Klam u Jin — Tekin Çifçi

Dîroka xebatên folklorî gelekî kevn e Di qirnê navîn de hin zanyar û wêjevanên Awrûpayî dest bi berhevkirina xebatên folklorî kirine Folklor û çanda devkî du qadên têkilî hev in Têkiliya çanda devkî û wêjeya devkî têkiliya wêjeya devkî û ya nivîskî bûye mijara gelek xebatan Di nava Kurdan de dengbêj bîra devkî ya civakê ne Her tiştê têkilî jiyanê di nava vê bîrê de ye Dengbêjan bi berhemên xwe bandoreke mezin li ser wêjeya nivîskî kirine Pêşketinên civakê têkiliya navbera folklor û hin dîsîplînên din yên wekî dîrok zimanzanî erdnîgarî wêje û mirovnasiyê eşkere kiriye Dîroka xebatên bi navê folklorê digihîje sed û şêst û şeş sal berê Cara yekemîn W J Thoms di sala 1846an de bi navê folklor ê gotarek nivîsandiye Jê pêve li gelek welatên cuda bi navê folklorê gelek xebat hatine kirin Kurdan jî ji nîveka sedsala XIXan û şûnde dest bi berhevkirina berhemên folklorî kirine Wekî her gelên dinyayê di nava gelê Kurd de jî di afirandin û domandina folklorê de jinan roleke sereke lîstine Jinan di her beşa folklorê de peywireke girîng hildane ser milê xwe û ew bar bi serbilindî û serfirazî gihandine roja îro Jinan hebûna xwe spartine kilaman û hemû hest raman êş û taybetiyên xwe yên cinsî bi kilamkî strane Statûya jina Kurd ya di nava malê û civatê de hêjayî xebateke berfireh e Lê ji ber ku statûya jinan jî di nav kilaman cih girtiye di vê xebatê de wekî destpêkekê beşek ji bo vê mijarê hatiye veqetandin Ji ber ku bingeha xebata me li ser kilaman hatiye avakirin me jî bi awayekî berfireh rola jinê statûya wê ya di deng û kilamên Kurdî de nirxandiye Jin carinan bûye kirdeya stranê carinan jî bûye biresera stranê Gelek aliyên jinê li gor armanca vê xebatê bûne mijara lêkolînê Lê hevpariya hemûyan jî yek e ew jî jin e Ji ber ku derfetên tezê rê nadin me stranên ku jê sûd hatiye wergirtin hemû yekser negirtin nav vê xebatê Lêbelê me wekî nimûne hin beşên stranan di nava xebatê de bi cih kirine Wekî ku li jor jî hatiye qalkirin ne guncav e ku hemû kilam û naverok wekî hev bin Ev xebat di riya xebatên folklorî de tenê gaveke biçûk e Tu angaşta îddîa vê tezê ku nasnameya jina Kurd ya di nava kilamên dengbêjan de ji her aliyî ve derxe holê nîne Lêbelê em bawer in ku ev xebat wê derbarê jina Kurd de hin ramanan derîne holê Li gor çarçoveya xebatê piraniya stranên ku hatine hilbijartin kilam û stranên evînê ne Ji ber ku di bikaranîna van herdu peyvan de nîqaşên cihêreng hene di nava xebatê de peyvên stran û kilam ê carinan li dewsa hevdu hatine bikaranîn Hinek beşên civakê herduyan wekî hev bi kar tînin hinek jî li gor hin taybetmendiyan wana polîn dikin Dengbêjên wekî Eliyê Qerecdaxî Seyitxanê Boyaxçî lêkolînerên wekî Ahmed Aras ji berhemên ku bê amûr têne pêşkêşkirin re kilam berhemên ku bi amûrê re têne pêşkêşkirin re jî stran dibêjin Lêbelê hin dengbêjên wekî Dengbêj Zekî û Dengbêj Ûsivê Boronekî jî dibêjin ku di navbera kilam û stran ê de tu ciyawazî nîne Me jî ji ber van nîqaşan ew mesele ji pisporên muzîkê re hişt û tu ciyawazî nexist navbera herduyan Lewma jî heke kêmasiyên me hebin teqez dê hebin