Hıristiyanlığın Reddine Yönelik Tartışmalar — Fahreddin er Râzî

Elinizdeki eser büyük müfessir kelamcı filozof ve usul bilgini Fahreddin Râzî ile Orta Asya nın Harezm bölgesine gelen bir Hıristiyan rahip arasında cereyan eden teolojik tartışmayı içermektedir Râzî diyalog tarzında kaleme aldığı eserinde Hıristiyan teolojisine güçlü itirazlarda bulunmaktadır Münazaradaki en önemli tartışma konusu Hıristiyan inancındaki Hz İsa nın tanrı olduğu iddiasıdır Râzî aklî ve felsefî argümanlarla Hz İsa nın mucizelerinin onun tanrılığına değil peygamberliğine delil olabileceğini ortaya koymaktadır Hıristiyanların Hz Muhammed e s a v ve İslam dinine yönelttikleri eleştirilere de gerekli açıklamaları getiren Râzî iki din müntesipleri arasındaki diğer teolojik ve kültürel konuları da tartışmaktadır Dinler arası ilişkilerin bazılarınca dışlama bazılarınca diyalog anlamına geldiği bir dönemde bu klasiği okumak gerçek bir zihinsel deneyim olacaktır Daha önce İz Yayıncılık neşriyatı arasında yayınlanan Âmirî ye Göre İslam ve Öteki Dinler adlı kitabın yazarından titiz bir çeviri çalışması HAKKINDA YAZILANLAR Hıristiyanlığın Reddine Yönelik Tartışmalar Hakan Olgun Milel ve Nihal Cilt 3 Sayı 1 Ocak Nisan 2007 s 173 175 Geçtiğimiz yılın Eylül ayında Papa XVI Benedictus un İslam dinini ve değerlerini tahkir edici söylemleri önemli bir gündem oluşturmuştur Papa Bizans İmparatoru Manuel II Palaiologos un muhtemelen 1391 yılında Farisi bir bilgin ile Hıristiyanlık İslam ve her ikisinin gerçekliği üzerine yaptığı konuşmanın yer aldığı bir diyalogu bu tahkir söyleminin kaynağı olarak göstermiştir İmparator ile Müslüman bilgin arasındaki münazara sırasında dile getirilen ifadelerin yüz yıllar sonra Hıristiyan aleminin lideri tarafından dinsel sorumluluk anlayışı bir yana psikolojik ve pedagojik kaygılardan bigane bir şekilde tekrar edilmesi insanlığın geleceği adına diğer dinlerle uyumlu iletişimin imkanın ne derece zor olduğunu ayrıca ortaya koymuştur Papa XVI Benedictus un bu sorumsuzluğu bilimsel ve dinsel çevrelerde tartışılırken tarihte Müslümanlar ile Hıristiyanlar arasındaki dini tartışmaların mahiyeti konusu önemine rağmen pek fazla hatırlanmamıştır Dinler tarihi geleneği içinde köklü bir yeri olan ve kapsamlı bir literatür oluşturan dinsel münazaralar ve reddiye yazıları geçmişten günümüze dinlerin ve din mensuplarının birbirlerini tanımlamaları sürecine oldukça aydınlatıcı bir ışık tutmaktadır İslam bilim tarihinin büyük müfessir ve kelamcılarından olan Fahreddin Râzi 1148 1209 nin Münâzara fi r Redd ale n Nasârâ adlı eseri bu tür literatüre klasik bir örnek olmaktadır XII yüzyılda Orta Asya nın Harezm bölgesine gelen bir Hıristiyan rahip ile Râzi arasında gerçekleşen münazaranın içeriği itibariyle halen güncelliğini koruduğunu fark etmek hiç de zor değildir Abdülmecid en Neccâr tarafından tahkik edilen eser Hidayet Işık tarafından tercüme edilerek Hıristiyanlığın Reddine Yönelik Tartışmalar adıyla okuyucuya sunulmaktadır Dinler tarihi akademisyeni olan mütercim Işık kitabın sunuş bölümünde eseri Râzi ye nispeti bilimsel değeri izlenen metot ve muhteva bakımından kapsamlı bir değerlendirmeye tâbi tutmaktadır Eserde söz konusu edilen Hıristiyanlık bölümünde Hıristiyan münazaracının Hz İsa nın tabiatı çarmıh ve Hz Meryem hakkındaki söylemlerine dayanılarak Nesturiliği temsil ettiği vurgulanmaktadır Bununla birlikte Işık sözü edilen Hıristiyanlığın doğruluk derecesini ele aldığı bölümde Hıristiyan rahibin başta hulul olmak üzere Hz İsa nın iki tabiatı konusundaki çelişkilerine dikkat