Kayıtdışı Ekonomi Bakımından Türk Vergi Sisteminin Analizi — Mehmet Yücel

Konu Başlıkları Genel Olarak Kayıt Dışı Ekonomi Türkiye de Kayıt Dışı Ekonomi Türk Vergi Sistemi ve Kayıt Dışı Ekonominin Durumu İÇİNDEKİLER BİRİNCİ BÖLÜM GENEL OLARAK KAYIT DIŞI EKONOMİ 1 1 KAYIT DIŞI EKONOMİ KAVRAMI 3 1 2 KAYIT DIŞI EKONOMİ TEORİLERİ 7 1 2 1 Oyun Teorisi Yaklaşımı 7 1 2 2 Arz Talep Yaklaşımı 10 1 2 3 Rasyonel Seçim Teorisi Yaklaşımı 11 1 2 4 Laffer Eğrisi Yaklaşımı 13 1 3 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN UNSURLARI 15 1 3 1 Yeraltı Ekonomisi Yasadışı Faaliyetler 16 1 3 2 Yarı Kayıtlı Beyandışı Ekonomi 19 1 3 2 1 Gelirlerin Yasal Olarak Kayıt Dışında Bırakılması 19 1 3 2 2 Gelirlerin Yasalara Aykırı Olarak Kayıt Dışına Çıkarılması 20 1 3 3 Kayıtlara Hiç Girmeyen Ekonomi 22 1 4 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ÖZELLİKLERİ 23 1 4 1 Yasalara Aykırı Olması 24 1 4 2 Ahlaki Normlara Aykırı Olması 25 1 4 3 Vergilendirilmemiş Olması 25 1 4 4 İstatistiksel Olarak Ölçülememesi ve GSMH Hesaplarında Yer Almaması 27 1 4 5 Gelir veya Fayda Elde Edilmesi 28 1 5 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ORTAYA ÇIKIŞ NEDENLERİ 28 1 5 1 MALİ NEDENLER 28 1 5 1 1 VergiSisteminin Karmaşıklığı ve Vergilendirme Ortamının Belirsizliği 28 1 5 1 2 Vergi Oranlarının Yüksekliği ve Vergiye Karşı Direnç 31 1 5 1 3 Muhasebe ve Müşavirlik Hizmetlerinin Yetersizliği 34 1 5 1 4 Çalışma Hayatından Kaynaklanan Nedenler 35 1 5 1 5 Vergi İdaresi ve Denetiminden Kaynaklanan Nedenler 35 1 5 2 EKONOMİK NEDENLER 36 1 5 2 1 Ekonomik Sistem ve Uygulanmakta Olan Ekonomi Politikaları 36 1 5 2 2 Ekonomik İstikrarsızlık ve Enflasyon 37 1 5 2 3 Kişisel Gelir Dağılımının Bozukluğu 38 1 5 2 4 Bilgi Teknolojilerindeki Gelişmeler ve Elektronik Ticaretin Yaygınlaşması 39 1 5 2 5 İşletme Büyüklüğü 40 1 5 2 6 Ülke İçi ve Dışı Rekabetin Yoğun Olması 41 1 5 2 7 Devlet Müdahaleleri veya Düzenlemeleri 41 1 5 3 SİYASİ NEDENLER 42 1 5 3 1 Baskı Gruplarının İstekleri 42 1 5 3 2 Siyasal İktidarların Tutumu 43 1 5 3 3 Vergi Afları 44 1 5 4 SOSYAL NEDENLER 45 1 5 5 PSİKOLOJİK NEDENLER 46 1 6 KAYIT DIŞI EKONOMİYİ TAHMİN YÖNTEMLERİ 48 1 6 1 Doğrudan Tahmin Yöntemleri 49 1 6 1 1 Anket Yöntemi 50 1 6 1 2 Karma Yöntem 50 1 6 2 Dolaylı Tahmin Yöntemleri 51 1 6 2 1 GSMH Yaklaşımı 51 1 6 2 2 Parasalcı Yaklaşımlar 52 1 6 2 2 1 Sabit Oran Yaklaşımı Para Talebiveya Emisyon Hacmi Yaklaşımı 52 1 6 2 2 2 İşlem Hacmi Yaklaşımı 52 1 6 2 2 3 Ekonometrik Yaklaşım 53 1 6 2 3 İstihdam Yaklaşımı 54 1 6 