em vê yekê ji mêj ve dipejirînin û lêborîna xwe dixwazin Jin di jiyanê de hevparê mêran in Ji dema civakên kevnare heta îro jin her di rojevê de mane Geh bûne şirîkê şahî û bextewariyan geh bûne sedema kuştin û mirinan Geh bûne kaniya kul û derdan geh jî bi xwe di nava kul û xeman de mane Ji destpêka jiyana zarokekî heta ketina binê axê di her gava jiyanê de şopa jinan heye Jin her gav bûye berdevkê hest û ramanên cuda Di nava jiyana civakî de her çiqas bandora wê hebe jî wê bi xwe jî êşên mezin kişandine Carinan keniya be jî pirî caran giriyaye Bi pey dilketiyê bêbext giriyaye bi pey zarokê xwe yê ku çûye şer giriyaye bi pey mêrê xwe yê ku dev jê berdaye giriyaye li ser qedera xwe ya bêbext giriyaye li ser bêkesî û bêwariya xwe giriyaye her giriyaye Di nav hemû şert û mercên xirab de di destê wê de tenê dengê wê maye Wê jî her kilam gotiye Xela hatiye jinê kilam gotiye şer hatiye jinê kilam gotiye bûk hatiye jinê kilam gotiye zarok hejandiye kilam gotiye Ne tenê pirsgirêkên xwe her weha pirsgirêkên civaka xwe jî vegotine Bûye reng û dengê civaka xwe Lewma jî nasnameya jinê di nava kilaman de bi cih bûye Bi demê re jin û kilam bûne yek Armanca vê xebatê ew e ku bi alîkariya kilamên dengbêjan em derbarê rola jinan û rewşa wan a di nava civaka Kurd de bigihêjin hin agahiyan Bi alîkariya stranên Kurdî kurmancî statûya jinan ya di nava pêvajoya dîrokê de derxin holê Rih û hestên mirovan herî xweş di stranan de diyar dibin Bi vê xebatê kêm be jî emê hestên jinê yên di rewşên cuda de nas bikin Ev xebat wê derfetê bide me ku em dinyayê bi çavê jinan bi hestiyariya jinan careke din bibinin Evîn şer hezkirin û bext têne çi wateyê jinan jiyan çawa hûnandiye emê bi riya kilaman bibînin Heta ku ji me hat me rewşên jiyanê yên heyî di çarçoveya kilaman de nirxandin Yek ji armancên vê xebatê zelalkirina hestên mêran yên derbarê evîn û hezkirina jinan e Bi vê xebatê kêm be jî li gor mêrê Kurd pîvanên xweşikiya jinê û evînê wê derkeve holê Ev xebat xebateke folklorî ye Lê hemû folklorê nahewîne Di nava folklora Kurdî de muzîk di nava muzîkê de jî bi kilamên dengbêjan ên derbarê jinan sînorkirî ye Bi taybetî stran û kilamên dengbêjiyê yên evînê mijara xebatê ne Lêbelê tenê hin kilamên ku li ser mijarên cihê hatine gotin jî hatine bikaranîn Ji ber ku di nav kilaman de jî gelek cure hene kilamên ku me hilbijartine piraniya wan bê amûr yan jî bi amûrekê tenê hatine gotin Her wekî ku tê zanîn zimanê Kurdî ji pênc zaravayan û dehan devokan pêk tê Xebata me wê li ser stranên ku bi zaravayê kurmancî hatine gotin be Lê ji ber ku heta îro bi dehan bi sedan dengbêjên Kurd bi kurmancî strane hunerên xwe pêşkêş kirine û hejmara wan naye hesibandin em nikarin qala hemû dengbêjên kurmancan û hemû stranên wan bikin Gihaştina hin agahiyên derbarê folklora Kurdî û bikaranîna zimanê Kurdî di nava hunera muzîkê jî di nava armancên vê xebatê de ne Têkiliya di navbera hunera dengbêjiyê û jina Kurd de wê eşkere bibe Kevneşopiyên Kurdan dê derkevin holê Emê dewlemendiya ziman û çanda Kurdî bi xêra kilaman careke din bibînin Di vê xebatê de armanca