Kabil den Semerkand a Arkeologlar Orta Asya da — Svetlana Gorshenina

YKY nin Genel Kültür Dizisi nden çıkan Kabil den Semerkand a adlı kitap Akdeniz Slav Türk İran ve Çin dünyası arasında bir değiş tokuş yeri olan Orta Asya nın arkeolojik geçmişini gözler önüne seriyor Türklerin anayurdu Orta Asya da Batılı arkeologların gerçekleştirdikleri kazı çalışmaları ve birbirinden ilginç keşiflerini bu kitapta bulabilirsiniz YECÜC MECÜC DİYARINA DOĞRU Büyük uygarlıkların kıyısında İran Hint Türk Çin ve Slav âlemlerinin arasında bulunan Orta Asya önce bir kavşak olarak değerlendirildi Tarihçiler öteden beri uygar dünyanın barbarlıkla temas ettiği bu bölgeye gelip kimi imparatorlukların buradaki uzantılarını incelediler İki yüzyıldır süren modern araştırmalar karşılıklı alışverişlerin gerçekleştiği bu yerin sadece dışarıdan gelenleri değil bizzat orada oluşmuş kültürleri de barındıran özgün bir sentezin potası olduğunu ortaya koydu Dünyanın kıyısı ya da dünyanın merkezi Coğrafi söylem Orta Asya Doğu yla Batı arasında çift yönlü bir yer işgal eder Sınırları sadece gerçekte değil aynı zamanda bilimsel yaklaşımlara göre de hep değişti yaklaşımlar ise ait oldukları ekole göre kâh coğrafi kâh politik bir zemin üzerinde gelişti Modern coğrafyacılara göre Orta Asya karmaşık bir akarsu sistemi ve Tiyenşan Tanrı Dağları Pamir Alay ve Hindukuş gibi büyük dağ kütleleri tarafından net bölümlere ayrılmıştır dağlar Çin den başlayıp Turan çukuruna Aral Gölü merkez olmak üzere Sibirya Hazar Denizi ve Afganistan arasında bulunan havza dek uzanır Coğrafyacıların sık kullandığı bazı isimleri Tarım havzası Transoksiyan Semireçiye Yedi Nehirler tarihçiler de kolayca benimsediler Ama Çungarya orta Kazakistan platosu ya da yüksek sıradağlar gibi bazı coğrafi alanların sınırları ise geleneksel tarih çerçevesi içinde her zaman tam olarak çizilemedi Sosyal tarihsel disiplinlerin terminolojisi yerine zor oturdu çünkü dil politik sistemler ve dinler sürekli değişti Kavimlerin Ari kavimler İranlılar Yunanlılar Türkler Araplar Moğollar ve Slavlar dillerin Doğu ve Batı Farsçası Aramice Türkçe Arapça Özbekçe ve Rusça ve dinlerin Zerdüşt dini Budizm Maniheizm İslamiyet ve Hıristiyanlık özellikle Nesturilik asimile olmasıyla öteden beri istilacıların iştahını kabartan Orta Asya nın sınırları politik konumu kültürel paradigmaları hep farklılık gösterdi Modern politik görüşler 19 yüzyıldaki daha sistemli araştırmalar sırasında Orta Asya terimi kesin olarak bugün Çin in batısını Moğolistan ı eski Asya Sovyet cumhuriyetlerini Afganistan ı ve İran Pakistan ve Hindistan ın kuzey bölgelerini kapsayan bir alanı belirtmek üzere benimsendi Buna paralel olarak bölgesel jeopolitiğin aynası olan Rus Türkistanı ve Çin Türkistanı sırasıyla Batı ve Doğu Türkistan adları da tasdik edildi İran ve Turan kavramlarının yan yana olması bazen de çakışması Farsça konuşanlarla Türkçe konuşanlar arasındaki politik çekişmeyi ortaya koyar Bir devletin varlığını gösteren ilk yer adları Rus ve Çin Türkistanı na denk gelen Büyük ve Küçük Buhara dır bunlar bölgeyi artık bir geçiş yeri olarak değil başkentinin adıyla anılan gerçek bir devlet olarak yansıtıyordu İsmin taşıdığı bu olumlu anlam İpek Yolu kavramının ortaya çıkmasında ifadesini buldu İlk olarak 19 yüzyıldan 20 yüzyıla geçilirken Ferdinand von Richthofen tarafından kullanılan bu kavram bir no man s land düşüncesini siliyor yerine ticari temasların meydana geldiği seçkin bir alan düşüncesini getiriyordu Buna rağmen Orta Asya yıllar boyunca başlı başına bir ilgi odağı olamadı ve bir kavşak olarak görüldü İdari tanımlar Rusların bölgeyi ele geçirmesiyle birlikte Rus İmparatorluğu nun hiyerarşik yapılarından kaynaklanan tamamen idari ifadeler ortaya çıktı Eyaletler ve kazalar Sovyet iktidarı ise bunun üzerine hanedanlık ilkeleri ve İslâmiyet e bağlılığı yansıtan isimler yerine dilsel ve etnik unsurlara dayanan isimler ekledi Son olarak Türkistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti