Haşiyetü l İzmiri ala Mir ati l Usül — Kolektif

Hâşiyetü l İzmîrî Osmanlı âlimi Mevlânâ Mehmed İzmîrî ö 1165 1751 tarafından Molla Hüsrev in ö 885 1480 fıkıh usulüne dair yazdığı Mir âtü l Usûl eseri üzerine kaleme alınan Hâşiye alâ Mir âti l Usûl çalışmasıdır Müellifi İzmîrî ye nispetle Hâşiyetü l İzmîrî olarak meşhur olan bu kıymetli eser Mir âtü l Usûl üzerine yazılan haşiyeler arasında en hacimli ve en tercih olanıdır ÖZETLE HÂŞİYETÜ L İZMÎRÎ AL MİR ÂTİ L USÛL ESERİOsmanlı âlimi Mehmed b Velî b Resûl el İzmîrî tarafından Molla Hüsrev in fıkıh usulüne dair yazdığı Mir âtü l Usûl eseri üzerine kaleme alınan hâşiye çalışmasıdır Hâşiyetü l İzmîrî Mir âtü l Usûl üzerine yazılan en hacimli hâşiyedir Nitekim müellif İzmîrî hâşiyesinde Mir âtü l Usûl ün kelâm ve mantığa dair kapalı ibarelerini ifadelerini en güzel şekilde izah etmiş Arap grameri ile ilgili konularda geniş açıklamalarda bulunmuş ayrıca kendi yazdığı diğer eserlere atıflar yaparak Mir âtü l Usûl ü anlamayı kolaylaştırmaktadır MEVLÂN MEHMED İZMÎRÎ NİN ö 1165 1751 HAYATI18 yüzyılda yaşamış Osmanlı nın ender âlimlerinden biridir Hayatı hakkında yeterince bir bilgi bulunmamakla beraber ismi Mehmed olup Kırşehir de doğmuştur Babasının ismi Velî dedesinin ismi Resûl dür Nisbesiyle beraber tam ismi Mehmed b Velî b Resûl el Kırşehrî el İzmîrî el Hanefî dir Müellif Kırşehir doğumlu olduğu için Kırşehrî sonradan İzmir de ikamet ettiği için İzmîrî Hanefî mezhebinden olduğundan kendisine Hanefî denilmiştir İlim Hayatı ve VefatıMevlânâ Mehmed temel öğrenimini memleketinde almış ardından İstanbul a gitmiştir İstanbul da Şeyh Mirzâ Fâzıl başta olmak üzere birçok âlimden ders okumuştur İcâzet aldıktan sonra İzmir e yerleşmiş ve burada tedris çalışmalarına başlamıştır Bir müddet sonra müftülük görevine getirilmiştir İlim dolu bir hayat süren Mevlânâ İzmîrî pek çok talebe yetiştirip eserler kaleme aldıktan sonra hicrî 1165 te İzmir de vefat etmiş İkiçeşmelik caddesinde bulunan Ulu Mezarlığa defnedilmiştir Allah Teâlâ Rahmet Etsin Kabrini Cennet Bahçelerinden Bir Bahçe Kılsın Âmin Mevlânâ Mehmed İzmîrî nin Kıymetli EserleriKırşehir de ilim tahsiline başlayıp çeşitli ilimler alarak İstanbul da yetişen ve aynı zamanda öğretim hayatını İzmir de sürdüren Mevlânâ Mehmed İzmîrî çok talebe yetiştirmekle beraber pek çok eser de kaleme almıştır Kıymetli eserleri şöyledir Hâşiye alâ Mir âti l Usûl Hâşiyetü l İzmîrî alâ Mir âti l Usûl İbrâzü z Zamâ ir ale l Eşbâh ve n Nezâ İsticlâbü l Murâdât fî Şerhi Delâ ili l Hayrât Bedâ i u l Burhân fî Ulûmi l Kur ân Celîlü l Kadr fî Şerhi Hizbu l Bahr Tercüme Târîhi t Taberî Hâşiye alâ Envâri t Tenzîl li l Beydâvî Şerhu l Akâ idi l Cedîde fi l Kelâm Zübdetü İlmi l Kelâm Risâle fi l İ tikâf Şerhu Âdâbi l BirgivîŞerhu Mülteka l EbhŞerhu l Hilâfiyyât beyne l Eş arî ve l Mâtürîdî Hâşiye alâ İmtihâni l Ezkiyâ fi n NahHâşiye alâ Şerhi İbni l Hâcib li Muhtasari l Müntehâ Hâşiye alâ Şerhi ş Şemâ Hâşiye alâ Şerhi l Câmî fi n NahHâşiye alâ Şerhi l Fenârî fi l