me ya sereke di stranên Kurdî de derxistina motîfên jinan e Di vê xebatê de polîna dengbêjan bi tu awayî nehatiye kirin Nîqaşên li ser dengbêjan û pîvanên dengbêjiyê hê jî didomin Lewma jî dibe ku hin kes dengbêjiya hunermendên din rexne bikin Di amadekirina vê xebatê de me bi dehan dengbêj û bi sedan kilamên wan guhdarî kir Di nava wan de dengbêjên jin mixabin kêm bûn Lewma jî di nava mînakên ku me jê sûd wergirtine de jî dengbêjên jin kêm in Di berhevkirina stranan de zêde astengî derneketin pêşiya me Heta ku ji me hat me hewl da ku em xwe bigihînin orîjînalên wan Lêbelê ji ber ku gelek band bi awayekî amatorî hatine dagirtin dibe ku hin kilam kêm yan jî xelet hatibin fêmkirin Heya ku ji me hat di vê xebatê de me serî li ramanên pispor û kesên ku xwe nêzikî vê mijarê dibînin da Me bi gelek dengbêjan re hevpeyvîn çêkir Ji bilî kilamên li ser sêlik û bandan ji amûrên dîjîtal amûrên wekî e pirtûk e kovar malper e rojname jî sûd hatiye wergirtin Wekî çavkaniyên nivîskî ji pirtûk kovar gotar tez û rojnameyan sûd hate wergirtin Di pêvajoya vê xebatê de navê çar dengbêjan zêde derket pêş Her yek ji wan bi serê xwe hêjayî lêkolînê ne Yek ji wan Huseynê Farî 2000 ye Farî gundekî nêzikî Diyarbekirê ye Huseynê Farî bi zimanekî zelal û herikbar bi taybetî di kilamên evînî de şareza ye Yek jê dengbêjê herêma Mêrdînê yê navdar Miradê Kinê 1941 1984 ye Miradê Kinê bi teşe û naveroka kilamên xwe tevî ribaba xwe di herêmê de bûye ekoleke dengbêjiyê Îro li Nisêbînê li ber Ava Spî bi dehan peyrewên wî hene Yekî din jî dengbêjê herêma Serhedê yê bi nav û deng Şakiro 1939 1996 ye Şakiro bi eslê xwe ji Agiriyê ye lê gelek kes ji Erziromê dizanin Lêbelê li gelek bajar û gundên Serhedê geriyaye li Îzmîrê jî wefat kiriye Li herêma Serhedê piştî Evdalê Zeynikê û Resoyê Gopala navê Şakiro tê Navê dawîn Karapetê Xaço 1902 2005 ye Xaço li herêma Xerzan Batman ji dayik bûye 25 salên jiyana wî yên pêşî li herêma Xerzan 15 salên wî li Sûriyê wek leşkerê Frensiyan salên mayî jî li Ermenistanê derbas bûne Bi eslê xwe Ermenî ye Lêbelê nav û dengê wî bi kilamên Kurdî ku di Radyoya Yêrêwanê de gotine belav bûye Aliyê herî dijwar yê xebatên folklora devkî deşîfrekirina kilaman e Hinek kilam berê ji aliyê hin kesan ve hatibûn deşîfrekirin û di kovar rojname malper û pirtûkan de hatibûn çapkirin Me ev kilam tevî çavkaniyên wan nîşan dan Hin kilam jî piştî ku bi dehan caran hatin guhdarîkirin ji aliyê me ve hatin deşîfrekirin Lêbelê ji ber taybetmendiyên devokan û derfetên dagirtinê dibe ku hin peyv yan jî gotin kêm yan jî xelet hatibin fêmkirin û nivîsandin Ev yek jî gumana şîroveyên şaş bi xwe re tîne Wekî ku me li jor jî gotibû ji ber ku berê di destê dengbêjan de şert û mercên dagirtina şirît û sêlikên orîjînal kêm bûne dengbêjan bandên xwe bi amatorî hinek jê jî ji bo xatirê hin kesan dagirtine Paşê dildarên muzîkê bant ji ber hev zêde kirine Di salên dawî de bi pêşketina derfetên teknîkî dildarên Kurdî beşeke mezin ji van kilaman avêtine ser kompîturê Me jî arşîva xwe ya heyî bi kilamên li ser malperên înternetê û arşîvên hezkiriyên muzîka Kurdî dewlemendtir kir

