Osmanlı da Sanatçılar ve Çılgın Yöntemleri

Osmanlı Tarihçiliğinde Kaynakları Yeniden Keşfetmek 15 yüzyılda menâkıbnâme ve destanlarla başlayan osmanlı da tarih yazımı aynı asırda gazavâtnâmelerle devam etmiş esas büyük gelişme ise ii Bayezid in özel ilgisiyle onun devrinde gerçekleşmiştir 17 yüzyılda geleneksel tarih kaynağı türlerine ek olarak vekayinâme kronik telifinde artış yaşanmış ilk sefâretnâmeler yazılmış daha fazla siyasetnâme kaleme alınmıştır 18 yüzyılda da geleneksel tarih yazımının devamı niteliğinde genel ve özel tarihler kaleme alınırken gerçek anlamda resmî tarihçilik vekayinâme yazıcılığı ile yeni bir formata girmiştir 19 ve 20 yüzyıllara gelindiğinde ise mevcut kaynak türlerine madeni paralar arkeoloji gazete salnâme ve ansiklopedik eser çalışmaları da eklenmiştir Ülkemizde tarih biliminin önde gelen isimlerinden Prof Dr Abdülkadir Özcan ın hazırlamış olduğu elinizdeki eser çok uzun yıllara dayanan araştırmaların bir neticesi Osmanlı Devleti nde 15 20 yüzyıllar arasında kaleme alınan genel tarihler vekayinâmeler şehnâmeler biyografik ve bibliyografik eserler siyasetnameler ve diğer birçok resmi ve özel tarihi kaynak türünün yüzyıllara göre irdelendiği bu çalışmayla birlikte Osmanlı Devleti nin tarih yaptığı kadar tarih yazdığı da tüm teferruatıyla ortaya konuyor Osmanlı da Tarih Yazımı ve Kaynak Türleri talebelerden hocalara araştırmacılardan meraklılara tüm tarih tutkunları için eşsiz bir yol haritası sunuyor

Osmanlı imparatorluğunda devlet demek padişah bazen de güçlü bir sadrazam demekti Başa geçen 36 padişah ve bilinebilen 157 sadrazam gelip tekrar gidenler dâhil 292 içinde bu yasalara itibar edenler olduğu gibi unutanlar ve ihmal edenler de olmuştur Nitekim 150 Osmanlı hanedan mensubu 40 dan fazla sadrazam ve üç şeyhülislam iktidar ve güç savaşını kaybederek idam edilmişlerdir Temeli bu öğütlerle atılan imparatorluk üç kıtaya genişlemiş ancak zaman içinde her imparatorluklar gibi doğmuş büyümüş ve çökmüştür Padişahların pek çoğu kendi yaşadığı tarih ve zamanların icaplarına ve kendi huy ve tabiatlarına göre davranmış yaşadığı döneme kendi damgalarını ve isimlerini vurmuşlardır Ancak hepsinin döneminde yaşadıkları tahtın ve sarayın etrafında büyük ve ölümcül bir güç ve iktidar mücadelesi yaşanmış hatta bazen masum bazen suçlu başlar havada uçuşmuştur Kimisi oturduğu tahtın otoritesini temsil ettiği imparatorluğun şan ve şerefini millet ve dünya karşısında kudret ve liyakatle korumak için kardeş fedası dâhil her türlü yola başvururken kimisi dâhilde adalet ve şefkat dağıtmış kimisi de orduları perişan bir şekilde geriye çekilirken av sefalarında vakit geçirmiştir Kimisi de arzu ve iradesinin karşısında hiçbir engel tanımamış en ağır manasıyla kanlı bir müstebit olmuştur Bütün bu dönemler içinde padişaha onun mahiyetine ve haremine hizmet edenleri bekleyen en önemli husus bir gün daha hayatta kalabilmekti Çünkü divan toplantısına giren sadrazamlar dâhil hiç kimse hayatından emin olamadı Asırlardır saraylarda hatta günümüzde bile efendiler ve onun çevresinde oynanan güç ve iktidar yasaları değişmemiştir

Değişen ve Gelişen Yönleriyle Osmanlı Araştırmaları Son yirmi yılda Osmanlı araştırmalarında konu yelpazesi genişledi yeni yöntemler devreye girdi başta sosyal tarih iktisat tarihi askeri tarih ve şehir tarihi gibi alanlarda yeni yönelimler ortaya çıktı Maddi kültür ve servet tüketim kadın cinsiyet harem ticaret ve finans yemek ayanlık kuruluş kimlik eğitim çevre sınır ve serhat çalışmaları içinde bulunduğumuz yüzyılda ilgi gören ve üzerine özgün eserler verilen konular oldu Osmanlı tarihçiliğine yön veren uzman tarihçilere ait metinlerden oluşan bu kitap tarihçiliğimizin son yıllardaki seyrini izlemek ve yeni çalışma alanları keşfetmek için benzersiz bir imkân sunuyor Metinler Osmanlı tarihini kitabî kaynaklardan harem çalışmalarına askeri tarihten deniz tarihi araştırmalarına şeriyye sicillerinin Osmanlı araştırmaları için öneminden iktisat tarihi araştırmalarının serencamına tıp tarihi çalışmalarındaki sorunlardan sınır araştırmalarına kadar oldukça geniş bir yelpazede ele alıyor Abdülkadir Özcan Ahmet Yaşar Ocak Ahmet Tabakoğlu Ali Akyıldız Berch Berberoglu Feridun Emecen Gábor Ágoston İdris Bostan Mehmet Akif Aydın Michael Ursinus Nil Sarı gibi yetkin akademisyenlerin Osmanlı tarihinin çeşitli alanlarının mevcut durumuyla ilgili tespitlerini ve bundan sonra yapılacak çalışmalar için önerilerini içermesiyle de başucu kaynağı niteliği taşıyor Arif Bilgin ve M Bedizel Aydın ın editörlüğünü yaptığı Osmanlı Tarihçiliğine Yön Veren Konuşmalar hem tarih öğrencilerinin hem de araştırma tutkunlarının büyük keyif alarak okuyacakları bir çalışma

