Osmanlı Amerikan İlişkileri — Nurdan Şafak

Günümüz olaylarının anlaşılmasında önemli bir yere sahip olan tarihi hadiseleri bilmek geçmişi anlayarak geleceğe yön vermede mühim bir parametredir Osmanlı Amerikan ilişkileri bu açıdan değerli ip uçları taşımaktadır Bugün ABD için vazgeçilmez partner olan Türkiye bu konumuna Osmanlı birikimiyle gelmiştir Dünyanın jeopolitik ve jeostratejik açıdan önemli bir merkezinde bulunan Türkiye dünya tarihinde her zaman önemli bir rol oynamıştır ABD nin ticarî çıkarlarıyla başlayan Osmanlı Amerikan ilişkileri XIX yüzyılın farklı dilimlerinde değişiklik göstermiştir Yaklaşık iki yüzyıla yaklaşan Türk Amerikan ilişkilerini Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi ya da II Dünya Savaşı sonrası olmak üzere iki döneme ayırmak mümkündür Bu yazıda Osmanlı dönemindeki Türk Amerikan ilişkilerine Osmanlı arşiv belgeleri ışığında değinilecek aynı zamanda 21 yüzyılda dünya siyasetine yön veren ABD nin bugünlere nasıl geldiğini ve yıllarca hangi Müslüman devlete vergi ödediğini merak edenler için de sanırız önemli bilgiler verilecektir Avrupa devletlerinin emperyalist politikalarının dışında kalmak istemeyen ABD Yakın Doğu ya nüfûz etmek için XIX yüzyılda bölgenin tek hâkim gücü olan Osmanlı Devleti ile resmî temasa geçmek istemiştir ABD nin Doğu Akdeniz ticaretinde etkin olması gibi ticarî nedenlerle başlayan Osmanlı Amerikan ilişkilerinde ekonomik sebeplerden çok siyasî amaçlar belirleyici olmuştur Bu anlamda ticaret ABD tarafından siyasî alana nüfûz etmenin anahtarı olarak kullanılmıştır İki devlet arasında çıkan problemler de genellikle siyasî meselelerden kaynaklanmıştır Osmanlı Amerikan ilişkilerine dair tespit ettiğimiz binlerce arşiv belgesinin yaklaşık yüzde 80 i siyasî konulara ilişkindir Bu da siyasî ilişkilerin ağırlıkta olduğunun göstergesidir Kısaca Osmanlı Amerikan münasebetlerinde ekonomik faktörlerin öne çıktığı görünse de aslında siyasî kaygıların birinci sırada olduğu görülmektedir

Uluslararası ilişkilerde devletlerin ekonomik ve siyasi güçleri genel anlamda belirleyici bir unsurdur Bugünkü uluslararası sistemin oluşumunda öemli rol oynayan XIX yüzyıl günümüzde pek çok devletin uğraştığı iç ve dış kaynaklı sorunların anlaşılması ve çözümünde anahtar niteliğinderir Bugün Türkiye Cumhuriyeti nin dış politikasında Amerika Birleşik Devletleri önemli yere sahip devletlerin başında gelmektedir Türk Amerikan ilişkilerinin geldiği bu nokta şüphesiz resmi temasların başladığı XIX yüzyılda olmuştur