Tekin Çifçi tarafından kaleme alınan Klam u Jin Nubihar Yayınları eseri olarak okurlarla buluşuyor Klam u Jin Tekin Çifçi Kitap Özeti Dîroka xebatên folklorî gelekî kevn e Di qirnê navîn de hin zanyar û wêjevanên Awrûpayî dest bi berhevkirina xebatên folklorî kirine Folklor û çanda devkî du qadên têkilî hev in Têkiliya çanda devkî û wêjeya devkî têkiliya wêjeya devkî û ya nivîskî bûye mijara gelek xebatan Di nava Kurdan de dengbêj bîra devkî ya civakê ne Her tiştê têkilî jiyanê di nava vê bîrê de ye Dengbêjan bi berhemên xwe bandoreke mezin li ser wêjeya nivîskî kirine Pêşketinên civakê têkiliya navbera folklor û hin dîsîplînên din yên wekî dîrok zimanzanî erdnîgarî wêje û mirovnasiyê eşkere kiriye Dîroka xebatên bi navê folklorê digihîje sed û şêst û şeş sal berê Cara yekemîn W J Thoms di sala 1846an de bi navê folklor ê gotarek nivîsandiye Jê pêve li gelek welatên cuda bi navê folklorê gelek xebat hatine kirin Kurdan jî ji nîveka sedsala XIXan û şûnde dest bi berhevkirina berhemên folklorî kirine Wekî her gelên dinyayê di nava gelê Kurd de jî di afirandin û domandina folklorê de jinan roleke sereke lîstine Jinan di her beşa folklorê de peywireke girîng hildane ser milê xwe û ew bar bi serbilindî û serfirazî gihandine roja îro Jinan hebûna xwe spartine kilaman û hemû hest raman êş û taybetiyên xwe yên cinsî bi kilamkî strane Statûya jina Kurd ya di nava malê û civatê de hêjayî xebateke berfireh e Lê ji ber ku statûya jinan jî di nav kilaman cih girtiye di vê xebatê de wekî destpêkekê beşek ji bo vê mijarê hatiye veqetandin Ji ber ku bingeha xebata me li ser kilaman hatiye avakirin me jî bi awayekî berfireh rola jinê statûya wê ya di deng û kilamên Kurdî de nirxandiye Jin carinan bûye kirdeya stranê carinan jî bûye biresera stranê Gelek aliyên jinê li gor armanca vê xebatê bûne mijara lêkolînê Lê hevpariya hemûyan jî yek e ew jî jin e Ji ber ku derfetên tezê rê nadin me stranên ku jê sûd hatiye wergirtin hemû yekser negirtin nav vê xebatê Lêbelê me wekî nimûne hin beşên stranan di nava xebatê de bi cih kirine Wekî ku li jor jî hatiye qalkirin ne guncav e ku hemû kilam û naverok wekî hev bin Ev xebat di riya xebatên folklorî de tenê gaveke biçûk e Tu angaşta îddîa vê tezê ku nasnameya jina Kurd ya di nava kilamên dengbêjan de ji her aliyî ve derxe holê nîne Lêbelê em bawer in ku ev xebat wê derbarê jina Kurd de hin ramanan derîne holê Li gor çarçoveya xebatê piraniya stranên ku hatine hilbijartin kilam û stranên evînê ne Ji ber ku di bikaranîna van herdu peyvan de nîqaşên cihêreng hene di nava xebatê de peyvên stran û kilam ê carinan li dewsa hevdu hatine bikaranîn Hinek beşên civakê herduyan wekî hev bi kar tînin hinek jî li gor hin taybetmendiyan wana polîn dikin Dengbêjên wekî Eliyê Qerecdaxî Seyitxanê Boyaxçî lêkolînerên wekî Ahmed Aras ji berhemên ku bê amûr têne pêşkêşkirin re kilam berhemên ku bi amûrê re têne pêşkêşkirin re jî stran dibêjin Lêbelê hin dengbêjên wekî Dengbêj Zekî û Dengbêj Ûsivê Boronekî jî dibêjin ku di navbera kilam û stran ê de tu ciyawazî nîne Me jî ji ber van