Derin Tarih Mayıs 2026 Sayı 170 — Derin Tarih Dergisi

142 Sayı Ocak 2024 1876 dan Günümüze Anayasa Serüvenimiz İnsanoğlunun anayasa ve kanun yazım tecrübeleri Medine Vesikası ndan günümüze çok farklı coğrafyalarda birbirinden çok farklı seyirler izledi Ancak şimdiye kadar ortaya 622 nin Medine sinde sağlanan uyumun ve ahengin çıkabildiğini söylemek mümkün değil İnsanoğlunun arayışları ve girişimleri hâlâ devam ederken çok az insan Medine Vesikası ndan ve onun ortaya koyduğu evrensel kıymetten haberdar Osmanlı İmparatorluğu ndan Cumhuriyet e anayasa tecrübelerimizi masaya yatırdığımız dosyamızı okurken bahsettiğimiz arayışların bu topraklarda nasıl bir seyir izlediğini gözler önüne sermek istedik Devletle vatandaş arasındaki gerilimlerin en aza indirilmesi çabaları aslında anayasa yazım süreçlerinin akıbetini de belirleyen esas unsur konumunda Bu açıdan anayasaların seyri aynı zamanda yakın tarihimizin de eksiksiz bir kronolojisini veriyor bize 1876 dan Günümüze Anayasa Serüvenimiz dosyamızda Prof Dr Hamit Emrah Beriş cumhuriyetin yeni yüzyılında yeni bir anayasaya olan ihtiyacı anlatırken Dr Batuhan Ustabulut 1876 dan 1909 a ilk yazılı anayasamız olan Kânûn ı Esâsî yi satırlara taşıdı Prof Dr Mustafa Budak ile cumhuriyetin şafağındaki iki kritik kavşak olan 1921 ve 1924 anayasalarını konuşurken Doç Dr Cengiz Sunay iddiasıyla esası uyuşmayan 1961 Anayasası nı kaleme aldı Son olarak Prof Dr Ahmet Nohutçu darbenin vesayetin ve otoritenin gölgesinde kalan 1982 Anayasası nı değerlendirdi 1876 dan Günümüze Anayasa Serüvenimiz dosya konusu haricinde ise M Uğur Derman vefatının 100 yılında Hattat Mehmned İlmî Efendi yi kaleme alırken Prof Dr Kahraman Şakul İpek Yolu gerçekte neyin yolu sorusuna cevap verdi Prof Dr İsmail Kara bir fotoğrafın içinden geçenler başlığıyla bir hatırasını anlatırken Prof Dr İsmail Taşpınar ile Yahudilik teki Zerdüştlük izlerini takip ettik Dr Ahmet Uçar ile İngiliz emperyalizminin Sina daki Zin operasyonuna odaklanırken Prof Dr Süleyman Berk ile Hattat Yesârîzâde nin İstanbul kitâbelerine göz attık Prof Dr İsmail Güleç Şeyh Yavsî ve vakfını satırlara taşırken Tarihçi Yazar H Yıldırım Ağanoğlu ile Galata Köprüsü nde maziyi adımladık Musiki Tarihi Uzmanı Tahir Günay sanatın mührünü gönlünde gezdiren Nevzat Atlığ ı kaleme alırken Osman Atasoy Osmanlı materyalistlerinin el kitabı olan Madde ve Kuvvet kitabının hikayesini anlattı Araştırmacı İbrahim Bozbeşparmak Manastırlı İsmail Hakkı Efendi nin hayat hikayesini satırlara taşırken Öğr Gör Deniz Çıkılı İngiliz Doğu Hindistan Şirketi ve Britanya modeli sömürgeciliği deşifre etti Araştırmacı Yazar Mükremin Ümit Gül 1904 1905 Rus Japon Harbi nin önemine değinirken Öğr Gör Mehmet Önder Hollywood a meydan okuyan üçüncü dünya sinemasına perde açtı Son olarak Canan Aytaş ile yazma eser konservasyonu ve Mehmed Âkif Ersoy sergilerini adımladık Derin Tarih ek olarak bu ay Sened i İttifak ve Kânûn ı Esâsî Metinleri ile 2023 Böyle Geçti kitaplarını bütün okurlarına armağan ediyor Tarih Okuyan Şaşırmaz

