Mirza Kûçek Han ve Cengel Hareketi — Kasım Evli

Kaçarlar ın Avrupa devletleri ile temaslarının artmasıyla İran da reformist düşünceler aşamalı olarak şekillenmeye başlamış ve bu süreç meşrutiyetin ilanı ile sonuçlanmıştır Rusya da 1905 yılında meydana gelen devrim de kısa sürede İran da etkisini göstermiştir Kafkaslar üzerinden İran a gelen fikir akımları yenilikçi aydınları etkilemiş demokrat ve sosyal demokrat düşüncelere sahip gençler özellikle Tahran Tebriz Gilan ve Meşhed şehirlerinde sivil topluluklar kurmuşlar ve meşrutiyet yönetimine geçilmesi için mücadele etmişlerdir Meşrutiyet sürecinde karışıklıkların baş gösterdiği bir dönemde Mirza Kûçek Han bir özgürlük yanlısı olarak ortaya çıkmıştır Mirza Kûçek 1905 yılında Tahran daki eğitimini yarıda keserek Gilan da özgürlükçülere katılarak Reşt şehrinde kurulan Din Adamları Topluluğu Mecme i Ruhaniyyûn isimli dernek bünyesinde ilk siyasi faaliyetlerine başlamıştır Daha sonra Gilanlı meşrutiyetçiler tarafından Reşt te kurulmuş gizli bir cemiyet olan Komite i Settâr bünyesinde Muhammed Ali Şah ın 1907 1909 sert güvenlik önlemleri ile meşrutiyetçileri bastırmaya çalıştığı süreçte meşrutiyeti yeniden ilan etmek isteyen özgürlükçüler ile birlikte hareket etmiştir Mirza Kûçek meşrutiyetin ilanından sonra İttihâd ı İslâm fikri ile tanışarak bu birliğe üye olmuştur I Dünya savaşının başladığı 1914 yılında milli bir programı bulunan İslam Birliği Kurulu Hey et i İttihâd ı İslâm ismiyle bir inkilâp komitesi teşkil etmiş ve Cengel Hareketi ni kurarak Gilan Eyaleti nin ormanlık bölgelerinde Çarlık Rusya ya karşı silahlı mücadeleye başlamıştır Gilan da 1914 1921 yılları arasında varlık gösteren Cengel hareketi İran meşrutiyet hareketinden sonra kurulan ilk partizan hareketlerden olmuştur Kitapta Mirza Kûçek Han ın hayatı eğitimi askerî ve siyasî mücadeleleri Komite i Settâr Han Hey et i İttihâd ı İslâm ve Cengel hareketi bünyesindeki faaliyetleri ile Gilan Sosyalist Hükümeti çerçevesindeki siyasi mücadeleleri ele alınmıştır