nîqaşan ew mesele ji pisporên muzîkê re hişt û tu ciyawazî nexist navbera herduyan Lewma jî heke kêmasiyên me hebin teqez dê hebin em vê yekê ji mêj ve dipejirînin û lêborîna xwe dixwazin Jin di jiyanê de hevparê mêran in Ji dema civakên kevnare heta îro jin her di rojevê de mane Geh bûne şirîkê şahî û bextewariyan geh bûne sedema kuştin û mirinan Geh bûne kaniya kul û derdan geh jî bi xwe di nava kul û xeman de mane Ji destpêka jiyana zarokekî heta ketina binê axê di her gava jiyanê de şopa jinan heye Jin her gav bûye berdevkê hest û ramanên cuda Di nava jiyana civakî de her çiqas bandora wê hebe jî wê bi xwe jî êşên mezin kişandine Carinan keniya be jî pirî caran giriyaye Bi pey dilketiyê bêbext giriyaye bi pey zarokê xwe yê ku çûye şer giriyaye bi pey mêrê xwe yê ku dev jê berdaye giriyaye li ser qedera xwe ya bêbext giriyaye li ser bêkesî û bêwariya xwe giriyaye her giriyaye Di nav hemû şert û mercên xirab de di destê wê de tenê den Yayınevi Nubihar Yayınları Yazar Tekin Çifçi Sayfa 208 Sayfa Kağıt 2 Hamur Boyut 13 50x21 00 cm Basım Yılı 2014 Barkod 9786055053277 Kategori Kürt Edebiyatı

Dîroka xebatên folklorî gelekî kevn e Di qirnê navîn de hin zanyar û wêjevanên Awrûpayî dest bi berhevkirina xebatên folklorî kirine Folklor û çanda devkî du qadên têkilî hev in Têkiliya çanda devkî û wêjeya devkî têkiliya wêjeya devkî û ya nivîskî bûye mijara gelek xebatan Di nava Kurdan de dengbêj bîra devkî ya civakê ne Her tiştê têkilî jiyanê di nava vê bîrê de ye Dengbêjan bi berhemên xwe bandoreke mezin li ser wêjeya nivîskî kirine Pêşketinên civakê têkiliya navbera folklor û hin dîsîplînên din yên wekî dîrok zimanzanî erdnîgarî wêje û mirovnasiyê eşkere kiriye Dîroka xebatên bi navê folklorê digihîje sed û şêst û şeş sal berê Cara yekemîn W J Thoms di sala 1846an de bi navê folklor ê gotarek nivîsandiye Jê pêve li gelek welatên cuda bi navê folklorê gelek xebat hatine kirin Kurdan jî ji nîveka sedsala XIXan û şûnde dest bi berhevkirina berhemên folklorî kirine Wekî her gelên dinyayê di nava gelê Kurd de jî di afirandin û domandina folklorê de jinan roleke sereke lîstine Jinan di her beşa folklorê de peywireke girîng hildane ser milê xwe û ew bar bi serbilindî û serfirazî gihandine roja îro Jinan hebûna xwe spartine kilaman û hemû hest raman êş û taybetiyên xwe yên cinsî bi kilamkî strane Statûya jina Kurd ya di nava malê û civatê de hêjayî xebateke berfireh e Lê ji ber ku statûya jinan jî di nav kilaman cih girtiye di vê xebatê de wekî destpêkekê beşek ji bo vê mijarê hatiye veqetandin Ji ber ku bingeha xebata me li ser kilaman hatiye avakirin me jî bi awayekî berfireh rola jinê statûya wê ya di deng û kilamên Kurdî de nirxandiye Jin carinan bûye kirdeya stranê carinan jî bûye biresera stranê Gelek aliyên jinê li gor armanca vê xebatê bûne mijara lêkolînê Lê hevpariya hemûyan jî yek e ew jî jin e Ji ber ku derfetên tezê rê nadin me stranên ku jê sûd hatiye wergirtin hemû yekser negirtin nav vê xebatê Lêbelê me wekî nimûne hin beşên stranan di nava xebatê de bi cih kirine Wekî ku li jor jî hatiye qalkirin ne gunca