Osmanlı Belgelerinin Dili Diplomatik — Mübahat S KÜTÜKOĞLU

Tarihin çok sıkı münasebette bulunduğu yardımcı ilimlerinden olan diplomatik en kısa şekilde belge ilmi olarak tarif edilebilir Ancak bu ilim dalı üzerinde yakın zamanlara kadar Türkiye de fazla araştırma yapıldığı söylenemez Osmanlı Türk diplomatiği daha ziyade Avrupalılar ve özellikle Osmanlı hakimiyetinde kalmış Balkan ülkelerinde rağbet görmüş ve bu ülkelerde diplomatiğin çeşidli konularında ciddi yayınlar yapılmıştır Bizde ise diplomatiğin ilim olarak gelişmesi yeni başlamış olduğundan diplomatik ile siyaset ilmi veya politika manasına gelen diplomasi sık sık karıştırılmaktadır Otuz yılı aşkın bir birikimin mahsulü olan sunulan kitab bu boşluğu doldurmak üzere kaleme alınmış olup ilerde yapılacak çalışmalar için bir başlangıç olarak düşünülmüştür

Tarihin çok sıkı münasebette bulunduğu yardımcı ilimlerinden olan diplomatik en kısa şekilde belge ilmi olarak tarif edilebilir Ancak bu ilim dalı üzerinde yakın zamanlara kadar Türkiye de fazla araştırma yapıldığı söylenemez Osmanlı Türk diplomatiği daha ziyade Avrupalılar ve özellikle Osmanlı hakimiyetinde kalmış Balkan ülkelerinde rağbet görmüş ve bu ülkelerde diplomatiğin çeşidli konularında ciddi yayınlar yapılmıştır Bizde ise diplomatiğin ilim olarak gelişmesi yeni başlamış olduğundan diplomatik ile siyaset ilmi veya politika manasına gelen diplomasi sık sık karıştırılmaktadır Otuz yılı aşkın bir birikimin mahsulü olan sunulan kitab bu boşluğu doldurmak üzere kaleme alınmış olup ilerde yapılacak çalışmalar için bir başlangıç olarak düşünülmüştür İçindekiler METİN İÇİNDEKİ ŞEKİLLERİN LİSTESİ EKLERİN LİSTESİ ÖN SÖZ KISALTMALAR GİRİŞ 1 Osmanlı Arşivi 2 Diplomatik Belge İlmi a Diplomatiğin Doğuşu ve Gelişmesi b Osmanlı Diplomatiği Birinci Bölüm YAZI VE YAZI MALZEMELERİ I YAZI MALZEMELERİ A KAGIT 1 Tarihçe 2 Kağıt İmali 3 Kağıdın Terbiyesi a Aharlama b Mühreleme 4 Osmanlılarda Kağıt a Doğu Menşe liler b Batı Menşe liler c Osmanlı Kağıthaneleri d Merkez Kalemlerinde Kullanılan Kağıtlar B KALEM VE KALEMTRAŞ 1 Kalem 2 Kalemtraş C MÜREKKEB D DİGER MALZEMELER 1 Hokka 2 Lika 3 Rik Rikdan Rik Sofrası 4 Makas 5 Kozak ve Balmumu II YAZI A ARAB YAZISI 1 Menşe i a Arab Yazısının Menşe i b Arab Alfabesi 2 Yazının Gelişmesi a İlk Devirler b Kısa Seslilerin Gösterilmesi c Harflerin Npktalarla Ayırd Edilmesi B AKLAM I SİTTE 1 Sülüs 2 Nesih 3 Tevki 4 Rıka 5 Muhakkak 6 Reyhani C DİGER YAZILAR 1 Ta lik 60 2 Divani ve Celi Divani 6 1 a Divani 61 b Celi Divani 63 3 Siyakat ve Divan Rakamları 64 a Siyakat 64 b Divan Rakamları 6 6 4 Rık a 67 Sonuç 68 D BELGELERDE KULLANILAN KISALTMA VE ÖZEL İŞARETLER 69 İkinci Bölüm BELGELERDE KULLANILAN ALAMETLER VE MÜHÜRLER I TUGRA II PENÇE A BEYZELİPENÇELER B KEŞİDELİ PENÇELER 1 Uzun Keşi deliler 2 Kısa Keşideliler C BEYZE VE KEŞİDE BULUNMAYANLAR III K U Y R U K L U İ M Z A A TARİHİ GELİŞMESİ B RÜKÜNLERİ 1 Sere 2 Tuğ 3 Kuyruk C BELGEDEKİ YERİ IV MÜHÜR A CİNS VE ŞEKİLLERİ 1 Mühr i Humayün 2 Resmi Mühürler a Şahıs Adı Bulunanlar b Makam Adı Bulunanlar c Makam ve Şahıs Adı Bulunanlar 3 Vakıf Mühürleri a Padişah Vakıfları aa Tuğra Bulunanlar ah Tuğra Bulunmayanlar b Diğer Şahıslara Aid Vakıf Mühürleri 4 Şahsi Mühürler a Şekil ve Muhtevaları b Resmi Belgelerde Mühürlerin Basılma Sıraları 5 Tatbik Mühürleri a Merkez Kalemlerindeki Defterler b Hakkaklerin Mühür Defterleri 6 Sahh Mühürleri Üçüncü Bölüm PADİŞAHA AİD BELGELER I FERMAN A RÜKÜN VE ŞARTLARI 1 Davet Invocatio 2 Tuğra 3 Elkab Inscriptio a İdareci Kadro Mensublarına Aid Elkab b İlmiye Sınıfına Aid Elkab c Hristiyanlar İçin Kullanılan Elkaly 4 Dua a İdareci Kadro Mensublarına Aid Dualar b İlmiye Sınıfına Aid Dualar c Hristiyanlar İçin Kullanılan Dualar 5 Nakil İblağ Narratio Expositio 6 Emir Hüküm Dispositio 7 Te kid Tehdid Sanctio Comminatio 8 Tarih 9 Mahall i Tahrir B YAZILIŞ SEBEB VE ŞEKİLLERİ İLE MENŞE LERİ 1 Yazılış Sebebleri a İlk Yazılış aa Re sen ah Müracaat Üzerine b Hazırlanış Safhaları 116 c Te kid veya Tecdid 117 ca Te kid 117 cb Tecdid 118 2 Menşe lerine Göre Fermanlar 118 a Divandan Yazılanlar 119 b Maliyeden Yazılanlar 121 C SAHTE FERMANLAR 122 1 Sahte Fermanlardan Örnekler 122 2 Sahte Ferman Yazanlara Verilen Cezalar 123 Sonuç 124 II BERAT 124 A RÜKÜNLERİ 124 1 Davet 124 2 Tuğra 125 3 Nişan Formülü 125 a Nişan Kelimesiyle Başlayanlar 125 b Sebeb vech i tahrir ile Başlayanlar 127 4 Unvan 128 5 Elkab 128 6 Nakil İblağ 129 7 Emir Hüküm 130 8 Te kid Tehdid 130 9 Tarih 131 1 O Mahall i Tahrir 131 B BERAT CİNSLERİ 132 1 Verildikleri Kalemlere Göre 132 a Divandan Verilenler 132 b Maliyeden Verilenler 132 c Askeri Beratlar 134 2 Veriliş Sebeblerine Göre 134 a Mahlül Dolayısiyle İlk Veriliş 135 aa Ölüm Dolayısiyle Boşalma 135 ab Berat Sahibinin Feragatiyle Boşalma 135 ac Azil Dolayısiyle Verilenler 135 b Tecdid 136 ba Cülus Dolayısiyle 136 bb Tahrir Dolayısiyle 136 be Kayıp Dolayısiyle 137 3 Şekil Özelliği Gösteren Beratlar 137 a Menşur 137 b Mülkname 137 c Timar Beratı 138 d Beylerbeyi Beratı 139 C BERAT VERİLME MUAMELESİ 139 1 Beratın Hazırlanışı 139 2 Beratın Teslimi 140 D ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 140 1 Kullanılan Kağıtlar 140 2 Yazı ve Mürekkeb Cinsleri 141 3 Unvanına Hatt ı Humayünlar 142 4 Der kenarlar 142 5 Sahhü l vasl 6 Suret Çıkarıldığı Kaydı E BERAT SAHTEKARLIKLARI 1 Sahte Beratlardan Örnekler 2 Sahte Berat Yazan ve Yazdıranlara Verilen Cezalar Sonuç III N A M E İ H U M A Y Ü N A RÜKÜNLERİ 1 Davet 2 Tuğra 3 Unvan 4 Elkab 5 Dua 6 Nakil İbliiğ a Cülus b Sulh c Elçi Gönderilmesi