158 Sayı Mayıs 2025 Osmanlı da Deliler ve Delilik Modern zamanlarda insanoğlunu en çok uğraştıran konulardan biri akıl sağlığı ve psikolojik durumlarla alakalı meseleler Bunun kalabalık metropollerin yüklediği çok boyutlu stres moda telakkilerin ruh ve kalp âlemini tarumar etmesi ölçülerin tümüyle şaşması insanın yüksek tempolu dönüşümler karşısında giderek daha savunmasız hale gelmesi gibi çeşitli sebeplerinden söz edilebilir Ancak şurası kesin Akıl sağlığı mevzusu çağlar boyunca herkesin yakından ilgilendiği oldukça kadîm bir problem Derin Tarih in bu sayısında siz kıymetli okurlarımıza küçük bir sürpriz yapmak ve belki de hiç beklemediğiniz bir dosyayla karşınıza çıkmak istedik Osmanlı da Delilik ve Deliler Osmanlılar akıl hastalıkları ve delilik hakkında ne biliyorlardı Deli kime denirdi Mecnun ve meczup ile deli arasındaki fark neydi Deliliğin teşhisi ve tedavisi nasıldı Akıl hastanelerinin atmosferine dair detaylar nelerdi Akıl hastanelerinde uygulanan yöntemler hangileriydi Toplum delilere nasıl yaklaşırdı Devletin akıl hastalıklarına uğrayan vatandaşları için aldığı önlemler nelerdi Tüm bu sorulara ve daha fazlasına cevapları içeren dosyamızı okurken evvela Osmanlı nın adeta bugünkü uluslararası modern psikoloji derneklerinin hazırladığı biçimde bir hastalıklar ve teşhisler rehberi oluşturduğunu göreceksiniz Osmanlı da Deliler ve Delilik dosyamızda ilk olarak Prof Dr Nil Sarı modernleşme öncesi Osmanlı tıbbında akıl ve sinir hastalıklarının sınıflandırılmasını satırlarına taşırken Prof Dr Rüya Kılıç ile Osmanlı da akıl hastalıklarının nasıl kategorize edildiğini ve ne tür tıbbî tedavilerin tatbik edildiğini konuştuk Uzman Klinik Psikolog Şule Yüksel Özkaya Osmanlı klasik döneminde psikolojik hastalara uygulanan maddî ve manevî tedavi yöntemlerini değerlendirirken Prof Dr Nurullah Koltaş Keçeli Dede den İlyâs Divâne Şüca Efendi ye Hızır Âşık tan Kelbî Hasan Baba ya İstanbul un Âkil divânelerini kaleme aldı Prof Dr Hayrettin Kara Osmanlı kültürünün başka bir çağdaş kültürde cadı kabul edilen kişileri nasıl mecnun olarak telakki edip yerleşim alanlarına ahalinin arasına dahil ettiğini incelikle teşhis ederken Tahir Günay Müslüman Türk hekimlerin akıl hastalarını tedavi için kullandıkları mûsikînin hastalar üzerindeki tesirini yazdı Prof Dr Kahraman Şakul ise 15 yüzyılın sonlarından 1829 a dek türlü vesilelerle kendilerinden bahsettiren Osmanlı ordusunun merak uyandıran en gizemli birimi olan delilere dair bilinmeyenlere ışık tuttu Osmanlı da Deliler ve Delilik konusu haricinde ise Prof Dr İsmail Kara Prof Dr Kahraman Şakul Prof Dr Mustafa İsmet Uzun Prof Dr İsmail Taşpınar Enver Beşinci Cem Kumuk H Yıldırım Ağanoğlu Deniz Çıkılı Ayhan Demir Metin Taha Yılmaz Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı Tarih Okuyan Şaşırmaz

170 Sayı MAYIS 2026 Çağını Aşan Bir Osmanlı Münevveri Ahmed Cevdet Paşa Osmanlı güneşinin artık gurûba doğru meyletmeye başladığı ve geniş bir coğrafyanın her köşesinde çözülme alametlerinin belirdiği o zor zamanlarda bugün bile hâlâ isimleri canlı biçimde anılan bazı mühim şahsiyetler yetişmiştir Bunu hem Osmanlı toprağının mümbitliğiyle hem de mezkûr zevatın kendi kabiliyetleriyle izah etmek mümkündür Onlardan biri hiç şüphesiz ki Ahmet Cevdet Paşa dır 1823 1895 Bulgaristan ın Lofça kasabasında Kırklareli nden Prut Savaşı na 1711 katılmak üzere ayrılan sonrasında da Lofça ya yerleşerek orada kalan Yularkıran Ahmed Ağa nın torunu olarak doğan Ahmed Cevdet Paşa ilmî çalışmalarının yanı sıra bürokrasi ve siyaset basamaklarını da hızlı bir şekilde tırmanan bereketli ömrüne çok fazla vazife ve makam sığdıran tüm bunlarla birlikte birçok önemli esere imza atmayı da başaran bir şahsiyettir Derin Tarih olarak vefatının yıldönümünde çağının çok ötesinde bir ufka sahip bulunan bu Osmanlı münevverini yad etmek istedik Merhum Paşa nın hayatına şahsiyetine eserlerine ve bıraktığı izlere dair geniş malumatı dosyamızın sayfaları arasında bulacaksınız Çağını Aşan Bir Osmanlı Münevveri Ahmed Cevdet Paşa dosyamızda ilk olarak Prof Dr Abdülkadir