Lale Devri

Her şeyin başladığı 1703 senesi Osmanlı tarihinin en şaşaalı ve tantanalı zamanı olan Lâle Devri dönemi Öyle ki döneme ismini verecek kadar ünlenmiş olan türlü türlü lale bahçeleriyle başta Çırağan olmak üzere Sadâbâd Ferahâbâd Saraylarının arzıendam eden güzel dilberleriyle çeşitli siyasi entrikalarıyla meşhur olmuş bir dönemi Karakterlerini Sultan III Ahmed Sadrazam İbrahim Paşa ve dönemin ünlü şairlerinden Nedim gibi gerçek kişilerin oluşturduğu Lâle Devri romanında M Turhan Tan ın tarihî kurgu alanında kaleminden dökülenler oldukça merak uyandırıcıdır Her şey güllük gülistanlık iken bütün insanların yüzüne daimî bir tebessüm yerleşmiş ve etraf cıvıl cıvılken bu masmavi gökyüzünü kanlı bir isyan kızıla boyayacaktır Türk okuyucusu tarafından pek bilinmeyen Mümtaz Turhan Tan tarihî roman geleneğimizin en önemli isimlerinden biridir Birçok önemli memuriyetlerde bulunduktan sonra Sivas mebusluğu da yapmış ve 1922 yılından itibaren kendini tamamıyla yazı hayatına adamıştır En önemli eserlerini ise tarihî romancılık alanında vermiştir Bazı eserleri Almanca İngilizce ve Yunanca gibi dillere çevrilen tarihî gerçeklikleri berrak ve sürükleyici bir üslupla aktaran Tan Türk tarihinin zengin mirasını eserlerine ustalıkla taşımış ve okuyucusuna tarihî romanları keyifle okutan bir yazar olarak Türk edebiyatındaki yerini almıştır Turhan Tan ın ölümünden sonra unutulan ve Türk yazın hayatından çekilen eserleri Türk okuyucusunun özellikle son zamanlarda ilgisini çeken ve neredeyse güncelleşen konulara değinip ele aldığı dönemlere ışık tutmakta günümüzdeki kimi tartışmalara cevaplar getirmektedir

Ahmed Refik in Lale Devri kitabı modern Osmanlı tarihçiliğinde birçok kitap makale ve polemiğin kapısını açmıştı Kâh Osmanlı Devleti nde batılılaşmanın başlangıcı kâh zevk ve sefaya düşen 3 Ahmed ve damadı İbrahim Paşa nın hatalı ve hedonist tasarruflarının anlatısı hâline gelen lale devri gerçekten yaşanmış mıydı Birçok revizyonist çalışmanın da konusunu teşkil eden bu dönem Osmanlı tarih yazımının en köklü klişelerinden biridir Erken batılılaşma ve sefahat arasında gidip gelen bu dönemin tanımı değil bizatihi varlığı tarihsel bir mesele olarak ele alınmalıdır 1718 1730 döneminin kültürel siyasi sosyal veçhelerini ele alan makalelerden müteşekkil bu derleme Ahmed Refik ve onu takip eden tarihçilerin edebî bir dönem icadı yaptıklarını göstermeyi ve lale nin gölgesinde kalan bir devri yeni araştırmalarla yeniden tanımlamayı ve anlamlandırmayı hedefliyor Selim Karahasanoğlu giriş yazısında lale devri adlandırmasını problematize ediyor ve doktora tezinden bugüne döneme yönelik çalışmaların evrimini değerlendiriyor Tülay Artan dönemin entelektüel çevrelerini kitap koleksiyonlarını ve zihniyet dünyasının resmini lale devri anlatısının merkezî simalarından Paris sefiri Mehmed Çelebi nin fikir dünyasıyla ele alırken Mehmet Yılmaz Akbulut bu yılları askerî ve diplomatik açıdan bir zevk ve sefahat çağı değil Avrupa daki güç dengelerine duyarlı diplomatik bir dönemeç olarak yeniden konumlandırıyor Tuğba Kara nın devrin sembolü haline gelmiş bostanlar üzerine birincil kaynaklarla yapılan çalışması Şaduman Tuncer in padişahın mesire ve kasırlar arasındaki hareketlilik alışkanlıklarını inceleyen makalesi ise dönemin saraydaki gündelik hayatını abartılardan arındırarak somutlaştırıyor Ahlaki bir çöküş ya da yarım kalmış bir batılılaşma perspektifinin yetersizliklerini vurgulayan bu makaleler Ahmed Refik in kitabın yayımlanmasından sonra kaleme aldığı yazıları ilk kez kapsamlı biçimde gün yüzüne çıkarıyor Kendi yarattığı anlatıyı birkaç yıl sonra nasıl yumuşattığı hatta yer yer geri aldığı Fatma Aliye ile girdiği polemikler İbrahim Paşa yı savunma teşebbüsleri bu metinlerde lale devrinin ilk revizyonu olarak sunuluyor Öte yandan Türk okuruyla ilk kez buluşacak bir diğer çalışma Wilhelm Heinz ın 1967 tarihli makalesi dönemin kültür dünyasını popülerleşmiş anlatının ötesine taşıyor