Konstantinopolis Şehrin Dokusu

Bir kentin kaderi bir imparatorun bakışıyla değişti Haliç in sisli kıyılarında duran mütevazı Byzantion Roma nın tükenen soluğunu taşıyacak yeni bir bedene dönüştü Konstantin yalnızca bir şehir değil çağlara hükmedecek bir merkez kurdu Bu kuruluş aynı zamanda Batı ya karşı bir üstünlük iddiasıdır Alexander Van Millingen in anlatımı bu büyük hamleyi anlatmaktadır Adım adım genişleyen surlar dini ve siyasal simgelerle örülen yapılar yeni bir düzenin sessiz tanıklarıdır Her sokak her meydan alınmış bir kararın yankısıdır Konstantinopolis in Kuruluşu tarihin kırılma anlarından birine eşlik etmemizi sağlar Bu kitap Konstantinopolis in İstanbul oluşunun öyküsünü anlatmakla kalmaz bir başkentin nasıl bir çağın ruhuna şekil verdiğini de gösterir

Alexander Van Millingen in Bizans Konstantinopolis i adlı eseri tarihî şehir İstanbul un Bizans dönemlerini ortaya çıkaran bir eserdir Kitap surların ve yapıların anlatımıyla sınırlı kalmayıp şehrin ruhunu yaşamını kültürel zenginliklerini ve imparatorlukların kaderini şekillendiren atmosferi hissettiren bir anlatım gerçekleştirmektedir Van Millingen in detaylara gösterdiği titizlik ve kapsamlı araştırması özellikle Bizantoloji alanının zengin dünyasına bir katkı sağlamaktadır Her sayfasında devasa surların gölgesinde yankılanan tarihî olaylar kiliselerin ve sarayların mimari incelikleri sokakların hikâyeleri ve halkın günlük yaşamına dair izler bulunur Okurken eski Konstantinopolis in ihtişamı kadar yaşadığı sancılar dönüşümler ve sürekliliği de gözler önüne serilir Van Millingen in bu çalışması şehrin mimarisinde onun saklı sırlarını arayan bir bakıştır İstanbul un Konstantinopolis dönemindeki kimliğini anlamak onunla bağ kurmak isteyen herkes için değerli bir kaynaktır

Gilbert Dagron yaşayan en önemli Bizans uygarlığı tarihçisi 1974 te yayımladığı Bir Başkentin Doğuşu Konstantinopolis ten başlayarak Doğu Roma nın gizlerini sökme uğraşı verdi halk hikâyeleri ve rivayet kültüründen ikona portre geleneğine büyük tablo yu temel kaynaklardan hareketle dokudu Konstantinopolis Hipodromu Oyun Halk ve Politika ise Dagron un son kitabı Bizans İstanbulu nun kalbine bir yolculuk Yalnızca bir mekânın büyüteç altına alınması değil burada yapılan Bir yandan da bir toplumun bir yaşam biçiminin anatomisi Dagron un analizleri çok şaşırtıcı Bugünün İstanbul unu anlatıyor sanki Gezi olaylarından Çarşı ya kırdan kente göçün yolaçtığı nüfus patlamasından stadyum taşkınlıklarına bin beş yüz yıl önce Bizans başkentinde yaşananlar Tarih in çarkının tekrarlarla döndüğünü kanıtlıyor Enis Batur

