Orta Doğu da Değişim ve Türkiye

SUNUŞ Arap dünyasında 2011 de başlayan halk hareketleriyle birlikte Orta Doğu Türkiye açısından oldukça riskli bir değişim sürecine girmiştir Arap devlet lerindeki ayaklanmalar bölgede demokratik sistemlere değil istikrarsızlığın hâkim olduğu etnik ve mezhepsel ayrışmanın belirginleştiği bir döneme yol açmıştır Bu dönemde İran ın nükleer programı kapsamındaki gelişmeler ABD sonrası Irak taki istikrarsızlık ve Suriye iç savaşı Türkiye nin güneydoğusu boyunca uzanan bir kriz coğrafyası meydana getirmiştir Krizlerle birlikte bölgedeki kazanımlarını yitiren Türkiye nin etki alanı daralırken Irak ta işgal sonrası dengeler ve Suriye de Batılı ülkelerin kararsız tutumu nedeniyle İran bölgesel güç olarak öne çıkmıştır Bölgedeki Şii unsurlar üzerindeki etkisini artıran İran Türkiye nin güneyinde Doğu Akdeniz e kadar uzanan bir nüfuz hattına sahip olmuştur 2 Körfez Savaşı ve Suriye krizi ayrıca Orta Doğu da İran la Batılı devletlerin ve İsrail in menfaatlerinin örtüştüğü bir konjonktür hazırlamış başta ABD olmak üzere Batılı devletlerin Tahran la diplomatik ilişkilerin yeniden tesisine sıcak baktığı bir süreç başlamıştır ABD işgaliyle Baas rejiminin sona erdiği Irak ta etnik ve mezhepsel unsurlara dayalı kurulan siyasi sistem Bağdat ta Şii çoğunlukçu bir yönetime yol açarken kuzeyde Kürtlerin özerkliğine anayasal güvence sağlamıştır Türkmenler ise güçlü bir siyasi teşkilatlanma geliştirememiş Irak ın yeniden yapılanma sürecinde etkinlik gösterememiştir İşgal döneminde PKK terör örgütü Kuzey Irak ve Kandil bölgesinde hareket serbestisi kazanmış Türkiye deki eylemlerini artırmış ve KCK sistemini kurarak devletleşme aşamasına geçmeye teşebbüs etmiştir İşgalle birlikte Batılı petrol şirketleri Irak ın enerji sektöründe etkili olmaya başlamış İsrailli şirketler Irak pazarına girmiş Tel Aviv özellikle kuzeydeki Kürt yönetimiyle yakın ilişkiler geliştirmiştir ABD nin çekilmesinden sonra İran ın etkili olduğu bir Irak siyaseti ortaya çıkmış Tahran yönetimi gerek Şii ağırlıklı partiler üzerinden Bağdat ta gerekse KYB ve Goran Hareketi vasıtasıyla Kuzey Irak ta en önemli dış aktör haline gelmiştir ABD sonrası dönemde merkezi hükümetle kuzeydeki Kürt yönetimi arasın da petrol gelirleri ve ihtilaflı bölgelerden kaynaklanan anlaşmazlıklar siyasi krizlere neden olmuş Maliki iktidarının giderek otoriterleşmesinin ülkedeki Sünni Arapları ötekileştirdiği gözlemlenmiştir Orta Doğu da 2 Körfez Savaşı ndan sonra 2011 den itibaren Suriye deki iç savaş bölge güvenliğini tehdit eden gelişmeler doğurmuştur Esed rejiminin reform talebiyle protesto gösterileri düzenleyen halka ateş açmasıyla başlayan kriz rejimin muhalefeti silahlı kuvvetle bastırma girişimi neticesinde iç savaşa yol açmış ülkede yaklaşık 160 bin kişi hayatını kaybederken milyonlarca Suriyeli mücavir ülkelere sığınmak zorunda kalmıştır Kriz Orta Doğu da bölgesel bir anlaşmazlığa dönüşmüş İran Irak taki Maliki iktidarı ve Lübnan daki Hizbullah Esed rejimini desteklerken başta Körfez ülkeleri olmak üzere Arap dünyası ve Türkiye Suriye de iktidar değişimi doğrultusunda irade göstermiştir Arap Birliği ve Birleşmiş Milletler in barış girişimleri başarısız olmuş Rusya ve Çin in vetosu nedeniyle Güvenlik Konseyi nde uluslararası müdahaleye zemin hazırlayabilecek karar tasarılarından netice alınamamıştır Esed rejimi Ankara nın muhalefete sağladığı diplomatik desteğe karşılık ülkenin kuzeyini PKK KCK nın bu ülkedeki uzantısı olan PYD ye açmış ve DHKP C nin Lazkiye de üslenmesine imkân tanımıştır 1979 Devrimi nden bu yana uluslararası ambargolara maruz kalan İran ise Kasım 2013 te Batılı ülkelerle sağladığı mutabakat kapsamında ambargoların kısmen kaldırıldığı bir döneme girmiştir Bu dönemde ABD nin İran ın daha etkili olduğu bir İslam dünyası ve Orta Doğu fikrine sıcak bakmaya başladığı Tahran la belirli alanlarda birlikte hareket etmeyi amaçladığı anlaşılmaktadır Ancak İran ın uranyum zenginleştirme çalışmalarına ve balistik füze prog ramlarına devam ettiği