d Ticari Konular e Yardım Talebi 7 Tenbih Te kid 8 Tarih 9 Mahall i Tahrir B NAME İ HUMAYÜN ÇEŞİDLERİ 1 Şekil Bakımından a Tuğra Bulunanlar b İmza ve Mühr i Humayun Bulunanlar 2 Yazılış Sebebi Bakımından C ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 1 Kullanılan Malzeme a Kağıt b Yazı c Tezhib 2 Namenin Kabı Sonuç IV A H İ D N A M E İ H U M A Y Ü N M U A H E D E A AHİDNAME 1 Rükünleri a Davet b Tuğra c Nişan Formülü d Unvan e Nakil Dibaçe f Ahidname Maddeleri g Te kid h Tarih i Mahall i Tahrir 2 Ahidname Cinsleri ve Hazırlanışı 3 Şekil Özellikleri a Kağıt b Yazı B MUAHEDE 1 Rükünleri 2 Şekil Özellikleri a Kağıt ve Cild b Yazı Sonuç V HATT I HUMA YÜN A HATT I HUMA YÜN ÇEŞİDLERİ 1 Unvanına Hatt ı Humayünlar 2 Beyaz Üzerine Hatt ı Humayünlar 3 Telhis Takrir ve Arz Üzerine Hatt ı Humayünlar a Telhis Üzerine Hatt ı Humayünlar b Takrir ve Benzeri Üzerine Hatt ı Humayünlar c Arz Üzerine Hatt ı Humayünlar d Arzuhal Hulasaları Üzerine Hatt ı Humayünlar B HATT I HUMAYÜNLARIN BAZI ÖZELLİKLERİ 1 Hattın Padişaha Aidiyeti 2 Tarih 3 Telhis ve Takrir Üzerindeki Hatt ı Humayünların Yeri Sonuç VI İ R A D E İ S E N İ Y Y E A CİNS VE RÜKÜNLERİ 1 Arz Tezkiresi Hamişine İrade 2 Re sen İrade a Devlet İşleriyle İlgili Emirler b İmtiyaz Tevcihi c Tayin ve Terfiler Maaş Tahsisi d Rütbe Nişan ve Madalya Verilmesi 3 Hususi Ma rüzat Üzerine Sadır Olan İradeler 4 Padişahın İmzasını Taşıyan İradeler B İRADELERİN ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 1 Kağıdın Kullanılışı 2 Tarih 3 İmza 4 Yazı 5 Muamele Kayıdları Sonuç VII SEBEB İ TAHRİR HÜKMÜ A RÜKÜNLERİ B MUAMELE KAYIDLARI Sonuç Dördüncü Bölüm DEVLET ERKANININ EMİR VE ARZ MAHİYETİNDEKİ BELGELERİ 1 BUYURULDU A BUYURULDU YAZISININ TEKAMÜLÜ B BUYURULDU CİNSLERİ 1 Beyaz Üzerine Buyuruldular a Merkezde Verilenler b Taşrada Yazılanlar 2 Arz Telhis v s Üzerine Buyuruldular a Merkezden Verilenler aa Doğrudan Arz Arzuhal Üzerine ab Telhis Üzerine ac Ferman Müsveddesi Üzerine b Taşrada Verilenler Sonuç II TELHİS A TARİHİ SEYRİ B RÜKÜNLERİ C TELHİS CİNSLERİ 1 Beyaz Üzerine 2 Takrir Arz Arzuhal Üzerine Telhisler a Padişaha Sunulanlar b Sadrazama Sunulanlar D ŞEKİL ÖZELLİKLERİ III TAK R İ R A RÜKÜNLERİ B CİNSLERİ C ŞEKİL ÖZELLİKLERİ VE ÜZERİNDEKİ MUAMELELER 1 Kağıt 2 Üzerindeki Der kenar ve Hatt ı Humayünlar IV ARZ A RÜKÜNLERİ B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ Beşinci Bölüm MERKEZ TAŞRA ARAS I YAZIŞMALAR I MEKTUB A RÜKÜNLERİ B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ l Kağıt 2 Yazı C ÖZEL MEKTUBLAR II TAHRİRAT A RÜKÜNLERİ B TAHRİRAT CİNSLERİ 1 Yazılış Şekline Göre a Normal Tahrirat b Şifre Tahrirat ba Harf Yerine Rakam Kullanılanlar bb HarfYerine Farklı Harfler Kullanılanlar 2 Çıktığı Daireye Göre C ŞEKİL ÖZELLİKLERİ III ŞUKKA