Özcan Ahmed Cevdet Paşa nın tarihçiliğini eserleri ve etkilendiği tarihçiler üzerinden incelerken Prof Dr Mustafa Gündüz Cevdet Paşa yı yalnızca bir tarihçi değil Osmanlı eğitim modernleşmesinin kurucu gerilimlerini taşıyan bir figür olarak yeniden tahlil etti Prof Dr İsmail Kara Cevdet Paşa ya yeniden itibar kazandıran 1940 ta yayımlanan Tanzimat I kitabına mercek tutarken Prof Dr Kahraman Şakul Osmanlı diplomasisinin modernleşme serüveninde Cevdet Paşa nın büyük rolünü kaleme aldı Dr Mustafa Oğuz Batı merkezli dönemlendirme anlayışına karşı çıkarak tarihi İslâm merkezli bir perspektifle ele alan Cevdet Paşa nın Batı ya karşı nasıl yeni bir tarih tasavvuru oluşturduğunu değerlendirirdi Çağını Aşan Bir Osmanlı Münevveri Ahmed Cevdet Paşa dosya konusunun haricinde ise Prof Dr İsmail Taşpınar Prof Dr Hilal Kazan Prof Dr Abdullah Mesud Küçükkalay Dursun Gürlek Ali Emre Arif Emre Gündüz Ayhan Demir Tahir Günay Deniz Çıkılı Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı Tarih Okuyan Şaşırmaz

168 Sayı MART 2026 Selçuklu nun Anadolu daki Mührü Kervansaraylar Bu sayımızda Türkiye Selçukluları döneminde Anadolu yu âdeta bir vücudun içindeki damarlar gibi saran kervansaraylar ağına odaklanıyoruz Niçin sadece kervansarayları gündeme taşıdığımız belki sorulabilir Dosyamızın sayfaları arasında ilerlerken de göreceğiniz üzere Türkiye Selçuklularının en mükemmel hale getirdiği kervansaray zinciri sadece ekonomik bir modele işaret etmez ahîlik teşkilâtı bağlamında toplumsal bir gösterge haline gelir yol güvenliğinin ve ticaret rotalarının emniyetinin sağlanmasıyla alakalı ayrıntılar da bizi dönemin şartlarını ve dengelerini daha iyi anlamaya götürür Bu yönüyle kervansaraylar Türkiye Selçuklularının toplumsal ahlâkî manevî askerî ve siyasî manzarasının doğrudan yansıdığı birer aynadır Biz sadece o aynanın üzerine birikmiş olan tozları almakla yetindik Manzaranın parlaklığı zaten sizi de içine çekip götürecek Türkiye Selçuklularına odaklanma sebeplerimizden bir diğeri de Anadolu da Osmanlı öncesinde nasıl bir atmosferin bulunduğunu gözler önüne sermek Bu sayede hem Anadolu yu mayalayan dokuyu kavramış hem de Osmanlı İmparatorluğu nun kuruluşuna giden yolun bütün adımlarını görmüş olacağız Selçuklu nun Anadolu daki Mührü Kervansaraylar dosyamızda ilk olarak Dr Abdullah Burgu Selçuklular öncesinde Anadolu daki ticaret hayatının durumunu incelerken Burak Nazif Sarıcı Türkiye Selçuklu Devleti nin ekonomi temelli politikalarını değerlendirdi Dr Hatice Aksoy Selçuklu döneminde Anadolu yu Uzakdoğu ve Avrupa ya bağlayan önemli ticaret yollarını satırlarına taşırken Dr Şeyhmus Nayır Türkiye Selçuklularının kervansaray inşa etme politikalarını değerlendirdi Dr Mahmut Demir Anadolu nun saat gibi işleyen lojistik merkezi olan Selçuklu hanlarındaki kusursuz organizasyonun nasıl işlediğini anlatırken Dr Selma Dülgeroğlu Türkiye Selçuklu Devleti nin en önemli teşkilatlarından biri olan ahiliğin toplumsal ve iktisadî hayata olan katkılarını kaleme aldı Selçuklu nun Anadolu daki Mührü Kervansaraylar dosya konusunun haricinde ise Prof Dr İsmail Kara Prof Dr Mustafa Budak Prof Dr Süleyman Berk Prof Dr Kahraman Şakul Ali Emre Tahir Günay Ayhan Demir Oktay Türkoğlu Deniz Çıkılı Şeyma Üstün ve Canan Aytaş gibi araştırmacı yazar ve akademisyenlerden oluşan birçok kişi de birbirinden kıymetli yazılar kaleme aldı Ayrıca Derin Tarih asırlar geçse de unutulmayacak büyük zaferimizi ve aziz şehitlerimizi anmak için Ecdadın İzinde Çanakkale 8 ekini tüm okurlarına hediye ediyor Tarih Okuyan Şaşırmaz