 1849 kurduğu başına buyruk yönetimle beraber Osmanlı İmparatorluğu ndan fiilen ayrıldı Ve son olarak Arap Yarımadası 1744 te ilk Suudi devletinin kuruluşuna şahitlik etti 1818 de Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa nın askerî desteğiyle ortadan kaldırılana kadar bu devlet 74 yıl bağımsız bir şekilde hüküm sürdü 1800 lerin sonundan itibaren ise Hicaz şeriflerinin yol açtığı siyasî problemler etkisini gösterecekti Nihayet bu şeriflerden biri Hüseyin bin Ali Osmanlı İmparatorluğu nun dağılmasında kilit rol oynayan isyan sürecine liderlik edecekti Günümüzde Türkiye nin Ortadoğu coğrafyasında attığı her adımda karşısında yine bu üç mıntıkayı ve bunları temsil eden modern ulus devletleri bulması tesadüf değildir İran Mısır ve Arabistan Türkiye nin bölgedeki en büyük rakipleri ve hatta bazı durumlarda muarızlarıdır Yavuz Sultan Selim döneminde şartlar gereği yürütülen mecburî siyaset Ortadoğu coğrafyasıyla aramızda derin bir çatlak oluşturmuştur Coğrafyaya kılıçla girmiş olmamız ve farklı bölgeleri farklı sürelerle yönetmiş bulunmamız bugün hem halkların hem de devletlerin hafızalarında son derece canlı biçimde yaşamaktadır Özellikle milliyetçiliğin ve ulus devlet dinamiklerinin artık çoktan canlanıp uyandığı günümüzde Osmanlı mazisi Ortadoğu coğrafyasına nüfuz etmede Türkiye nin hem şansı hem de dezavantajıdır Bölge halklarının şuuraltında hâlâ varlığını sürdüren bir zamanlar onları yönetmiş olduğumuz gerçeği yerinde kullanılmadığında yaygın bir antipati ve karşıt propaganda kampanyasına dönüştürülme potansiyeline sahiptir Nitekim dönüştürülmektedir İşte bu hassas noktayı ve Ortadoğu nun fay hatlarından bazılarını daha iyi kavramak üzere Derin Tarih in 36 ncı özel sayısını Yavuz Sultan Selim Han a ayırdık Yavuz un hayatı dönemindeki şartlar izlediği siyaset ve bıraktığı miras birbirinden kıymetli uzmanlar tarafından derinlemesine ele alındı Bugünü anlama adına oldukça geniş bir panoramanın çizildiğini rahatlıkla söyleyebiliriz Yeni özel sayılarımızda buluşmak üzere NELER VAR Yavuz Sultan Selim dünyayı değiştiren bir hükümdar mı sorusunun cevabını Prof Dr Feridun M Emecen açıklığa kavuşturdu Yavuz Sultan Selim in şehzadeliği taht mücadelesi ve ilk icraatlarını Prof Dr Abdülkadir Özcan yazdı Mercidâbık ve Ridâniye savaşlarında kazandığı zaferlerle Mısır dâhil günümüz Ortadoğu sunu zapt eden Yavuz un İslâm birliği kurma yolundaki idealini Prof Dr Abdülkadir Özcan kaleme aldı Yavuz Sultan Selim dönemindeki deniz politikalarını ve faaliyetlerini Prof Dr İdris Bostan inceledi Yavuz Sultan Selim dönemindeki Osmanlı hukuk politikalarına Kanunnâme i Sultan Selim Han üzerinden Dr Öğretim Üyesi İbrahim Ülker değerlendirdi Yavuz un Dulkadırlı Alâüddevle Bey ile olan çetin mücadelesini Doç Dr İsmail Altınöz yazdı Yavuz un fetih politikasını God s Shadow Tanrı nın Gölgesi kitabı çerçevesinde Prof Dr Alan Mikhail ile konuştuk Dünya askerî tarihinde ateşli silahların