İstanbul un Anlattıkları

Bizim edebiyatımızda belli bir çağın arka odalarını harlı kor parçalarını görüntüleyen kitapların hemen hemen yok denecek kadar az olduğu söylenebilir Bunların içinde hiç kuşku yok Refik Ahmet Sevengil in İstanbul Nasıl Eğleniyordu 1927 adlı kitabı başı çeker Sevengil in kitabı ise neşeli faytondur Yazar ilk kalabalıklaşmanın ve eğlence odaklarının Haliç kıyılarında kırıtmaya başladığını açıklamaya girişir İstanbullulara ilk kahveyi içirttikten sonra da Sultan Süleyman çağındaki ünlü yosmaları sarhoşların baskınlarına uğrayan kadınlar hamamını anlatır Bu panoramik gezi sırasında ilk tütünün İstanbul a ne zaman geldiğinden söz açıldığı gibi Kâğıthane âlemleri de savsaklanmaz Bir sürü fırdolayıdan sonra ise kitabın ağırlık noktası meddahlara ortaoyunculara ve de tiyatroculara kaydırılır ki bu bölümlerde şeker şerbet edilenler de bize ilerdeki günlerin Sevengil ini 5 ciltlik Türk Tiyatrosu yazarını muştular İstanbul Nasıl Eğleniyordu yu bugünkü dile Sami Önal kazandırmıştır Bunu yaparken de aslına bağlı kalmaya büyük bir dikkat göstermiş anlatımın akıcılığına ise hiçbir biçimde gölge düşürmemiştir

David ile ailesi Türkiye ye gidiyorlar William dayı ile Astrid İstanbul da evlenecekler Ailenin önceki gezilerinde başlarına gelmeyen kalmasa da hep beraber bu düğüne katılıyorlar Her şey yolunda gidiyor ta ki babaları bir arkadaşına rastlayana dek Bu arkadaş David e rol gereği Türklerin milli hazinesini çalacağı bir filmde oynamayı teklif ediyor Peki bu akıllıca olur mu

24 Şubat 1942 Adına politika denen insan icadı canavarın pençesinde can veren 781 kişi Filistin de yepyeni bir hayata başlamanın hayaliyle Nazi zulmünden kaçan bir gemi dolusu insan tarihte eşi benzeri olmayan bir insanlık dramının zoraki kahramanı olursa Ülkeler politikaları insanlık ve insana ait değerlerin çatıştığı bu kitabı okurken aslolan insanlık mı yoksa ülkelerin çıkarı mı diye düşünmekten kendinizi alamayacaksınız Yazarlar ortaya olayı güçlendiren ilk ağızdan kanıtlar koysalar da Soykırım da yaşanan korkunç olayları anlatıp diplomatik umursamazlık hikayelerine çok fazla yer vererek kendilerini Struma dan sıyırmaya çalışan devletler arasındaki müzakere trafiğini göstermeye fazla kaptırmışlardır Yine de bu kitap 2 Dünya Savaşı tarihine dair titiz güvenilir bir kaynak olmaya devam etmektedir Publisher s Weekly bu kitap yaklaşık 800 Yahudi mültecinin ölümüne neden olan politik oyunları inceliyor Aralık ayı ortalarında İstanbul Boğazı na giren Struma denizde yaşanan en büyük sivil kaybına neden olan süreci başlatıyor Chicago Tribune

Her şey inceliğinden insan kabalığından kırılır ya İstanbul da öyledir Dört yıl ölüm kusan silahların henüz barutu tüterken koalisyon güçleri İstanbula girdi Bu işgal kentsel yerleşimi 3 bin yıla varan İstanbula yine batıdan uzanan ikinci hoyrat eldi Güle oynaya gelip karabasan gibi çöktüler İstanbul ufuklarına Ve zafer şarkıları söyleyenler aynı gün Haydarpaşaya inen Mustafa Kemal Paşayı ne gördü ne de duydu Onlar her şey kontrol altında sanırken güneş kar topluyordu aslında Bu yabanlık Türke ağır gelmişti Canını dişine taktı ve çığ olup aktı Erzurumdan İzmire Beş yıl önce düşte görse hayra yoramayacaklar sonunda geldikleri gibi gittiler Daha önce Ermeniyi kışkırtmaları Anadoluyu Ermenisiz bırakmıştı Bu işgal yüzünden de İstanbul Rumsuz kaldı Yurt sevgisi büyük aşk da ona gönül vermek yetmez gönlünü de almak gerek

Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı ndan yenik olarak ayrıldığı gibi savaş sonrası Türkler Anadolu ve İstanbul da varlık tehlikesine düşmüşlerdi Mondros Mütarekesi nin imzalanmasından kısa süre sonra İstanbul un fiilen işgali Türklerin İstanbul a dair endişelerini arttırmıştı Bu işgal ile neler hedeflenmişti Amaç İstanbul u tamamen Türk idaresinden çıkaracak bir süreci başlatarak Türklerin İstanbul ve Anadolu daki hâkimiyetine son vermek miydi Barış antlaşması imzalanana kadar savaştan yenik çıkmış Osmanlı idaresini kontrol altında tutmak mıydı İşgalle beraber bu soruların cevaplarını arayan Türk kamuoyunda İstanbul a ve İstanbul da yaşayan Müslüman Türk ahalinin geleceğine dair ciddi endişeler bulunmaktaydı Müttefik devletlerin kısa süre içinde ateşkes şartlarına aykırı uygulamaları imzalanacak barış antlaşmasında da Türkler lehine bir sonuç çıkmayacağını göstermişti Nitekim İtilaf Devletleri nin tasarladıkları barış metni Sevr Antlaşması olarak masaya getirilecekti Mustafa Kemal Paşa liderliğinde yürütülen Millî Mücadele nin askerî başarıları bu antlaşmayı hükümsüz kılmıştı Mütareke süresince Millî Mücadele yanlısı Türk basını İstanbul un Türk ve İslam kimliğinin vurgulandığı ve Türk idaresinin devamının sağlanmasına yönelik taleplerin dile getirildiği yayınlar yapmıştı Dönemin ifadesiyle İstanbul Türklüğü nün muhafazası olarak ifade edilen bu talepler farklı sebeplerle İkinci Dünya Savaşı yıllarına kadar belli dönemlerde gündeme gelmeye devam etmişti Bu çalışmada Mondros Mütarekesi nden İkinci Dünya Savaşı nın başladığı yıllara kadar Türk kamuoyunun İstanbul a dair endişe ve talepleri incelenmektedir

Suraiya Faroqhi yakın dönemde yazdığı makalelerden oluşan bu seçkide okurları temel olarak 17 ve 18 yüzyıl İstanbul una götürüyor fakat gerekli olduğunda daha önceki ya da sonraki dönemlere uğramaktan o zamanların serencamını anlatmaktan da kaçınmıyor Kitapta başrolü şehrin sıradan sakinleri oynuyor Salgın hastalıkların ya da büyük yangınların bir gecede koca bir semti kırıp geçirebildiği o günlerde İstanbullular hayatta kalmak ve ailelerinin karnını doyurmak için büyük bir mücadele veriyorlar Yenen yemeklerden yürünen sokaklara sonu gelmez yangınların yol açtığı tahribattan şehzadelerin sünnet düğünlerine geniş bir yelpazede salınan İstanbul da Yaşam Mücadelesi göçmenlerin kölelerin esnaf ve zanaatkârların loncaların kent pazarlarına erzak ve hammadde tedarik eden taşralıların birbirleriyle kâh yardımlaştığı kâh çatıştığı çok canlı bir şehir silueti sunuyor Tabii sıradan kentlilerle başkentin merkezi bürokrasisi arasındaki gerilimler de bu siluete yansıyor Kitap yalnızca bu tür mücadelelerden de ibaret değil Mesire ve piknik yerleri Boğaz a dökülen dereler Evliya Çelebi nin insana haz veren tasvirleri Reşat Ekrem Koçu nun abidevi ansiklopedisinin öyküsü de kitabın sayfalarında kendilerine yer buluyor İstanbul da Yaşam Mücadelesi modernite öncesinin İstanbul unda gündelik hayatın muhtemel bir tasvirini yapan çok renkli bir mozaik Suraiya Faroqhi İbn Haldun Üniversitesi nde tarih profesörüdür

Gizlerle sırlarla dolu tılsımlı bir kent olan İstanbul 1453 te Fatih Sultan Mehmet in fethiyle birlikte İslamiyet le tanışır O günden itibaren üzerinde yaşayan ilim irfan ve gönül sahibi zatlar ebediyete intikal ettiklerinde yine İstanbul un çeşitli köşelerinde huzura kavuşurlar Tasavvuf ilminin temsilcisi bu önemli zatların mezarları türbe haline getirilmiş ve isimleri günümüze kadar yaşatılmıştır Bu kitapta kentin anlamına gizem katan bu türbelerden en çok bilinenleri aktarılarak yâd edilmektedir Istanbul which is a charming city full of mysteries and secrets met with Islam in 1453 when it was conquered in 1453 by Mehmed the Conqueror Since that day the ones possessing knowledge scholarship and feelings have once again found peace in Istanbul s various corners when it was their time to leave for eternity The graves of these important individuals who represent mysticism have been transformed into shrines and they are still mentioned to this day In this book the well known shrines which adds to the mystery of the city are narrated and mentioned

Oktar Türel Eğitsel çalışmalarına 1936 da başlayan İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi nin öğretim elemanları ve mezunları ülkemizde çağdaş iktisat düşüncesinin yerleşmesine iktisat politikalarının oluşturulmasına ve iktisat araştırmalarının gelişmesine çok önemli katkılar sağlamışlardır Prof Dr Çiğdem Boz çoğunlukla İF de görev yapmış akademisyenlerin kısmen de diğer araştırmacı ve yazarların gözlem ve tanıklıklarından yararlanarak bu seçkin kuruluşun ilk yarım yüzyıllık geçmişini mükemmel bir kurgu ve anlatıyla bizlere sunuyor Keyifle ve çok şey öğrenilerek okunacak bir eser Alp Yücel Kaya İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Türkiye de iktisadın beşiğidir Fakülte 1936 da Bakanlar Kurulu kararnamesiyle kuruluşundan 1983 te 1402 sayılı yasayla çeşitli öğretim üyelerine işten el çektirilmesine kadar çoğulcu çok renkli bir iktisat perspektifi sergilemiştir Çiğdem Boz un yaptığı görüşmeler yalnızca İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi nin tarihine değil Türkiye de iktisadın gelişimine de ışık tutuyor tarihe önemli bir not düşüyor İhsan Seddar Kaynar Türkiye iktisat tarihi anlatısındaki en önemli eksiklerinden biri ülkedeki iktisat eğitiminin geçirdiği dönüşüm ve bu dönüşümün aktörleri olan hocalarımızın akademide var olma hikayeleridir Çiğdem Boz un belgesel çalışmaları bu eksikleri tamamlıyor ve yeni çalışmaların yapılması için araştırmacıların önüne yeni alanlar açıyor Burhan Şenatalar 1960 lar çok özel bir dönemdi İktisat Fakültesi nin çok güçlü bir öğretim kadrosu vardı Fakültede öğrenciler özgür bir ortamda sürekli olarak konferanslar paneller düzenliyor ülke sorunlarını tartışıyordu İstanbul da İktisat bu dönemi çok iyi anlatıyor Ercan Eren İktisat Fakültesi hem Türkiye hem de kişisel hayatım açısından iktisadın başlangıcıdır Bu nedenle İstanbul da İktisat geçmişten güncele taşıdıklarıyla tartışılmaz bir değer taşımaktadır

Bunlar tarihten çıkarılmış küçük küçük sahneler portrelerdir Modeller hakikidir şahıslar uydurma değildir Hadiseler yazdığım gibi cereyan etmiştir Fakat bunlar bir fotoğrafla çekilmiş değil fırça ve boya veyahut kalemle yapılmış resimlerdir Öyle zannediyorum ki bu resimler gençler ve halk için faydalı olabileceği gibi cemiyet ilmi nin de işine yarayabilecektir Osmanlı İstanbulu nun düzenini belki de en iyi anlatan üç kitap bir arada Reşad Ekrem yeniçeriler anlı şanlı tulumbacılar çeşit çeşit esnafla yine dopdolu renkli ilgiyle okunan bir panorama seriyor gözlerimizin önümüze Reşad Ekrem Koçu nun kıymetli tarih bilgisi hikâyeciliğiyle bir kez daha İstanbul un Sahipleri nde buluşuyor