MantıHâşiye alâ Hidâyeti l Hed Dürerü s Seniyye fî Fedâ ili d Devleti l OsmâŞerhu Zuhri l Müte ehhilîn MİR ÂTÜ L USÛL FÎ ŞERHİ MİRKÂTİ L VÜSÛLMir âtü l Usûl Fatih Sultan Mehmet devrinin büyük âlimi ve müftüsü Molla Hüsrev in kaleme aldığı usûl i fıkha dair eserdir Meseleleri diğer mezheplerin delilleriyle karşılaştırarak getirmesi ve genişçe açıklamasıyla usûl i fıkıh alanında tercih edilen eser olmuştur Ayrıca Osmanlı medreselerinde yüzyıllarca okutulmuş ve ilim erbabı tarafından pek ilgi görmüştür USÛL İ FIKIH İLMİTarifiUsûl i fıkıh kelime anlamıyla fıkhın asılları veya fıkhın kaideleri anlamına gelir Fıkıh kelimesi sözlükte bir şeyi derinlemesine kavramak demektir Istılahta ise İmâm ı A zam Ebû Hanîfe nin tarif ettiği gibi kişinin lehine ve aleyhine olan hükümleri bilmesi dir Usûl kelimesi asl kelimesinin çoğuludur Kök esas kaide anlamlarında kullanılır Usûl i Fıkıh terkibinde ise esas ve kaide anlamları kastedilebilir Buradan hareketle Usûl i Fıkıh ilmi için fıkıh ilminin delillerini ve bu delillerden hüküm çıkarma yöntemlerini inceleyen ilim denilebilir FaydasıBu ilimle ictihadların nasıl yapıldığı ve fıkhî hukukî hükümlerin nasıl elde edildiği öğrenilir Yani müctehid imamların helal haram mendup sünnet sahih fasid diye ulaştığı hükümlere neden ve nasıl ulaştığını görmemizi ve bilmemizi sağlar Bu saydığımız faydalar sebebiyle tarih boyunca İslam âlimleri bu sahaya çok önem göstermişlerdir Metinler yazmış ve onları açıklama sadedinde şerh ve haşiyeler kaleme almışlardır MİR ÂTÜ L USÛL ESERİUsûl i fıkıh ilminin en önemli metinlerinden birisi de şüphesiz Sultan Fatih devrinin büyük âlimi Molla Hüsrev in kaleme aldığı Mirkâtü l Vüsûl ilâ İlmi l Usûl ve şerhi Mirâtü l Usûl isimli eseridir Molla Hüsrev in kitabının özelliği bütün konuları genişçe itirazlarına yer verip cevaplarını vererek anlatmasıdır Kitabını mantık dili ve kurallarına uygun aklî taksimler ile kaleme almıştır Görüşlerinde Hanefî mezhebindeki genel kabulünü tercih edip Irak ekolünü takip etse de yer yer kendi görüşlerini ve tercihlerini sebepleriyle birlikte açıklar Özellikle usûl i fıkıh ilmine yapılan tarife itirazlar getirmiş ardından tarifi yenilemiştir Molla Hüsrev Pezdevî nin konu tertibini esas alır Kitabını deliller ve hükümler diye iki ana bölüme ayırarak ele almıştır MUKADDİMEUsulün tanımı Usulün konusu Usulün faydası EDİLLE DELİLLER Kitâb bahsinde lafızların konulduğu kullanıldığı delalet ettiği manalardan hâs lafız âm lafız emir nehiy mutlak müşterek zâhir nas müfesser muhkem hafî müşkil müteşâbih hakîkat mecâz sarîh kinâye ibâretü n nas işâretü n nas delâletü n nas muktedâu n nas fâsit istidlâller mefhûm i muhâlefet mefhûm i lâkab mefhûm i sıfat mefhûm i şart mefhûm i gâye mefhûm i istisnâ mefhûm i aded mefhûm i hasr beyân ve nesh konularından bahsedilir Sünnet bahsinde Peygamberimizin kavillerinden inşâ ve ihbâr olmasını râvinin şartlarını râvinin halini inkitâyı cerhi haberin mahallini haberin kendisini Peygamberimizin fiilerini takririni ve şer