İstanbul dan Ömer Hayyam ın Yurduna Seyahat Kafkas Ötesi nde ve Kuzey İran da Tarihî ve Edebî Araştırma Gezileri — A V Williams Jackson

W Jackson un İstanbul dan Ömer Hayyam ın Yurduna Seyahat adını verdiği bu kıymetli seyahatnamesi 1907 1908 ve 1910 yıllarında İstanbul dan Kırım a oradan Poti Batum Tiflis ve Bakü zerinden İran a yaptığı üç seyahatin notlarının bizzat kendisi tarafından tek bir seyahatmişçesine harmanlanıp gözden geçirilmesiyle oluşturulmuştur Jackson ziyareti sırasında tarif ettiği bir yerin yalnızca gu ncel bilgilerini vermekle kalmaz aynı zamanda söz ettiği yerin eski dönemlerine dair oldukça ayrıntılı bilgiler vererek dünü ve bugünü arasında kıymetli kıyaslamalar da yapar Yazarın üzerinde durduğu meseleler arasında İstanbul da Bu yu k İskender e ait olduğu varsayılan lahit Derbend surları Baku deki ateşgede İskender in ordusuyla geçtiği Hazar Kapıları nın konumunun tespiti Ömer Hayyâm ın kabri ve çevresi Semnân ile Nîşâbûr arasında Mihr köyü civarında yer alan eski ateşgede harabesi Nîşâbûr şehri ve Tûs harabelerini sayabiliriz Ayrıca eserin hemen her yerinde Firdevsî ile Ömer Hayyâm a dair çeşitli bahislere rastlamak mümkün Yazarın üslubu antik diller uzmanlığını yansıtacak zenginliktedir Gezisinin gerek İran gerekse Karadeniz ve Kafkaslar kısmında sık sık Eski Yunan kaynaklarına atıfta bulunur Benzer şekilde mütemadiyen eski İngiliz şiirlerinden Eski Farsça dinî eserlerden ve Sanskrit dilindeki Hint mitolojisini yansıtan metinlerden nakiller yapar Yazarın seyahatinin bilhassa Tahran dan daha doğuya doğru ilerleyen bölümlerinde kısmen İskender in Daryuş u takip ederken kullandığı varsayılan güzergâhı izlediği ve bu bağlamda Eski Yunan kaynaklarına yapılan sık atıflarla birlikte bu kaynaklarda adı geçen yer adlarının teşhisine gayret ettiği görülecektir Eserin birçok yerinde İslam öncesi İran dan belirgin biçimde yüceltici ifadelerle söz edilir Yer adları tarihî mekânlar ve harabelerde coğrafyanın eski İran dini ku ltu rü ve tarihiyle ilişkisinin vurgulanması eserin hemen her sayfasında göze çarpar Eserde yazarın seyahatlerini gerçekleştirdiği dönemde İran da meydana gelen siyasi gelişmelerin ve siyasi toplumsal dönüşümün izlerini bulmak da mümkün Dr Resul Şahsi daha önceki çevirilerinde yaptığı gibi bu çalışmasını da yine ilmi kaynaklara dayanan ciddi sayıda notla ve yer adları koordinat sistemi diziniyle zenginleştirerek okurlara eşsiz bir seyahatname ziyafeti sunuyor