Ebû Hanîfe nin Usûl Anlayışında Sünnet — Metin Yiğit

Yazar Ebû Hanîfenin usûlî ilkelerinde Sünnetin işgal ettiği konumu incelerken bugünkü yerleşik sistematik Hanefî usûlünü ya da son dönem Hanefî usûlü literatürünü değil erken dönem Hanefî kaynakları esas alıyor Bu kaynakları karşılaştırarak yerleşik usûldeki Sünnet anlayışının Ebû Hanîfeye nispet edilemeyeceği sonucuna varıyor Tahâvî Maturîdî gibi alimlerin temsil ettiği anlayış Hanefî usûlü tarihinde yerleşik usûlden farklı ve Ebû Hanîfenin içtihadlarıyla daha uyumlu bir çizgi teşkil etmektedir fakat zamanla yerini sistematik yönü ağır basan daha kolay öğretilebilen İsa b Ebân Cessâs ve Debûsî çizgisine bırakmış ve gölgede kalmıştır

Ebû Hanîfe nin Sünnet anlayışı geçmişten bu yana güncelliğini koruyan bir konudur Günümüzde Ebû Hanîfe nin Sünnet anlayışı denilince Hanefî usûlüne dair yazılan son dönem usûl kitaplarındaki açıklamalar akla gelmektedir Bu eserlerde yer alan ve çoğunlukla tahrîç ürünü olan usûlî prensipler genelde Ebû Hanîfe ye aitmiş gibi algılanmaktadır Ancak bunun ilmî açıdan ne derece doğru olduğu son derece tartışmaya açık bir husustur Bu çalışmada genel olarak yerleşik Hanefî usûlünde sunulan Sünnet telakkisiyle erken dönem Hanefî kaynaklarında yer alan sünnete dair usûlî bilgiler mukayese edilmiş ve yerleşik usûldeki Sünnet anlayışının Ebû Hanîfe ye nisbet edilemeyeceği sonucuna ulaşılmıştır Sistematik dönem Hanefî kaynaklarına göre ahad haberler Kur an ın umumî ve hususî ifadelerini beyan edemez fakih olmayan raviden aktarılan kıyasa aykırı haberler ve genel konulara ilişkin ahad hadisler kabul edilemez Ancak ilk dönem Hanefî kaynakları incelendiğinde bu anlayışın Ebû Hanîfe ye ait olmadığı ve bunun İsa b Ebân gibi daha sonraki Hanefî usulcülerin formülasyonuna dayandığı anlaşılmaktadır Ebû Hanîfe ye doğrudan öğrencilik yapan Ebu Yûsuf ve İmam Muhammed gibi müçtehidlerin aktarımına göre Ebû Hanîfe de cumhur gibi Sünnet e dayanarak Kur an daki umumî ve hususî ifadeleri açıklayıp Sünneti meşhur âhâd ayrımı yapmadan esas almıştır Tahâvî Maturîdî Dehlevî ve Keşmîrî gibi alimlerin aktarım ve açıklamaları da mevcut Hanefî usulündeki genel yaklaşımın Ebû Hanîfe ye nisbet edilemeyeceğini ortaya koymaktadır Ayrıca bu alimlerin temsil ettiği usul anlayışı Hanefî usûlü tarihinde yerleşik usûlden farklı ve Ebû Hanîfe nin içtihadlarıyla daha uyumlu bir usulî bir çizgiyi kanıtlamaktadır Ancak zamanla bu yaklaşım gölgede kalmış bunun yerine sistematik yönü ağır basan ve daha rahat öğretilebilen İsa b Ebân Cessâs ve Debûsî çizgisi öne çıkmıştır