Esrar ı Garibe — Sevda Önal Kılıç

Eser Hakkında Tanıtım XIII yüzyıldan sonra Anadolu da şekillenen Türk edebiyatının en önemli örneklerini halkın anlayacağı sade Türkçeyle yazılmış olan dini tasavvufi ahlaki mesneviler oluşturmaktadır İslam dini tasavvuf ve tarikat kültürü hakkında bilgi vererek manevi eğitim aşamasındaki müritleri eğitme amacıyla kaleme alınmış olan bu mesneviler ahlaklı insan ve ahlaklı toplum oluşturmaya çalışan pedagojik ve didaktik eserlerdir Osmanlı mesnevi edebiyatı içinde özellikle XV yüzyılda müstakil olarak bu amaçla kaleme alınmış pek çok eser bulunmaktadır İstanbul daki ilk Halveti büyüklerinden biri olan Cemâl i Halvetî Çelebi Halîfe nin Cevâhirü l Kulûb Beyân ı Çengnâme Risâle i Teşrihiyye Risâle i Fakriyye ve Risâle i Sûfiyye isimli mesnevileri bu grupta değerlendirilebilecek eserlerdendir Cemâl i Halvetî nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi veren biyografik kaynaklar ve söz konusu mesnevileri üzerine yapılan akademik çalışmalar şairin bu eserlerin dışında da eserleri olabileceği yönünde hem fikirdirler Kastamonu İl Halk Kütüphanesi 37 Hk 145 1 arşiv numarasında kayıtlı mecmuada Esrâr ı Garîbe ve Ebrâr ı Garîbe isimli iki mesnevi bulunmaktadır Bu mesnevilerden müellif hattı olduğunu düşündüğümüz ilk metnin hatime bölümünde şair mahlasını Dervîş Halvetî ve Cemâlî olarak belirttikten sonra eserinin adını Esrâr ı Garîbe koyduğunu ve bu eserin tamamlanmasıyla Ebrâr ı Garîbe isimli esere başlayacağını bildirmektedir Esrâr ı Garîbe H 889 M 1484 tarihinde İstanbul da kaleme alınmıştır Bütün bu referanslar Esrâr ı Garîbe mesnevisinin Cemâlî mahlaslı bir Halvetî şairine ait olduğunu ortaya koyar niteliktedir Mevcut biyografik kaynaklar Halveti tezkireleri edebiyat ve tasavvuf tarihi kaynakları XV yüzyıl Halveti şairleri içinde Cemâlî mahlasını kullanan Cemâl i Halvetî Çelebi Halife isminde birleşmektedir Elimizdeki bilgilere eserin kaleme alındığı H 889 M 1484 tarihinde şairin İstanbul da görev yapmış olduğu ve Esrâr ı Garîbe nin Cemâl i Halvetî nin diğer mesnevileriyle üslup dil vezin ve anlatım teknikleri itibariyle benzer özellikler sergilediği referansları da eklendiğinde eserin Cemâl i Halvetî ye ait olma ihtimali kuvvetlenmiş bulunmaktadır Bu çalışma Cemâl i Halvetî ye ait olduğunu düşündüğümüz Esrâr ı Garîbe mesnevisinin bilimsel metodlarla okunması ve incelenmesi amacıyla oluşturulmuştur Çalışmanın giriş bölümünde Esrâr ı Garîbe mesnevisinin yazıldığı döneme kadar klasik Türk edebiyatında kaleme alınan tasavvufi mesneviler hakkında bilgi verilmiştir Bu bölümde özellikle bir tarikat ekolüne bağlı olup o tarikatin üslup adap ve uygulamaları hakkında bilgi veren seyr i sülûk konulu mesneviler hakkında bilgi verildikten sonra XIII XIV ve XV yüzyılarda yazılmış olan en önemli örnekler tanıtılmıştır Ayrıca Giriş bölümünün sonunda okuyucuların eseri ve şairi daha rahat anlayabilmeleri amacıyla Cemâl i Halvetî nin mensup olduğu Halvetiyye tarikatini tanıtıcı mahiyette kısa bir bölüm yer almaktadır Birinci bölümde Esrâr ı Garîbe mesnevisinin müellifi Cemâl i Halvetî nin hayatı eserleri ve sanatı hakkında bilgi verilmiştir İkinci bölüm Esrâr ı Garîbe mesnevisinin incelenmesine ayrılmıştır Eserin şekil özelliklerinin incelendiği kısımda nazım şekli vezin dil ve imla özellikleri örnek beyitlerle açıklanarak bilgi verilmiştir Muhteva incelemesinde eserin konusu hakkında bilgi verildikten sonra eserin geniş bir özeti verilmiştir Garip Sırlar anlamına gelen Esrâr ı Garîbe tasavvufun önemli meselelerinden biri olan etvâr ı seb a kalbin yedi tavrı konulu bir mesnevidir Bu nedenle eserin konusunun incelendiği bu bölümde nefis nefsin makamları ve etvâr ı seb a hakkında bilgiler verilmiştir Tasavvuf eğitiminde nefsi eğitmenin bir tekniği olarak gelenekte yer alan etvâr ı seb a metodu çerçevesinde Esrâr ı Garîbe de nefis eğitimin aşamaları sırasıyla izah edilmiş ve ilgili beyitlerin numaraları verilmiştir Muhteva incelemesi başlığı altında ayrıca mesnevinin bölümleri