çekerek adeta okuyucuyu ilerleyen sayfalardaki çetin teolojik tartışmalara hazırlamaktadır Devam eden bölümde bu küçük eserin tahkikini yapan en Neccâr ın Râzi ve metin hakkındaki kanaatleri yer almaktadır Bu kısımda Münazara nın bulunduğu orijinal yazmanın 12 18 ölçülerinde ve orta hacimde 25 varaktan ibaret olduğu bildirilmekte ve her sayfada 17 satırın bulunduğu anlaşılır bir Doğu hattıyla kaleme alındığı belirtilmektedir Münazara Hıristiyan ve Râzi başlıkları altında diyalojik bir formda şekillenmiştir Tartışma temel olarak Hz Muhammed in peygamberliği Hz İsa nın üstün olduğu Hz İsa nın tanrılığının reddedilmesi ve iptali üzerinde gerçekleşmiştir Hıristiyan münazaracı Râzi nin Hıristiyan teolojisine ilişkin eleştirilerini cevaplayıp Hz Muhammed in peygamberliğinin kırk yıl gecikmesi meselesi ve Hz İsa ile üstünlük kıyaslaması Kur an daki müteşabih ayetler ve Kur an nın saf Allah kelamı olduğuna dair şüphelerini içeren kapsamlı bir karşı koymada bulunmaktadır Râzi ise kelam ilminin temel metotlarıyla süslediği cevabında bir yandan dile getirilen şüpheleri gidermeye çalışmış diğer yandan Hıristiyan rahibin Hıristiyanlığa ilişkin temel itikadını sarsıcı söylemler dile getirmiştir Râzi nin uzunca bir cevabın ardından Hıristiyan münazaracı ile arasında ilginç bir diyalog geçmektedir Hıristiyan rahip Râzi ye bana galebe ettin ve beni cevaptan aciz bıraktın itirafında bulunur Râzi nin bunu itiraf ettiğine göre benim dinim olan İslam dinine dönmen gerekir s 69 çağrısına Hıristiyan rahip olumsuz cevap verir Bunun üzerine Râzi nin dininin esasının ilminin imanının ve kesinliğinin kurallarını bana haber verir misin talebine Hıristiyanın verdiği cevap saplantılı bir ruh halini yansıtan dehşet verici bir içerik taşımaktadır Dinimizin kuralı Muhammed in yalanlanmasına ve ona karşı düşmanlığa dayanır Hatta zamanımızda yaşasaydı onu en kötü şekilde öldürürdük Eğer Tanrı bizi onun ümmetinin hükümdarlarına alimlerine ve imamlarına muzaffer kılsa onları boğazlamakla onların büyüklerinin salihlerinin ve zahitlerinin derilerini yüzmekle Tanrı ya yaklaşırdık Şayet elimize geçse onların ilim hikmet ve marifetle ilgili bütün eserlerini tefsir ve hadis kitaplarını Kur an sahifelerini mutlaka parçalardık s 70 Daha galiz ifadelerle İslam dini Kur an Hz Muhammed ve Müslümanlara yönelik hakareti aşan nitelemeler uzayıp gitmektedir Fakat Râzi nin bu ifadelere verdiği cevap hem ona karşı öfkesini hem de bu öfkenin aşkın bir varlık tarafından konulan haddi aşmama emrine bağlı bir itidali yansıtmaktadır Şayet zımmi hukuku ve peygamberin sizin ve bizim aramızdaki zimmet akdini koruma tavsiyesi olmasaydı şu saatte seni en kötü şekilde öldürmekle Allah a yaklaşırdım s 71 Râzi nin şahsında tarih İslama hakaret eden bir insanın hakaret ettiği dinin emirleri sayesinde hayatta kaldığının en güzel örneğine şahit olmuştur Ölçüsüz bir taşkınlık ve düşmanlığa karşı gösterilen bu sorumluluk duygusu ve hümaniter bilinç aynı kısır döngüsel söylemler etrafında dönüp duran Papa XVI Benedictus mantığına verilmiş en güzel cevap olsa gerek Kitaptaki tartışma bundan sonra da sürmektedir Hıristiyan münazaracı Hz İsa nın üstünlüğü İslam ın kılıçla yayılan bir din olduğu ve Kur an a ilişkin şüphelerini içeren sorulara Râzi nin verdiği cevaplarla devam etmektedir Kitabın sonunda ise okuyucuyu hoş bir sürpriz beklemektedir Işık ın güzel bir tercümesi ve akıcı üslubuyla her kesimden okuyucuya hitap etme niteliği kazanan bu eser asırlar sonra güncelliğini halen sürdürmesi bakımından çok ilginç bir metin belge niteliğindedir