Yüzlerce yıl boyunca Doğu Akdeniz in başlıca siyasi kültürel ve ekonomik merkezi olan Konstantinopolis İstanbul birçok defa büyük ölçekli kentsel müdahalelere iddialı mimari girişimlere sahne oldu Bu kitap İstanbul un bugünkü şeklini almasında önemli rol oynamış böyle bir değişim ve yeniden inşa dönemine odaklanıyor Şehrin 1453 te Osmanlı hâkimiyetine girmesinin ardından başlayan Doğu Roma nın bin yıllık başkentini Osmanlı İmparatorluğu nun payitahtına dönüştürme projesini konu alıyor Şehrin Osmanlı egemenliğini simgeleyen anıtlarla donatılması II Mehmed in emperyal vizyonu doğrultusunda ve yeni şekillenen yönetici seçkinler tabakasının katılımıyla gerçekleşmiş Bizans mirasının seçmeci bir tavırla sahiplenildiği Rönesans mimarlığına özgü yeni fikirlerin hayata geçirildiği bu süreçte şehrin inşası imparatorluğun inşasıyla iç içe geçmişti Konstantinopolis İstanbul yalnızca şehrin saraylarının cami külliyelerinin anıtsal hamamlarının konutlarının mimarisini ticari dokusunun kuruluşunu anlatmakla kalmıyor idari ve toplumsal bir birim olarak mahalle kurumuna dair kabullerimizi de sorgulayarak şehrin bu dönemdeki yerleşim örüntülerini yeniden gözden geçiriyor Aynı dönemde Avrupa da üretilen ve şehri bir bütün olarak gösteren tasvirler ile Osmanlı edebiyatındaki İstanbul temsilleri üzerinden Kostantiniyye imgesinin inşasını içerdiği çokanlamlılık ve muğlaklıklarla birlikte mercek altına alıyor Böylece Osmanlı dönemi İstanbul unun ilk yıllarına dair hem fiziki mekânları hem de imge ve tahayyülleri kapsayan bütüncül bir bakış açısı sunuyor Çiğdem Kafescioğlu nun bu çalışması Bizans dönemi Konstantinopolis inin kısmen sahiplenilip kısmen yeniden yorumlanarak erken modern dönem İstanbul una dönüşme sürecini olanca karmaşıklığı çelişkileri ve yol açtığı siyasi çatışmalarla birlikte inceliyor Osmanlı Bizans ve Avrupa dünyaları arasındaki kültürel temaslarla şekillenen bu geçiş döneminde yeni başkentin çoğul kimliklerini dikkate alan bir portresini çiziyor Çiğdem Kafescioğlu Boğaziçi Üniversitesi Tarih Bölümü nde öğretim üyesidir Araştırmaları erken modern dönem Osmanlı dünyasında şehir mimarlık ve görsel kültür alanlarını kapsamaktadır Konstantinopolis İstanbul adlı çalışmasının Constantinopolis Istanbul Cultural Encounter Imperial Vision and the Construction of the Ottoman Capital Penn State University Press 2009 başlıklı İngilizce aslı 2011 yılında Mimarlık Tarihçileri Derneği SAH tarafından Spiro Kostof Kitap Ödülü ne layık görülmüştür

Batı Roma İmparatorluğu nun çöküşünden sonra Roma İmparatorluğu nun mirası yüzyıllarca Doğu Roma İmparatorluğu nda ya da sonradan tarihçilerin verdikleri adla Bizans İmparatorluğu nda yaşadı 1453 te Fatih Sultan Mehmed in komuta ettiği 80 000 kişilik Osmanlı gücü harekete geçtiğinde İmparator XI Konstantinos un yönetimindeki Bizans İmparatorluğu küçük bir kırsal alanla çevrelenmiş ama tarihi surlarıyla çok iyi korunabilen bir kentten Konstantinopolis ten ibaretti Dört ay süren kuşatma karada denizde ve surları havaya uçurmak veya bunu engellemek için karşılıklı olarak lağım tünel kazan askerler nedeniyle yer altında şiddetli çatışmalara sahne oldu Osmanlı ordusu tarihin gördüğü en güçlü toplarla kent surlarını günlerce dövdü Hatta Bizans tarihçisi Kritovulos a göre bu kuşatma savaşında uzun menzilli yeni bir havan topu tasarlamanın onuru da II Mehmed e ait oldu Sonunda Osmanlı kuvvetleri kente girdiler Padişah da 29 Mayıs ta öğle civarına kadar kara surlarının dışında kaldıktan sonra at üstünde kente girerek Ayia Sofia ya gitti Konstantinopolis in Düşüşü Osmanlıların Bizans ı Fethi bu konuda yazılmış kitaplardan oldukça farklı Eserin ilk bölümünde John Haldon Bizans ın tarihçesini politik dünyasını askeri örgütlenmesini ve dış dünyayla ilişkilerini araştırıyor İkinci bölümü yazan Stephen Turnbull ise Konstantinopolis savunmasının Bizans tarihi boyunca daima temel dayanağı olan kent surlarını inceliyor Kitabın son bölümünde kuşatma öncesindeki hazırlıklar anlatıldıktan sonra kent çevresinde ve surlarda cereyan eden savaş ele alınıyor Bölümün yazarı David Nicolle her iki tarafın kumandanlarını askeri kuvvetlerini kullandıkları teknolojileri inceliyor ve bir savaş muhabiri gibi bizi adım adım sona kentin düşüşüne götürüyor Konstantinopolis in Düşüşü Osmanlıların Bizans ı Fethi da yer alan çok sayıda renkli resim harita ve illüstrasyon kitabın son derece rahat okunan anlatımını destekliyor Tarihçi John Haldon Princeton Üniversitesi nde öğretim üyesi çok sayıda eseri var bunlardan Bizans Tarih Atlası yine Ali Özdamar çevirisiyle Kitap Yayınevi tarafından yayınlandı Tarihçi Stephen Turnbull Leeds Üniversitesi nde öğretim üyesi askeri tarih alanında çalışıyor Japon askeri tarihi üzerine birçok eser kaleme almış Tarihçi David Nicolle un da Ortaçağ askeri tarihi ve İslam savaş sanatı üzerine birçok eseri var