İmparatorluktan Cumhuriyete Kâğıt Paranın Öyküsü — Kolektif

Vedat Nedim Tör Müzesi kâğıt paralar üzerine kapsamlı bir sergiye ev sahipliği yapıyor İmparatorluktan Cumhuriyete Kâğıt Paranın Öyküsü adlı sergi Türkiyenin en önemli koleksiyonerlerini bir araya getiriyor Sergiye projedeki tüm paraları ve bilimsel yazıları da içeren kapsamlı bir kitap eşlik ediyor Tadımlık Türkiyenin Kâğıt Para Serüveni Toplumda ortak değer ölçüsü ve alış veriş aracı olarak kabul edilen servet birikimi ve muhafazasını kolaylaştıran bir araç niteliğindeki paranın en önemli özelliği herkes tarafından kabul gören ortak bir değer ve değişim aracı ol masıdır Değişik toplumlarda kurutulmuş balıktan kürk tütün şeker kakao pirinç deniz kabuğu dut kabuğu kumaş parçası tuz at çivi tahıl ve sair maddelere kadar pek çok eşya para vazifesi görmüştür Genel olarak mal para ve itibarî para olarak iki kısma ayrılabilir Mal para tedavüldeki değeri kadar madenî değere de sahiptir yani para değerinin yanında bir de mal değeri vardır Mal paraların en gelişmişleri altın ve gümüş sikke olup evrensel para birimi olarak benimsenmiştir İkinci para çeşidi ise itibarî paradır İtibarî paranın kâğıt para banknot üzerinde yazılı olan yani kendisine atfedilen değerin dışında aynî bir kıymeti yoktur piyasada altın ve gümüş parayı temsilen dolaşımdadır Bu yüzden Osmanlılar zamanında çıkarılan kâğıt paralara kaime denmişti Kâğıt para hacmi eğer karşılığında hazinede bloke edilen altın veya gümüş miktarına yakın ise ikisinin satın alma gücü arasında önemli bir fark oluşmaz eğer aradaki söz konusu denge bozulur ve kâğıt para emisyonu karşılıksız olarak artırılırsa paranın alım gücü düşer ve enflasyona neden olur Tarihte ilk kâğıt paranın M Ö 140 yılında Vu Di hanedanı zamanında Çinlilerce kullanıldığı ve Moğollar zamanına kadar aralıklarla tedavülde bulunduğu genelde kabul edilir Moğol hanı Kubilay Han 1260 1290 yılları arasında iki kere kâğıt para emisyonuna başvurdu Tedavülü mecburi olan ve çav adı verilen bu paraların taklit edilmesi suçtu Kubilay Han kâğıt paranın Darphanede bloke edilen altın ve gümüşün miktarı kadar olmasını emretmişti yani bunların hazinede karşılığı vardı Böylece dileyen Darphaneye gidip parasını altın veya gümüş parayla değiştirebilirdi Uygurların da XI yüzyılda kumaş parçaları üzerine mühürler basarak bunları para yerine kullandıkları bilinir Kumdu adı verilen bu kumaş paralar eskidiğinde yenileriyle değiştirilirdi Suvar Türkleri ekin denilen kumaş paralar İdil Bulgarlarıyla Hazarlar da deri paralar kullanırdı İranda ise İlhanlı Sultanı Geyhatu zamanında kısa süreli bir kâğıt para tecrübesi yaşanmıştı 13 Eylül 1294te çav adı verilen kâğıt parayı piyasaya süren Geyhatu sikke kullanımını yasakladı ve çavı kabul etmeyenlerin öldürüleceğini halka duyurdu ayrıca altın ve gümüşe dayalı bütün sanatları yasakladı kalpazanlık konusunda da çok sert tedbirler aldı Kalpazanlar yakalandıklarında karıları ve çocuklarıyla beraber öldürülüp malları müsadere edilecekti Çav alınan bütün bu sıkı önlemlere rağmen rağbet görmedi ve halkın pasif direnişiyle karşılaşan Geyhatu bir iki ay içerisinde parayı yavaş yavaş piyasadan çekmek zorunda kaldı Kâğıt para Batıda ilk olarak Amerikada 1690 yılında asker maaşlarına karşılık olmak üzere İngiliz kolonisi olan Massachusetts hükümeti tarafından çıkarıldı ve bunu diğer koloniler izledi Değeri itibarî kıymetinin 1ine kadar düşen bu paralar Amerika Birleşik Devletlerinin bağımsızlığına kavuşmasından sonra 1790da çıkarılan bir kanunla devlet tahvilleriyle değiştirildi ancak iç savaştan dolayı zarurete düşen devlet 1862de piyasaya tekrar 150 milyon dolarlık karşılıksız kâğıt para sürdü Halk arasında greenback adı verilen bu paralar üç sene içinde nominal değerinin 33ünü kaybetti Amerikadaki tecrübeden birkaç sene sonra İngilterede de kâğıt para piyasaya sürüldü ancak daha önceleri goldsmith denilen ve para değiştirme işleriyle meşgul olan sarrafların mevduat sahiplerine vermiş oldukları goldsmiths notes denilen makbuz