men kablenâ konularından bahsedilir İcmâ dan genel olarak bahsedilir Kıyâs bahsinde kıyasın rükünleri şartları münâsebet illetin mûcebi teznîb muâraza tercih ve tezyîl konularından bahsedilir KISIM HÜKÜMLER VE HÜKÜMLER İLE İLGİLİ KONULARBölümde farz vâcip sünnetin çeşitleri haram illetin çeşitleri sebep ve şart konularından bahsedilir Bölümde şâri den yani hükmü koyandan bahsedilir Bölümde mahkûmun bih yani şer î hükmün taalluk ettiği mükellef fiillerinden bahsedilir Bölümde mahkûmun aleyh yani kendisine hüküm verilen insanlardan ve ehliyetin çeşitlerinden bahsedilir Hâtime İctihâd İftâ MOLLA HÜSREV İN ö 885 1480 HAYATIOsmanlı âlimi ve müftüsü Molla Hüsrev Fâtih Sultan Mehmed in döneminde yaşamış mümtaz bir şahsiyettir Asıl ismi Mehmed olup kaynaklarda Mehmed b Ferâmuz b Ali olarak babasının ve dedesinin ismi de zikredilmiştir Neseb olarak Türkmen kabilesi olan Varsaklar dandır Nesebi ve Doğduğu YerMolla Hüsrev ve ailesi hakkında yeterince bilgi bulunmamakla beraber bazı kaynaklarda babasının sonradan Müslüman olan Rum veya Frenk asıllı olduğu gibi rivayetler mevcuttur Aynı şekilde Kürt olduğu iddiası da bulunmaktadır Ancak bu rivayetler doğru değildir Nitekim tarihçilerin çoğuna göre Türkmen boyundandır Aynı zamanda kaynaklarda dedesinin isminin Ali olarak geçmesinden dedesinin Müslüman olduğu babasının da sonradan Müslüman olması rivayetinin yanlış olduğu anlaşılmaktadır 843 1439 yılı başlarına ait bir satış belgesinde Molla Hüsrev in adı Mehmed b Ferâmurz b Hoca Ali şeklinde geçmektedir Bk Gökbilgin Edirne ve Paşa Livası s 172 Ayrıca tabakat yazarlarından Şemseddin es Sehâvî ö 902 1497 adını Mehmed b Ferâmurz b Ali Muhyiddin Hüsrevî Kâdı Bursa şeklinde zikrederek dedesinin adının Ali olduğunu açıkça belirtmiştir Bk ed Dav ü l Lâmi 8 279 Bursalı Mehmed Tahir Efendi başlık olarak Hüsrev Mehmed Efendi Sivasî Molla Hüsrev ifadesini kullanmış hayatını anlatırken ise Tokat civarındaki Türkmenlerden Arsak Varsak kabilesindendir demiştir Bk Osmanlı Müellifleri 1 292 İsmail Hakkı Uzunçarşılı Molla Hüsrev in babasının Yozgat civarında Yerköy de bulunan bir Türkmen aşiretine mensup olduğunu ileri sürmüştür Bk Osmanlı Tarihi 2 656 Refik Ahmed Sevengil de aynı şekilde Molla Hüsrev için Yozgatlıdır bir Türkmen aşiretine mensuptur demiştir Bk Fatih Devrinde Alimler Sanatkârlar s 48 Zuhuri Danışman Molla Hüsrev hakkında sadece Rivayete göre Türkmen Varsak kabilesine mensuptur Kargın köyünde doğmuştur şeklinde genel bir ifade kullanmıştır Bk Osmanlı İmparatorluğu Tarihi 5 232 Netice olarak bu zikredilen bilgiler ışığında Molla Hüsrev in Sivas Tokat ve Yozgat arası bir köyde dünyaya gelmiş olması kesin bir şekilde anlaşılmaktadır İlim Tahsili ve HocalarıMolla Hüsrev küçük yaştayken babası vefat edince eniştesi Hüsrev Bey in himayesine verildi İlk başlarda Hüsrev Kaynı olarak lakap takılmış daha sonra bizzat eniştesinin ismini alarak Molla Hüsrev diye anılmıştır Kaynaklarda ilk eğitimini Rum vilayetinde aldığı geçmektedir Sonrasında Bursa