2 4 Vergi İncelemeleri Yoluyla Tahmin Yaklaşımı 55 1 6 2 4 1 Yasalarla Kayıt Dışı Bırakılmasına İzin Verilen Faaliyetler 56 1 6 2 4 2 Yasalara Aykırı Olarak Kayıt Dışı Bırakılan Faaliyetler 56 1 6 2 5 Üretim Girdilerini Esas Alan Yaklaşım Fiziksel Girdi Yaklaşımı 56 1 6 3 Çoklu Sebep Çoklu Göstergeler MIMIC Model Yaklaşımı Yöntemi 57 1 7 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN ETKİLERİ 58 1 7 1 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN OLUMSUZETKİLERİ 58 1 7 1 1 EKONOMİK ETKİLER 59 1 7 1 1 1 Ekonomik Göstergelere Güvensizlik Yaratması 59 1 7 1 1 2 Kayıtlı Ekonomi Üzerindeki Olumsuz Etkisi ve Haksız Rekabet 60 1 7 1 1 3 Kaynak Dağılımının Bozulması 62 1 7 1 1 4 Kişisel Gelir Dağılımına Etkisi 62 1 7 1 2 MALİ ETKİLER 63 1 7 1 2 1 Vergi Gelirlerinin Azalmasına ve Bütçe Açığına Yol Açması 63 1 7 1 2 2 Kamu Maliyesine İlişkin Göstergelerde Meydana Gelen Bozulmalar 64 1 7 1 3 SOSYAL ETKİLER 65 1 7 1 3 1 Toplumsal Bozulmaya Sebep Olması 66 1 7 1 3 2 Çalışma Hayatı ve Sosyal Güvenlik Üzerindeki Olumsuz Etkileri 67 1 7 2 KAYIT DIŞI EKONOMİNİN OLUMLUETKİLERİ 68 1 7 2 1 Ekonomik Büyüme Üzerindeki Etkisi 69 1 7 2 2 İstihdam Üzerindeki Etkisi 70 1 7 2 3 Rekabet Gücü Üzerindeki Etkisi 71 1 7 2 4 Sosyal Yapı Üzerindeki Etkileri 72 1 7 2 5 Kişisel Gelir Dağılımı Üzerindeki Etkisi 73 1 7 2 6 Ekonomik İstikrar Üzerindeki Etkisi 73 1 7 2 7 Ekonomideki Dinamizme Etkisi 74 1 7 2 8 Kayıtlı Ekonomi Üzerindeki Etkisi 74 1 7 2 9 Kaynak Tahsisi Üzerine Etkisi 75 İKİNCİ BÖLÜM TÜRKİYE DE KAYIT DIŞI EKONOMİ 2 1 TÜRKİYE DEKAYIT DIŞI EKONOMİNİN OLUŞMA NEDENLERİ 77 2 1 1 YAPISAL NEDENLER 79 2 1 1 1 Ekonominin Gelişmişlik Düzeyinin Yetersizliği 79 2 1 1 2 Sosyolojik Yapıdaki Sorunlar 80 2 1 1 3 VergiMevzuatı Dışındaki Yasal Düzenlemelerdeki Yetersizlikler 82 2 1 1 4 Kurumlararası İletişim İşbirliği Bilgi Paylaşımı ve Koordinasyon Eksikliği 83 2 1 1 5 Ulusal Veri Tabanının Yetersizliği ve Olan Verilerden Yeterince Yararlanılamaması 84 2 1 1 6 Kronik Yüksek Enflasyon 85 2 1 1 7 Ekonomik Krizler 88 2 1 2 MALİ SİSTEMDEN KAYNAKLANANNEDENLER 88 2 1 2 1 Vergi Mevzuatının Karışık Olması 89 2 1 2 2 Vergi Sisteminin Adil Olmaması 92 2 1 2 3 Vergi Afları 93 2 1 2 4 Vergi Sisteminde Otokontrol Sistemlerinin Yetersiz Olması 100 2 1 2 5 Vergi Oranlarının Yüksekliği 102 2 1 2 6 Sosyal Güvenlik Sisteminden Kaynaklanan Sorunlar 105 2 1 2 7 Verginin Tabana Yayılamaması 106 2 1 2 8 Toplam Vergi Gelirleri İçinde Dolaylı Vergilerin Payının Çok Yüksek Olması 107 2 1 2 9 Bazı Sektörlerde