IV TELGRAF V ADRESLER Sonuç Altıncı Bölüm ŞEHİR İÇİ DAİRELER ARASI YAZIŞMALAR I TEZKİRE A İRADE TEZKİRESİ B ARZ TEZKİRESİ Tezkire i Ma rfıza 1 Rükünleri 2 Şekil Özellikleri C SADARET TEZKİRESİ Tezkire i Samiyye D TEZKİRE İ ALİYYE E EMİR HÜKÜM TEZKİRESİ F BERAT TEZKİRESİ G DAVET TEZKİRESİ H MÜRUR TEZKİRESİ İ ESAME TEZKİRESİ J RUUS TEZKİRESİ K EDA TEZKİRESİ L MALİYE TEZKİRELERİ 1 Adet Tezkiresi 2 An Cemaat Tezkiresi 3 Cizye Tezkiresi 4 Divan Tezkiresi 5 Hazine Tezkiresi 6 İhtida Tezkiresi 7 İcmal Tezkiresi a Mevacib İcmali b Muhasebe İcmali 8 İn am Tezkiresi 9 İzdi yad Tezkiresi a Tek Kişi İçin Hazırlananlar b Birkaç Kişi İçin Hazırlananlar 1 O Masraf Tezkiresi 11 Mevacib Tezkiresi 12 Mubayaa Tezkiresi 13 Mühimmat Tezkiresi 14 Suret Tezkireleri a Hazineye Yapılan Ödemelerde Verilen Suretler aa Tahvil Sureti ab Temessük Üzerine Verilen Suret b Ruznamçe Sureti c Mukabele Sureti d Ödeme Sureti e Tahsis veya Tasarruf Belgesi Sureti f Tertib Defteri Süreti g Tahrir Defteri Sureti 15 Tahvil Tezkiresi 16 Tayinat Tezkiresi 1 7 Teslim Tezkiresi 18 Teşrif Tezkiresi 19 Zimmet Tezkiresi ll KAİME A ARIZA YERİNE GEÇEN KAİMELER 1 Rükünleri 2 Şekil Özellikleri B TEZKİRE YERİNE GEÇEN KAİMELER Yapısı ve Özellikleri C MEZAD KAİMESİ 1 Muhtevası ve Şekil Özellikleri 2 Mezad Muamelesinin Akış Şekli III TEME S SÜ K TAHVİL S ENE D A KLASİK DEVİR TEMESSÜKLERİ 1 Ahidname Temessükü 2 Emr i Şerif Verilmesi İçin Temessük 3 Tesellüm Temessükleri a Selefden Halefe Devir Sırasında Verilenler b Tayinatın Alınması Dolayısiyle Verilenler c Bir Yere Teslim İçin Alınan Meblağ Dolayısiyle Verilenler d Mal Tesellümü Dolayısiyle Verilenler e Evrak Tesellümü Dolayısiyle Verilenler 4 Borç Deyn Temessükleri a Hazineden Alınan Borç İçin Verilenler b İltizam Bedeli Taksit Ödemeleri İçin Verilenler c Vadeli Satışlarda Verilenler d Şahsi Borçlarda Verilen 5 Mukavele Temessükü 6 Zabıtname Temessükü a Mülkname İçin Verilen b Mukataa Tasarrufu İçin Verilen B SON DEVİR SENEDLERİ 1 Tasdikname Mübadele Senedi 2 Tapu Senedi 3 Maaş Senedi 4 Borç Senedi 5 Rehin Senedi 6 Memhfır Makbuz Senedi Sonuç IV İLMÜHABER A CİNS VE RÜKÜNLERİ 1 Kat i Bir Hüküm ve Kararı Bildirmek İçin Yazılanlar 2 Bir Memuriyete Tayini Bildirmek İçin Yazılanlar 3 Belge Tanzimi İçin Yazılanlar 4 Kalemler Arası Bilgi Vermek İçin Yazılanlar 5 Cevab İlmühaberi B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 1 Kağıt 2 Yazı 3 Şerh ve Kayıdlar Sonuç V MÜZEKKİRE A RÜKÜN VE CİNSLERİ B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ Yedinci Bölüm DİLEKÇE VE RAPOR MAHİYETİNDEKİ BELGELER I ARZ I HAL ARZUHAL A RÜKÜNLERİ B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ C MUAMELE GÖRMÜŞ ARZUHALLER 1 Padişaha Sunulan Arzuhaller 2 Adi Arz ve Arzuhaller II MAHZAR A RÜKÜNLERİ B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ l Kağıt a Eb adı b Kullanılışı 2 Yazı III ARİZA A RÜKÜN VE ŞARTLARI B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ l Kağıt 2 Yazı Sonuç IV MAZBATA A ÇEŞİD VE RÜKÜNLERİ 1 Tanzimat Öncesi Meclislerinin Mazbataları a Mükaleme Mazbatası b Meşveret Meclisi Mazbatası c Meclis i Şura Mazbatası 2 Tanzimat Devri Meclislerinin Mazbataları a Meclis i Mahsus ı Vükela Mazbatası 328 b Meclis i Vala yı Ahkam ı Adliyye Mazbatası 329 c Şura yı Devlet Mazbatası 330 d Meclisler Encümen ve Hey et Mazbataları 332 e Meclis i Umumi i Meşveret Mazbatası 332 f Vilayet Umumi Meclisi Mazbatası 332 g İdare Meclisi Mazbatası 3 3 3 h Komisyon ve Geçici Hey et Mazbataları 334 i Şehremaneti Umumi Meclisi ve Belediye Meclisi Mazbataları 334 B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 3 3 4 1 Kağıt 334 2 Yazı 334 3 Tarih 334 Sonuç 334 V LAYIHA 335 A CİNSLERİ 335 1 Rapor Mahiyetindeki Layıhalar 3 3 5 a Islahat Layıhaları 3 3 5 b Teftiş veya Memuriyet Sonunda Sunulan Layıhalar 3 3 6 c Görüş Bildiren Layıhalar 3 3 6 d Esbab ı Mucibe Layıhası 336 2 Taslak Mahiyetindeki Layıhalar 3 3 7 B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 337 1 Rapor Mahiyetindeki Layıhalar 3 3 7 2 Taslak Mahiyetindeki Layıhalar 3 3 8 Sonuç 339 Sekizinci Bölüm İFT A VE KAZA ORGANLARINCA DÜZENLENEN BELGELER I FETVA 341 A RÜKÜNLERİ 341 1 Davet 341 2 Sual 342 3 Cevab 343 4 İmza 343 B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 343 II İ LAM 345 A RÜKÜNLERİ 345 1 Elkab 345 2 Davacının Hüviyetinin Tesbiti 345 3 Davalının Hüviyetinin Tesbiti 345 4 Dava Konusu 345 5 Davacının Cevabı 346 a Davalının Suçu Kabul Etmesi ikrar 346 b Davalının Suçu Reddetmesi 346 c Davalının İddiayı Kısmen Kabülü 346 d Davalının Karşı Suçlamada Bulunması 347 6 Beyyine Talebi 347 7 İsbat 347 a Şahid Dinletilmesi 347 b Davalıya Yemin Teklifi 348 8 Hüküm 348 9 Tarih 348 1 O İmza ve Mühür 348 B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 349 1 Kağıt ve Yazı 349 2 Fetvahane der kenarı 349 III HÜCCET 350 A RÜKÜN VE CİNSLERİ 350 1 Tasdik İbaresi 351 2 Başlangıç Formülü 352 3 Metin 352 a Tarafların Takdimi 352 b Konunun Anlatılması 355 c Sicille Kayıd 357 4 Tarih 357 5 Şuhüdü l hal 358 B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 358 1 Beyaz Üzerine Hüccet 358 2 Hüccet i Zahriyye 358 3 Çift Hüccet Rehin ve Fekk i Rehin Hüccetleri 359 IV VAKFİYE 359 1 A RÜKÜNLERİ 360 1 Tasdik İbaresi 360 2 Davet 360 3 Vakıfın Tanımı 361 4 Mütevellinin Tanımı 361 5 Mevkufun Tanımı 362 6 Vakfın Şartları 363 7 Vakıftan Rücu 364 8 Mütevellinin İtirazı 365 9 Hakimin Hükmü 365 10 Vakfı Bozacaklar İçin Beddua 365 11 Tarih 366 12 Şuhüdü l hal 366 B ŞEKİL ÖZELLİKLERİ 366 V SÜRET 368 SONUÇ 371 BİBLİYOGRAFYA 373 İNDEKS 391 EKLER