da Molla Fenâri nin oğlu Yûsuf Bâlî den icâzet aldı Ardından Edirne ye gitti ve orada Sa deddin et Teftâzânî nin öğrencilerinden Burhâneddin Haydar Herevî ile Molla Fenarî nin talebesi Molla Yegân ve Şeyh Hamza gibi Osmanlı âlimlerinden okudu Yaptığı Görev ve HizmetlerMolla Hüsrev Edirne Şah Melek Medresesi nde ve Çelebi Medresesi nde müderrislik yaptı II Murad ın tahtını Sultan Mehmed e bırakmasıyla Kazaskerliğe getirildi II Murad ın tahta tekrardan geçmesiyle Sultan Mehmed ile Manisa ya dönmediği Edirne de Kadılık yaptığı rivayet edilmiştir Taşköprizâde Sultan Fatih ile Molla Hüsrev in arasındaki şu konuşmayı nakleder Sultan Fatih saltanatı babasına bıraktığında onunla beraber görev alanlar onu yalnız bırakır görevlerine devam ederler Kazasker makamında olan Molla Hüsrev ise görevini bırakır ve Sultan Fatih in yanına gelir Sultan Fatih görevine devam etmesini söylediğinde Molla Hüsrev güzel ahlâk sahibi olan kimse sultanlık döneminde beraberken azledildiği zamanda da yanında olur diye cevap verir Bu cevap Sultan Fatih in hoşuna gitmiş böylelikle sevgisini kazanmıştır Molla Hüsrev mihrâbın yanında namazını kılardı Cuma günleri Ayasofya Camii ne girdiği zamanda bütün cemaat ayağa kalkar ve yolunu açardı Sultan Fatih bu manzarayı gördüğünde kendisiyle gurur duyar vezirlerine işte zamanın Ebû Hanîfe si diye Molla Hüsrev i överdi Sultan Mehmed in ikinci defa tahta geçmesiyle Kazaskerliğe dönmedi İstanbul un fethinden sonra İstanbul un ilk kadısı Hızır Bey in vefat etmesiyle İstanbul kadılığına getirildi Galata ve Üsküdar kadılıkları ve Ayasofya Medresesi müderrisliği kendisine verildi Sultan Mehmed Han bu dönemde bir velime düzenlemişti Molla Gürânî ye bir haberci gönderdi ve onun nerede oturmak istediğine dair izin istedi Molla Gürânî kendisine gelen kişiye Bizim için oturmak lazım değildir hizmet bizimdir Bize layık olan odur ki ol mecliste cülus itmeyüp ikamet i hizmet mevkıfında kıyam iderüz dedi Bu cevap Sultan Mehmed Han a ulaşınca o da sağını Molla Gürânî sol tarafını da Molla Hüsrev için ayırdı Molla Hüsrev bu duruma razı olmadı ve Fâtih e bir mektup yazarak şöyle dedi Benim ol meclis i hümâyuna varmaduğum gayret i ilmiyyemin iktizâsıdır Molla Hüsrev bu mektubu Dîvân ı Âli ye gönderdi Gemiye bindi ve Bursa ya gitti Burada bir medrese inşa etti ve orada ders verdi Aynı zamanda Molla Hüsrev İstanbul da da birçok camii ve medrese yaptı Fatih Sultan Mehmed Molla Hüsrev i tekrardan İstanbul a davet etti ve Fetva makamına getirdi Yaklaşık olarak 10 sene İstanbul da ikamet ettikten sonra 885 1480 yılında İstanbul da vefat etti cenazesi Bursa ya götürülerek Hüsrev Medresesi nin hazîresine defnedildi Kabri Emir Sultan hazretlerinin kabrine 5 dakikalık mesafededir Allah Teâlâ Rahmet Etsin Mekanını Cennet kılsın Âmin Molla Hüsrev in KişiliğiMolla Hüsrev orta boylu ve uzun sakallı bir kimseydi maddi durumu iyi olmasına rağmen kendisine çok hizmet edilmesini istemez kendi işini kendi görürdü her gün bir miktar yazmayı âdet edinmişti