Belge Düzeninin Yeterince Yerleşmemiş Olması 111 2 1 3 İDARİ VE HUKUKİ NEDENLER 112 2 1 3 1 Vergi İdaresi ve Denetimden Kaynaklanan Nedenler 112 2 1 3 2 Vergi Yargı Organlarının Etkin ve Hızlı Çalışamaması 117 2 1 3 3 Suça Bakış Açısı ve Suç Fiillerine Uygulanan Yaptırımların Etkisizliği 118 2 1 3 4 Sözleşmelerde Şekil Serbestisinin Geçerli Olması 119 2 1 3 5 Hamiline Belge Düzenleme Uygulamasının Yaygınlığı 122 2 1 3 6 Bürokratik İşlemlerin Yoğunluğu ve Karmaşıklığı 123 2 1 4 SOSYAL NEDENLER 125 2 1 4 1 Türkiye de Göç Nedeniyle Kent İşsizliğinin Artması ve Kayıt Dışı Ekonomik Faaliyetlere Yönelme 126 2 1 4 2 Vergilerin Yerinde Harcanmadığına Yönelik Genel Kanaat 127 2 1 5 PSİKOLOJİK SEBEPLER 131 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM TÜRK VERGİ SİSTEMİ VE KAYITDIŞI EKONOMİNİN DURUMU 3 1 TÜRK VERGİ SİSTEMİNDE KAYITDIŞI EKONOMİYE YOL AÇAN UNSURLAR 135 3 1 1 VERGİ SİSTEMİNİN GENELİBAKIMINDAN 137 3 1 1 1 İstikrarlı Bir Vergi Politikasının ve Uygulama Birliğinin Olmaması 138 3 1 1 2 Mükellefe Değer Veren Çağdaş ve Etkin Bir Vergi Sisteminin Kurulamamış Olması 139 3 1 1 3 Vergilerin Sayısının Çokluğu ve Vergi Kanunlarının Sistematikten Yoksun Olması 140 3 1 1 4 Vergi Kanunlarında Yer Alan Muafiyet ve İstisnaların Çokluğu ve Karmaşık Olması 142 3 1 1 5 Vergi Sisteminin Yeterli Oto Kontrol Mekanizmalarına Sahip Olmaması 145 3 1 1 6 Mükellef Haklarına Vergi Sisteminde ve Uygulamada Yeterince Yer Verilmemesi 147 3 1 1 7 Vergi Tabanın Dar Olması 148 3 1 1 8 Harcamaların Önemli Bir Kısmının Gider Olarak Dikkate Alınamaması 151 3 3 1 9 Farklı Vergi Kanunlarında Benzer Konuları Düzenleyen Hükümler Arasında Uyumun Bulunmaması 152 3 1 1 10 Geçmişe Yürüyen ya da Geçmişi Esas Alan Vergi Yasalarının Çıkarılması 153 3 1 1 11 Vergi Sisteminin Teknolojide Ekonomik ve Ticari Alanda Meydana Gelen Gelişmelere Yeterince Uyum Gösterememesi 155 3 1 1 12 Mükellefler Nezdinde Yarattığı Olumsuz Etkilerinin Bilinmesine Rağmen Af Kanunlarının Çıkarılmasına Devam Edilmesi 157 3 1 2 VERGİ USUL KANUNU BAKIMINDAN 159 3 1 2 1 Vergi Usul Kanununun Dilinin Ağır ve Madde Sayısının Çok Olması 159 3 1 2 2 Belge Düzeninin Sağlıklı ve Etkin İşleyişinin Sağlanamaması 160 3 1 2 3 Tevsik Edici Belgelerin Belirli Bir Standarda Kavuşturulmamış Olması 162 3 1 2 4 Tarh Zamanaşımının Başlangıcı ve Süresi Konusunda Vergi Kanunlarında Çok Farklı Hükümlerin Bulunması 163 3 1 2 5 Uzlaşma Müessesesinin Varlığı 164 3 1 2 6 Vergi Cezalarının Etkin Bir Şekilde Uygulanamaması Sorunu 168 3 1 2 7 Özelge