15 yüzyılda menâkıbnâme ve destanlarla başlayan Osmanlı da tarih yazımı aynı asırda gazavâtnâmelerle devam etmiş esas büyük gelişme ise II Bayezid in özel ilgisiyle onun devrinde gerçekleşmiştir 17 yüzyılda geleneksel tarih kaynağı türlerine ek olarak vekayinâme kronik telifinde artış yaşanmış ilk sefâretnâmeler yazılmış daha fazla siyasetnâme kaleme alınmıştır 18 yüzyılda da geleneksel tarih yazımının devamı niteliğinde genel ve özel tarihler kaleme alınırken gerçek anlamda resmî tarihçilik vekayinâme yazıcılığı ile yeni bir formata girmiştir 19 ve 20 yüzyıllara gelindiğinde ise mevcut kaynak türlerine madeni paralar arkeoloji gazete salnâme ve ansiklopedik eser çalışmaları da eklenmiştir Ülkemizde tarih biliminin önde gelen isimlerinden Prof Dr Abdülkadir Özcan ın hazırlamış olduğu elinizdeki eser çok uzun yıllara dayanan araştırmaların bir neticesi Osmanlı Devleti nde 15 20 yüzyıllar arasında kaleme alınan genel tarihler vekayinâmeler şehnâmeler biyografik ve bibliyografik eserler siyasetnameler ve diğer birçok resmi ve özel tarihi kaynak türünün yüzyıllara göre irdelendiği bu çalışmayla birlikte Osmanlı Devleti nin tarih yaptığı kadar tarih yazdığı da tüm teferruatıyla ortaya konuyor Osmanlı da Tarih Yazımı ve Kaynak Türleri genişletişmiş ikinci baskısıyla talebelerden hocalara araştırmacılardan meraklılara tüm tarih tutkunları için eşsiz bir yol haritası sunuyor

Osmanlı Devleti nde içki İslâm hukukunun etkisiyle şer en ve kanunen yasaklanmış hatta padişahlar gerekli gördükleri zaman yayınladıkları fermanlar aracılığıyla genel içki yasağı getirmiş meyhaneleri de kapatmıştır Özellikle içki ve meyhane yasakları uygulayan IV Murat ve cezalandırılacağını bile bile padişahın karşısında içki içme cesareti gösteren Bekri Mustafa nın hikâyesi içki tüketimini yasaklama ve buna yönelik karşı çıkışların popüler anlatıdaki bir yansıması olarak konuya ilgi duyan herkesçe bilinmektedir Devlet idaresi açısından yasak dini bakımdan ise günah olmasına rağmen hem canlarını hem de ahretlerini tehlikeye atma pahasına Osmanlı toplumunun çeşitli kademelerinde yer alan Müslümanlar arasında içkiden uzak duramayanlar önceki ve sonraki yüzyıllarda da olmuştur 19 yüzyılın ortalarına gelindiğindeyse cezalandırılma korkusu yaşamadan meyhanelere giden mekân içerisinde yaşadığı sorunları dava edebilen içki adabı konusunda edindiği tecrübeleri paylaşmaktan çekinmeyen kimselerle karşılaşmak olasıdır Dikkate alınması gereken önemli bir konu gayrimüslim Osmanlı tebaasına yine İslâm hukuku çerçevesinde sınırlı bir serbestiyet tanınmış olmasıdır Üstelik genel içki ve meyhane yasakları her padişah tarafından uygulanmamıştır Hatta müdahalelerde bulunanlar dahi bir süre sonra genel yasakları kaldırmıştır O halde hukukî meşruiyeti olan içki tüketimine ve meyhanelere yönelik yasaklayıcı yaklaşımın mantığı nedir İşte bu çalışma genel kanının aksine Osmanlı Devleti nin İstanbul un bütününde içki tüketimi ve meyhaneleri kökten yasaklamaya dönük bir politika gütmediğini ileri sürmektedir Esasında Müslümanlara yasak olan içki ve meyhaneler genel olarak asayiş ve düzen merkezli bir yaklaşımla geniş çaplı ihlaller ve tehditler yaşandığında geçici sürelerle genel yasak kapsamına alınmıştır Osmanlı Devleti nde 19 yüzyılın ikinci çeyreğinden itibaren içki saklanması gereken bir alışkanlık olmaktan çıkarak bazı kesimlerce modern görünmenin bir parçası haline gelmiştir

İmparatorluklar çağından ulus devletler çağına geçişte pek çok yeni devlet kuruldu Peki imparatorluk mirasını ulus devlete taşıyan dinî kurum ve seçkinler nasıl var oldu Ulus devletin seküler kurucuları ile geleneksel dinî seçkinler arasında egemenlik farklı biçimlerde tezahür etti Kimi zaman dinî kurum ve seçkinler devlet tarafından içerildi kimi zamansa ikili yapılar biçimde özerkliğini korudu Din ile devletin birbirini dışlamadan kurduğu bu karmaşık iktidar ilişkisi sekülerleşme denilen çift başlılığın tarihini anlatır Kristin Fabbe aynı imparatorluk mirasına sahip Türkiye Yunanistan ve Mısır ın farklı coğrafi ve tarihsel yapılar üzerinden sekülerleşme sürecini inceliyor Bunu yaparken tarihsel ortaklıklara rağmen dinî kurum ve seçkinlerin devletin müridi mi yoksa devletin ortağı mı sorusuna yanıt arıyor