Ruhani iktidarının söylemde ılımlı bir çizgi geliştirse de uygulamada seleflerinin sertlik yanlısı tutumunu sürdürdüğü görülmek tedir Arap dünyasındaki ilk ayaklanmalara Batı yanlısı diktatör rejimlere karşı İslami bir uyanış nazarıyla bakan İran Suriye krizinde Esed rejimini desteklemekte ayaklanan kitlelerin ABD ve İsrail tarafından desteklenen teröristler olduğunu iddia etmeye devam etmektedir Esed rejimi büyük öl çüde İran ın desteğiyle varlığını sürdürmekte Tahran ın dolaylı desteğiyle iç savaşa taraf olan radikal unsurlardan ötürü Batılı devletlerin muhalefetle ilgili tutumu değişmekte ve kriz sürüncemede kalmaktadır İran Irak Suriye hattındaki krizler diğer Arap ülkelerindeki gelişmelerin ve İsrail Filistin anlaşmazlığının seyrinin gerek dünya kamuoyunda gerekse Türkiye de geri planda kalmasına yol açmıştır Libya da Kaddafi sonrası dö nemde bölgeler ve aşiretler arası güç mücadelesinden kaynaklanan istikrarsızlık devam etmektedir Mısır da Mübarek iktidarının devrilmesiyle başlayan süreçte demokrasiye geçiş denemesi başarısız olmuş ülkede ordunun gerçekleştirdiği darbe ile otoriter yönetime geri dönülmüştür Filistin de Hamas El Fetih mutabakatıyla birlik hükümeti kurulsa da ABD ve İsrail in bağımsız bir Filistin e karşı çıkması nedeniyle anlaşmazlığın çözülebileceği bir gidişat bulunmamaktadır ABD başta olmak üzere Batılı devletlerin İsrail e koşulsuz desteği devam etmekte Tel Aviv barışın önündeki en büyük engel haline gelen Yahudi yerleşimlerini genişletmeyi ve Gazze kuşatmasını sürdürmektedir 2010 da İsrail in Mavi Marmara saldırısıyla bozulan Ankara Tel Aviv ilişkilerinde ise tarafların farklı dönemlerdeki girişimlerine rağmen henüz normalleşme sağlanamamıştır Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi BİLGESAM Orta Doğu da Değişim ve Türkiye kitabını bölgedeki bu riskli değişim sürecini anlamak ve Türk karar mercilerine milli menfaatler doğrultusunda politika önerileri sunmak maksadıyla hazırlamıştır Daha önce BİLGESAM tarafından yayımlanan diğer çalışmalar yanında Bilge Adamlar Kurulu tarafından değerlendirilerek yayımlanan raporların da yer aldığı Orta Doğu da Değişim ve Türkiye kitabı zengin bir içeriğe sahiptir 11 bölümden oluşan kitapta Orta Doğu genelindeki değişim süreciyle birlikte ağırlıklı olarak İran Irak Suriye hattındaki gelişmeler incelenmekte bu gelişmelerin küresel ölçekteki yansımaları ve Türkiye ye etkileri üzerinde durulmaktadır Kitapta Cumhuriyet döneminden itibaren Türkiye nin Orta Doğu politikası İran nükleer krizinin Türkiye ye etkileri Türkiye İran ekonomik ilişkileri Orta Doğu daki değişim sürecinde Avrasya Atlantik rekabeti ve Türkiye nin tutumu küresel ve bölgesel çerçevede Suriye krizi Türkiye nin Suriye politikasına toplumsal bakış PKK KCK nın Suriye nin kuzeyindeki PYD yapılanması ABD sonrası Irak taki istikrarsızlık ve Kuzey Irak taki Goran Hareketi üzerine makaleler yer almaktadır Kitaptaki çalışmalara katkı sağlayan Bilge Adamlar Kurulu üyeleri E Oramiral Salim Dervişoğlu na E Bakan Büyükelçi İlter Türkmen e Yargıtay Eski Başkanı Prof Dr Sami Selçuk a E Bakan Vali Kutlu Aktaş a E Büyükelçi Özdem Sanberk e E Büyükelçi Sönmez Köksal a E Büyükelçi Güner Öztek e E Büyükelçi Ümit Pamir e E Orgeneral Necdet Yılmaz Timur a E Orgeneral Oktar Ataman a E Koramiral Sabahattin Ergin e Prof Dr Nur Vergin e Prof Dr Orhan Güvenen e Prof Dr Ali Karaosmanoğlu na Prof Dr İlter Turan a Prof Dr Çelik Kurtoğlu na Prof Dr Ersin Onulduran a ve kitaba bölümleriyle katkı sağlayan Prof Dr Cengiz Yılmaz a Doç Dr Cenap Çakmak a Doç Dr Barış Doster e Yrd Doç Dr Özüm Uzun a Dr Salih Akyürek e Erdem Kaya ya Ali Semin e Bekir Ünal a Tuğçe Ersoy Öztürk e Bilgehan Emeklier e Fadime G Çolak a ve Mustafa Yetim e teşekkür ederim Kitabın başta siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler olmak üzere akademik dünyada istifade edilen bir kaynak olmasını diler Orta Doğu daki değişim sürecinde Türk karar mercilerine fayda sağlamasını temenni ederim Doç Dr Atilla Sandıklı BİLGESAM Başkanı