Mukteza Uygulamasının Kötüye Kullanılması 169 3 1 2 8 Vergi Usul Kanununda Yer Alan Tarhiyat Türlerinin Çokluğu ve Uygulamada Yarattığı Karmaşa 169 3 1 2 9 Kıyas Yoluyla ya da Genişletici veya Daraltıcı Yorum Yapmak Suretiyle Vergisel ve Cezai İşlem Tesis Edilmesi 170 3 1 2 10 Kamu Alacakları Üzerindeki Gecikme Faizi ve Gecikme Zammı Yükünün Fazlalığı 172 3 1 3 GELİR VERGİSİ KANUNUBAKIMINDAN 173 3 1 3 1 Kaynak Teorisine Göre Vergilemenin Benimsenmesi 173 3 1 3 2 Basit Usulde Vergilendirme Uygulaması 175 3 1 3 3 Zirai Kazançların Vergilendirilmesinde Tevkif Usulünün Benimsenmesi 176 3 1 3 4 Gelir Vergisi Kanunda Yer Alan Vergi Güvenliği İle İlgili Müesseselerin Uygulamadan Kaldırılması 177 3 1 3 5 Ticari Kazancın Tespitinde Götürü Gider Uygulaması 178 3 1 3 6 Ayırma Kuramına Göre Vergilendirmenin Terk Edilmesi 179 3 1 3 7 Menkul Sermaye İratlarının Vergilendirilmesinde İstikrarlı Bir Uygulamanın Sağlanamaması 180 3 1 3 8 Bazı Gelir Unsurlarının Sürekli Olarak Vergi Dışı Kalması veya Düşük Oranlı Vergilenmesi 181 3 1 3 9 Gelir Unsurları Arasında Önemli Vergilendirme Farklılıklarının Bulunması 182 3 1 3 10 Ücretliler Dışında Kalan Mükelleflere Asgari Geçim İndirimi Uygulaması Hakkının Tanınmaması 183 3 1 3 11 Vergiye Tabi Tüm Gelirlerin Tek Beyannamede Toplanmasını Engelleyen ve Üniter Yapının Bozulmasına Neden Olan Yasal Düzenlemelerin Varlığı 185 3 1 3 12 Gayrimenkul Sermaye İratlarında Götürü Gider Uygulaması 186 3 1 3 13 Kazancın Tespitinde Safilik ve Gerçeklik İlkelerinin Tam Olarak Uygulanmaması 187 3 1 4 KURUMLAR VERGİSİ KANUNUBAKIMINDAN 188 3 1 5 DİĞER VERGİ KANUNLARIBAKIMINDAN 189 3 1 5 1 Katma Değer Vergisi Oranlarının Yüksekliği ve Oran Farklılaştırmasının Çokluğu 189 3 1 5 2 Toplam Vergi Gelirleri İçinde Dolaylı Vergilerin ÖTV KDV Ağırlığının Sürekli Artması ÖTV Tutar ve Oranlarının Sık Değiştirilmesi ve ÖTV nin Bütçe Hedeflerini Tutturma Enstrümanı Olarak Kullanılması 191 3 1 5 3 Veraset ve İntikal Vergisi Uygulamasının Etkinsizliği 193 3 1 5 4 Mevcut MTV Uygulamasının Vergilemede Adaleti Sağlamaktan ve Modern Bir Vergileme Anlayışını Yansıtmaktan Yoksun Olması 194 3 1 5 5 Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisinin Kapsamının Genişletilmesi ve Yarattığı Sorunlar 195 3 1 5 6 Kayıtdışı Ekonomiyi Önlemede Denetim Mekanizmasının Etkin ve Rasyonel Bir Şekilde Kullanılamaması Denetim Oranının Çok Düşük Olması 196 3 2 VERGİSEL KAYITDIŞILIĞIN ÖNLENMESİ ÇAĞDAŞ VE ETKİN BİR VERGİ SİSTEMİNİN OLUŞTURULMASI İÇİNYAPILMASI GEREKENLER 200 3 2 1 VERGİ SİSTEMİNİN GENELİBAKIMINDAN 200 3 2 1 1 Temel İlkeleri Belirlenmiş Kararlı Bir Vergi Politikası Oluşturulmalı Vergi Kanunlarında Sık Sık Değişiklikler Yapılmamalı 200 3 2 1 2 Mükellefe Değer Veren Çağdaş ve Etkin Bir Vergi Sistemi Oluşturmalı 202 3 2 1 3 Piyasa Ekonomisi ile Uyumlu Bir Vergi Sistemi Oluşturulmalı 204 3 2 1 4 Mükellef Nezdinde Devletin Saygınlığının ve Devlete Olan Güvenin Tesis Edilmesi 207 3 2 1 5 Vatandaşlık ile Vergi Mükellefiyeti Arasında Etkin Bir Bağın Kurulması 208 3 2 1 6 Vergiye Gönüllü Uyumu Arttırma Amacına Yönelik Olarak İdare ve Mükellef İlişkileri Güçlendirilmeli 208 3 2 1 7 Vergi Bilinci ve Vergi Ahlakının Oluşturulması ve Topluma Yayılması 209 3 2 1 8 Kurumlar Arası İşbirliği ve Koordinasyonun Sağlanması 211 3 2 1 9 İstihdam Üzerindeki Vergisel Yüklerin Azaltılması 212 3 2 1 10 Vergi Sistemi Basit ve Anlaşılır Hale Getirilmeli 214 3 2 1 11 Vergi Tabanının Genişletilmesi 214 3 2 1 12 Vergilendirme İşlemleri ve Hizmetlerinin Sunumunun Basitleştirilmesi 215 3 2 1 13 İyi Niyetli Mükellefleri Korumaya Yönelik Düzenlemeler Yapılmalı 217 3 2 1 14 Vergi Mevzuatında ve Vergi Sisteminde Otokontrol Sistemlerinin Arttırılması 217 3 2 1 15 Gider Olarak Dikkate Alınabilecek Harcamaların Kapsamı Genişletilmeli 218 3 2 1 16 Bazı Temel Vergi ve Usul Kanunları Yeniden Yazılmalı 219 3 2 2 VERGİ USUL KANUNUNDABAKIMINDAN 221 3 2 2 1 Vergi Kanunlarının Değiştirilmesi ve Uygulanması İçin Hazırlık Dönemi Tanınmalı 221 3 2 2 2 Geçmişe Yürüyen ya da Geçmişi Esas Alan Vergi Kanunları Çıkarılmamalı 222 3 2 2 3 Vergi Kanunları Arasında Paralellik ve Bütünlük Sağlanmalı 222 3 2 2 4 Özel Kanunlarda Yer Alan Vergiye İlişkin Hükümler Kaldırılmalı Zorunlu Hallerde Vergi Kanunlarıyla Uyumlaştırılmalı 222 3 2 2 5 Beyan Edilen Vergi Matrahları Aynı Dönemde Ortaya Çıkan Servet Artışları ile İlişkilendirilmeli ve Servetteki Artışın Kaynağının Sorulmasına İmkan Tanınmalı 223 3 2 2 6 Sağlıklı Bir Belge Düzeninin ve Kayıt Sisteminin Oluşturulması 224 3 2 2 7 Ekonomide Kullanılan Belgeler Hamiline Yazılılıktan Nama Yazılı Hale Getirilmeli 224 3 2 2 8 Nakit Ödeme Sınırı ve Nakit Para Kullanım Oranı Düşürülmeli Tüketicileri Kredi Kartı İle Harcama Yapmaya Zorlayan Düzenlemeler Yapılmalı 225 3 2 2 9 Vergi Usul Kanununda Yer Alan Tarhiyat Türlerinin Azaltılması 226 3 2 2 10 Vergi Usul Kanunu Kapsamında Kanıtlayıcı Belge Olarak Sadece Fatura Düzenlenmeli 227 3 2 2 11 Vergi Usul Kanunu ve Uluslararası Muhasebe Standartları Değerleme Hükümlerinin Uyumlaştırılması 228 3 2 2 12 Uzlaşma Müessesesi Yeniden Gözden Geçirilmeli 228 3 2 2 13 Cezalarda İndirim Müessesesi Kaldırılmalı 230 3 2 2 14 Vergi Cezalarının Caydırıcılığının Artırılması ve Herkese Eşit Olarak Uygulanması 230 3 2 2 15 Denetimin Etkinliğinin Artırılması 232 3 2 3 GELİR VERGİSİ KANUNUBAKIMINDAN 234 3 2 3 1 GelirinTanımı Değiştirilmeli ve Net Artış Teorisine Göre Vergilemeye Geçilmeli 234 3 2 3 2 Gelir Vergisinin Kişiselliği ve Mali Güce Göre Vergilendirme İlkeleri Dikkate Alınarak Üniter Vergilemeye Ağırlık Verilmeli 235 3 2 3 3 BasitUsulde Vergilendirme Uygulaması Kaldırılmalı ya da Kapsamı Daraltılmalı 236 3 2 3 4 Vergi Oranları Düşürülmeli ve Tüm Gelir Unsurları İçin En Az Geçim İndirimi Müessesesi Getirilmeli 237 3 2 3 5 Tüm Gelir Unsurlarıyla İlgili İndirim İstisna ve Muafiyet Hükümleri İlgili Gelir Unsurunun Bulunduğu Bölümde Toplanmalı 238 3 2 3 6 Elektronik Ticaret ve Küreselleşmenin Getirdiği Yeni İşlem Türleri Mübadeleyi Tasarruf ve Sermaye Hareketlerini Engellemeyecek Şekilde Vergilendirilmeli 238 3 2 3 7 Zirai Kazançların Vergilendirilmesinde Tevkif Usulünün Kapsamı Daraltılmalı Gerçek Usulde Vergilendirmenin İmkanları Arttırılmalı 238 3 2 3 8 Zirai Kazançların Belgelendirilmesine Yönelik Çalışmalar Yapılmalı 239 3 2 3 9 Ücret Gelirlerinin Vergilendirilmesinde Ayırma Kuramı Esas Alınmalı ve Ücret Üzerindeki Vergi ve Benzeri Yükler Azaltılmalı 239 3 2 3 10 Serbest Meslek Kazançlarının Kavranmasında İlgili Meslek Odaları Görevlendirilmeli ve Bu Örgütlere Yasal Sorumluluk Verilmeli 240 3 2 3 11 MenkulSermaye İratlarının Vergilendirilmesine İlişkin Düzenlemelerde İstikrar Sağlanmalı 240 3 2 3 12 Kira Gelirini Etkin Bir Şekilde Kavramaya Kira Gelirini Bildirmeyen ya da Eksik Bildirenlere Yönelik Düzenlemeler Yapılmalı 241 3 2 3 13 Kentleşmeninve Turizmin Yarattığı Gayrimenkul Rantlarının Vergilendirilmesi Yoluna Gidilmeli 242 3 2 3 14 Geçici Vergi Uygulaması Yeniden Değerlendirilmeli 242 3 2 4 KURUMLAR VERGİSİ KANUNUBAKIMINDAN 245 3 2 5 DİĞER VERGİLER BAKIMINDAN 245 3 2 5 1 KDV Oranları Revize Edilmeli ve Çok Oranlı Katma Değer Vergisi Uygulamasından Vazgeçilmeli 246 3 2 5 2 Veraset ve İntikal Vergisinin Etkinliğinin Arttırılmalı ya da Veraset ve İntikal Vergisi Kanunu Tamamen Kaldırılıp Uygulamaya Gelir Vergisi Kanunu İçerisinde Yer Verilmeli 246 3 2 5 3 Motorlu Taşıtlar Vergisi MTV Uygulamasında Kasko Değeri Esaslı Bir Vergilemeye Gidilmeli 249 3 2 5 4 BSMV nin Kapsamının Daraltılmalı veya Tamamen Kaldırılarak KDV Kanunu İçerisine Alınmalı 250 SONUÇ 251 KAYNAKÇA 257