belirleyici rol oynadığı ilk büyük savaşlardan biri kabul edilen Çaldıran savaşının Osmanlı ve Safevîler açısından önemine Doç Dr Özgür Oral ışık tuttu Yavuz Sultan Selim i doğru anlamak için adeta bir rehber niteliğinde olan Selimnâmeler i Dr Samet Tınas yazdı Yüzünü önce İran a sonra da Memlûk Sultanı Kansu Gavri ye çeviren Yavuz un eşsiz zaferi Mercidâbık ı Prof Dr Ramazan Şeşen in kaleminden okuduk Yavuz Sultan Selim in Memlûk Devleti ne son verdiği ve akabinde sekiz ay kadar Mısır da kalarak gerekli düzenlemeleri yaptığı Ridâniye zaferinin zorlayıcı sahnelerine Prof Dr Fahameddin Başar ışık tuttu Yavuz Sultan Selim hilâfeti devraldı mı sorusunun cevabını Prof Dr M Feridun Emecen den aldık Yavuz Sultan Selim in Mısır seferini bu konu üzerine hazırladığı doktora tezini ve Arap dünyasındaki Osmanlı imajını Mısırlı Osmanlı tarihçisi Prof Dr Muhammed Harb ile konuştuk Yavuz Sultan Selim tarafından beş asır önce topraklarımıza getirilen Mukaddes Emanetlerin tasnifi muhafazası bakımı ve sergilenişine dair gelenek ve teamüllerin uzun serüvenini Topkapı Sarayı Müzesi Silahlar ve Mukaddes Emanetler Bölümü eski sorumlusu ve müdür yardımcısı Hilmi Aydın anlattı Başarılı bir hükümdar olmasının yanı sıra iyi bir şair de olan Yavuz Sultan Selim in divân şiirindeki hünerlerini Prof Dr Tufan Gündüz yazdı Yavuz Sultan Selim in himaye siyasetini Doç Dr İlhan Gök değerlendirdi Sultan Selim in yanında yer alan Kemalpaşazâde diğeri Memlûk Devleti nin resmî tarihçisi olan Memlûk tarihçiliğinin son temsilcisi İbn İyâs ve Yavuz dönemi Osmanlı tarihçisi Kemalpaşazâde yi eserleri ve etkileri üzerinden Prof Dr Mustafa Güler değerlendirdi İnşallah Yavuz a vezir olasın sözünün perde arkasına Mirza Mahmut Demir ışık tuttu İngiliz tiyatrosundaki Yavuz imajını Prof Dr Süleyman Kızıltoprak inceledi Yavuz Sultan Selim in Kızılbaş temizliği yaptığı iddiasının büyük bir yanılgı olduğunu Prof Dr Feridun M Emecen yazdı İdrîs i Bitlisî nin yazdığı 40 bin rakamının günümüzde yarattığı politik tartışmalara Prof Dr Tufan Gündüz ışık tuttu Halkın tasavvurundaki Yavuz un menkıbeler üzerinden Dr Samet Tınas yazdı Yavuz Sultan Selim in Kürt politikasını Prof Dr Abdülkadir Özcan değerlendirdi Türk romanlarındaki Yavuz imgesini Prof Dr Zeki Taştan inceledi Yavuz Sultan Selim dönemine damga vuran devlet adamlarından biri olan Pîrî Mehmed Paşa nın döneme etkisini Prof Dr Yusuf Küçükdağ kaleme aldı Yavuz un meşhur şeyhülislâmı Zenbilli Ali Cemâlî nin hayatına dair bilinmeyenleri Prof Dr Yusuf Küçükdağ kaleme aldı İdrîs i Bitlisî nin Yavuz Sultan Selim in doğu politikalarındaki rolünü Prof Dr Vural Genç değerlendirdi Sekiz yıllık saltanatına büyük işler sığdıran Yavuz un son yıları ve vefatını sahanın uzmanı Prof Dr Feridun M Emecen yazdı Cihangirlikte mahir bir baba olan Yavuz Sultan Selim in oğlu Kanuni ye öğüt verdiği 7 stratejik hedefi Prof Dr Süleyman Kızıltoprak satırlarına taşıdı Tarih Okuyan Şaşırmaz