27 Mayıs 1960 sonrasında Yassıada da kurulan darbe mahkemesinde görülen İstanbul Ankara Olayları davasının temelinde iktidar DP muhalefet CHP ordu ilişkileri yatar Bayar Menderes Bakanlar Kurulu Genel Kurmay Başkanı Emniyet mensupları ve sade DP li vatandaşlardan oluşan 117 kişilik kalabalık bir sanık listesinden 44 ü idamla yargılanmıştır Mahkemede Bayar askerin siyasetle uğraşmasının ve siyasete girmesinin bu memleket için felaket olacağına kani olduğunu bütün tarihimizin de bunu gösterdiğini askerin siyasete girmemesi için mümkün olan her şeyin yapılması lazım gelsiğini o gün olduğu gibi bugün de aynı görüşü taşıdığını söyler Bu anlayışa karşılık 27 Mayıs öncesi İnönü Meclis kürsüsünden darbeye davetiye çıkarmıştı Ordu içinde bir zümre ise darbe hazırlıklarına çok öncelerden başlamıştı Bazı üniversite hocaları muhalefetin destekçisi darbecilerin akıl hocası olmuşlardı

27 Mayıs 1960 sonrasında Yassıada da kurulan darbe mahkemesinde görülen İstanbul Ankara Olayları davasının temelinde iktidar DP muhalefet CHP ordu ilişkileri yatar Bayar Menderes Bakanlar Kurulu Genelkurmay Başkanı Emniyet mensupları ve sade DP li vatandaşlardan oluşan 117 kişilik kalabalık bir sanık listesinden 44 ü idamla yargılanmıştır Mahkemede Bayar askerin siyasetle uğraşmasının ve siyasete girmesinin bu memleket için felaket olacağına kani olduğunu bütün tarihimizin de bunu gösterdiğini askerin siyasete girmemesi için mümkün olan her şeyin yapılması lazım geldiğini o gün olduğu gibi bugün de aynı görüşü taşıdığını söyler Bu anlayışa karşılık 27 Mayıs öncesi İnönü Meclis kürsüsünden darbeye davetiye çıkarmıştı Ordu içinde bir zümre ise darbe hazırlıklarına çok öncelerden başlamıştı Bazı üniversite hocaları muhalefetin destekçisi darbecilerin akıl hocası olmuşlardı

Doğan Kuban ın son eseri İstanbul un Pagan Hristiyan ve Müslüman dönemlerini bir araya getiren destansı İstanbul kitabı yayımlandı Türkiye nin en önemli mimarlık tarihçilerinden bilge düşünür Doğan Kuban ın 1926 2021 kaleme aldığı son kitap Boyut Yayın Grubu tarafından okurlarla buluşuyor Kuban ın yazacağım son kitap diyerek büyük bir heyecanla teslim ettiği bu kapsamlı eser İstanbul un binlerce yıllık evrimini ve kültürel dönüşümünü Pagan Hristiyan ve Müslüman dönemleri üzerinden bütünlüklü bir bakışla ele alıyor Doğan Kuban ın yaşam boyu en büyük merakı olan İstanbul bu kitapta onun benzersiz gözlem gücü ve entelektüel derinliğiyle yeniden şekilleniyor Kuban kenti Petrus Gyllius un meraklı gezgin bakışıyla yorumluyor Bizantion un kuruluşundan başlayarak Konstantinopolis e ardından Osmanlı nın Konstantiniyye sine uzanan geniş bir tarihsel perspektif sunuyor Kitapta Kuban ın mimarlık tarihçisi kimliğinin ağırlığı hissediliyor Kuban Roma nın Pantheon Tapınağı ndaki kubbe formu ile Ayasofya arasındaki ilişkiyi San Pietro nun ruhanî atmosferiyle Süleymaniye Külliyesi nin mimari bütünlüğünü ustalıkla karşılaştırıyor Kentin Pagan yapılarından Bizans ın kutsal mekânlarına ve Osmanlı nın anıtsal mimarisine kadar geniş bir yelpazede benzersiz yorumlarıyla İstanbul u kendi dilinden anlatıyor Kitap aynı zamanda Kuban ın Osmanlı tarihine yaklaşımını da içeriyor 330 yılındaki Konstantinopolis in kuruluşundan 1750 ye kadar uzanan dönem siyasi toplumsal ve mimari yönleriyle yeni bir okuma öneriyor Doğan Kuban ardında bıraktığı bu başyapıtla okurlarına bir kez daha İstanbul un merak edilmesi gereken bir mucize olduğunu hatırlatıyor