yazısı çok iyiydi Aynı zamanda ağırbaşlı mütevazi ve vakur bir kimseydi Kendisini ilme adamış gündüzünü halk ve talebelere gecesini eserlerine ayırmış gerçek bir ilim adamıydı Molla Hüsrev İstanbul un Fatih ilçesine ait Vefa semtinde bulunan Molla Hüsrev Camii Vefa Eminönü yine Fatih ilçesinde bulunan Molla Hüsrev Camii Küçük Mustafa Paşa Mescidi ve Molla Hüsrev Camii Sofular Mescidi ile Bursa da Zeynîler Camii nin güneyinde bulunan Molla Hüsrev Medresesi ni kendi şahsi imkanlarıyla yaptırmıştır Adı geçen bu camiler ve medresesi için İstanbul un ticaret bakımından önemli merkezleri olan Beyazıt ve Mahmut Paşa gibi semtlerinde 179 dükkân 42 hücre oda Bursa da 2 dükkân ve 9 ahır vs olmak üzere toplam 72 603 akçe gelirli vakıf bırakmıştır Molla Hüsrev in vakfettiği dükkanlarından 160 tanesi Beyazıt taki Kapalıçarşı da Büyük Çarşı Bedestan bulunmaktaydı HocalarıMolla Burhâneddin Haydar el Herevî İmam Teftâzânî nin talebesi Molla Hamza Molla Süleymân İmam Teftâzânî nin talebesi Molla Yegân Kâdı Yûsuf Balî b Molla Fenârî TalebeleriMolla Muhyiddin Mehmed Manisalıoğlu Fenârî Hasan Çelebi Hasan b Abdüssamed es Samsûnî Yusuf b Cüneyd et Tokadî Kemaleddin İsmail Karamanî Zenbilli Ali Cemâlî Efendi EserleriMir âtü l Usûl fî Şerhi Mirkâti l Vüsûl Mirkâtü l Vüsûl ilâ İlmi l UsûDürerü l Hükkâm fî Şerhi Gureri l Ahkâm Nakdü l Efkâr fî Reddi l Enzâr Haşiye ale t Telvîh Hâşiye alâ Envâri t Tenzîl li l Beydâvî Hâşiye alâ Hâşiyeti l Muhtasar li s Seyyid Şerîf Şerhu Usûli l Pezdevî Risâle fi l Velâ Hâşiye ale l MutVasiyetnâme Esâsü l İktibâs Tercümesi Esrâru l Fâtiha er Red alâ İbn Kemâl fî Mes eliti l İstihlâf el Muhakkemâtü l Husreviyye Ta dîlü s Salât Tefsîru Sûreti l En âm Tefsîru Sûreti Tebârek Hâşiye alâ Şerhi l Adud Hulâsatü l Fetâva l Bezzâziyye Risâle fî İ râbi Elîf lâm mîm zâlike l kitâb Risâle fî Tefsîri Kavlihî Te âlâ Lem tekün âmenet min kablü Risâle fî Tefsîri Kavlihî Te âlâ Yevme ye tî ba du âyâti rabbik Risâle fî Reddi mâ fî Risâleti l Gûrânî fi l Velâ Risâle fî Mesârî mine ş Şi r Şerhu l Ferâ idi s Sirâciyye Şerhu Telhîsı l Miftâh li l Kazvînî Gurerü l Ahkâm Kâşifetü ş Şübühâti l Ale iyye HÂŞİYETÜ L İZMÎRÎ NİN HAZIRLANIŞ ŞEKLİEser el yazma nüshasıyla beraber iki taş baskı nüshaya mukabele edilerek hazırlandı Arapça yeni imla gramerine göre dizilerek yeni noktalama işaretleri ve müşkil kelimelerin harekelendirilmesiyle beraber hazırlandı Kısa bir mukaddime ile beraber iki müellifin hayatı hakkında muhtasarca bilgi verildi Şerh edilen metin iki kavis arasına alınarak majenta olarak belirtildi Mananın doğru anlaşılması için eklenen bazı ziyade bilgiler iki köşeli parantez ile belirtildi Âyetler çiçekli parantez içinde koyularak referansları verildi Hadis ve âsârın tahrîci yapıldı Eserde sözü nakledilen âlimlerin kitaplardan referansları verildi Anlaşılmayan kelimeler kapalı ibareler ve terimler şerh edildi Gerekli görülen yerlere dipnot atılarak izahat yapıldı Eserin sonuna âyet hadis ve konu fihristi ekler Tanıtım Bülteninden