İktidarın Sembolleri ve İdeoloji II Abdülhamid Dönemi 1876 1909 — Selim Deringil

Kuşkusuz II Abdülhamid in saltanat yılları Osmanlı tarihinin en kritik dönemlerinden birini oluşturuyor Bir tarafta modernleşmenin getirdiği zorunlu dönüşümler diğer tarafta geleneksel kimliği koruma çabaları İktidarın Sembolleri ve İdeoloji bir imparatorluğun Batı dünyasına karşı verdiği hayatta kalma mücadelesini başarıyla aktarıyor ABD de her yıl Middle East Studies Association tarafından verilen Fuad Köprülü Ödülü nü kazanan bu başarılı araştırma modernleşme tarihimizin bu sisli dönemine farklı açılardan ışık tutuyor Günümüzde Avrupa yla bütünleşme sürecinin yarattığı pek çok sorunun kökenini bu kitapta bulacaksınız Tadımlık Gene de padişahın mutlak hükümranlığı kuruldukça başıboş dolaşan şeyhlere kuşkuyla bakılmaya başlandı 21 Haziran 1887 de Ankara vilayetinden Dağıstanlı denilen Ahmed Efendi nin Ankara yakınlarında yerleştiği ve 2 000 kadar mürit topladığı bildirildi Raporda şunlar belirtiliyordu Bu sayı artacağa benziyor Bunun arzu edilmeyeceği çok açıktır Bu nedenle şeyhin bir maaş bağlanarak Şam a gönderilmesine karar verildi 113 Dinsel ateş ve coşku bir şeyhin kendisini bağımsız bir bağlılık odağı olarak kabul ettirmediği sürece kabul edilebilir görülüyordu 1 Aralık 1890 da ünlü Nakşibendî şeyhi Gümüşhanevî Ahmed Efendi nin padişahın buyruğu üzerine soruşturulduğu bildirilmekteydi Saygıdeğer şeyhin oldukça karışık bir geçmişi olduğu belirlenmişti 1860 lar ve 1870 lerde Ahmed Gümüşhanevî kendisini Bâb ı Âli yakınlarındaki Fatma Sultan Camii ne tayin ettirmiş burada bir mürit çevresi oluşturmuştu Bu grup Gümüşhanevî yi onaylamayan öteki din adamlarını dövecek kadar Şeyh Ahmed e bağlanmıştı Dahası Fatma Sultan Camii ne sürekli burada oturmak ve Halife nin sözü geçen camideki odasını bir çeşit bekâr odası gibi kullanacak dereceye kadar yerleşmişlerdi 114 Geçmişte Gümüşhanevî yi payitahttan uzaklaştırmak için tekrar tekrar uğraşılmış ama onu bir ruhsal avuntu kaynağı olarak gören üst düzey saraylı hanımefendiler sayesinde paçayı kurtarmıştı Gümüşhanevî bir tekke kuracağını söyleyerek önde gelen bir hanımdan bin lira almış fakat Bâb ı Âli nin karşısında on altı odalı bir konak yaptırarak burayı müritleriyle doldurmuştu Konağın farklı nedenlerle inşa edilmiş olması nedeniyle kendisinden alınmasından sonra bile müritleri yavaş yavaş geri dönüp tekrar buraya yerleşmişlerdi Rapor bu tür olayların devam etmesini son derece tatsız olarak tanımlıyordu 115 Gene de bu rapora rağmen Gümüşhanevî saray çevrelerine yakın kalmayı başardı ve 1894 deki vefatına kadar tekkesinde vaaz vermeye devam etti Özel bir teveccüh işareti olarak Süleymaniye Camii nin avlusuna gömüldü Bu özel teveccühün daha önceki dönemde ortaya çıktığına dair raporda belirtilen durumun ve Gümüşhanevî nin Tanzimat reformcularına yani Âli ve Fuad paşalara karşı olarak tanınmasının bir sonucu olması pekâlâ mümkündür Abu Manneh Gümüşhanevî nin öğretisinin siyasî iktidara mutlak itaate ve topyekûn sadakate özel bir vurgu yaptığına işaret eder 116 Bununla birlikte eylemi daha çok öne çıkaran ve son derece güçlü olan Halidî Nakşibendî tarikatı saray tarafından güvenilmez ve tehlikeli olarak görülüyordu Şeyh Erbilî Mehmed Es ad 1897 de padişah tarafından İstanbul dan sürüldü ve Abdülhamid padişah olarak kaldığı sürece geri dönemedi 117 Padişahın halkın ancak onaylanan din ile karşılaşmasını sağlama çabası 6 Temmuz 1883 de şeyhülislâma gönderilen talimatta kendini gösterir Burada şeyhülislâm payitahtın camilerinde sahtekârların eğitim verdiğine dair sarayın haberler aldığı konusunda uyarılıyordu Yalnızca bir sarık sararak Müslüman vaiz kisvesi takınan bu adamlar dinsel konuların ötesine gitmeye hattâ bazıları siyasal sorunlarda konuşmaya cür et etmektedirler 118 Bundan başka iyi ailelere mensup kadınların Bektaşî tekkelerine devam etmeleri ve alkollü içkiler içmeleri gibi son derece nâhoş gelişmeler bildirilmekteydi 119 Ne Ortodoks ne de İslâmın ana akımlarından olmakla birlikte tasav