Osmanlı da Son Fasıl

Henry Kissinger Diplomasi isimli eserinde 20 yüzyılda uluslararası ilişkileri hiçbir ülke Birleşik Devletler kadar kesin fakat aynı zamanda kararsız bir şekilde etkilememiştir Hiçbir toplum onun kadar başka devletlerin içişlerine karışmama ilkesinde ısrarlı veya kendi değerlerinin bütün dünyaca uygulanması düşüncesine onun kadar ateşli olmamıştır ifadelerini kullanır Bu yaklaşım doğru olabilir veya tartışılabilir Fakat kesin ve tartışmasız bir şey vardır ki 15 ve 16 yüzyılda hatta 17 yüzyılda Osmanlı Devleti nin dünya siyasetini yönlendirdiği kadar hiçbir devlet dünya siyasetine yön verememiştir Bu yön verme Birleşik Devletlerin yaptığı şekilde kararsız da değildir Kendi değerlerini diğer devletlere dayatma veya uygulatma konusunda da Birleşik Devletler kadar ısrarcı da olmamıştır

Osmanlı da Son Fasıl 20 yüzyılı Osmanlı nın gözünden şaşırtıcı bir yaklaşımla yeniden anlatırken Birinci Dünya Savaşı nı ve günümüz Ortadoğu sunu daha iyi kavramamızı sağlayacak yeni görüşler sunuyor Osmanlı İmparatorluğu ve ardılı devletler 1911 1923 yılları arasında başta Birinci Dünya Savaşı olmak üzere bir dizi savaş deneyimi yaşadı Sean McMeekin iyi bildiğimizi sandığımız bu deneyim hakkında aslında ne kadar az şey bildiğimizi gösteriyor Yazarın yeni açılan Osmanlı ve Rus arşivlerinde yıllarca yürüttüğü araştırmalara dayanan Osmanlı da Son Fasıl savaş sonrası Ortadoğu da istikrarsız bir yeni düzene yol açan büyük stratejik anlatıya ışık tutuyor İngiliz Alman Fransız Amerikan ve Avusturya Macaristan kaynaklarından da yararlanan McMeekin modern Türkiye nin doğuşunu ve kalan Osmanlı topraklarının durumunu eşine ender rastlanır bir yetkinlikle anlatıyor İmparatorluğun çözülüşüne eşlik eden etnik dinsel buhran ve zorunlu göç Balfour Bildirisi halifeliğin yıkılışı Irak ile Suriye nin paylaşılması gibi meselelerde yeni bir perspektif ortaya koyarak bu meselelerin günümüze dek yansıyan sonuçlarını berrak bir odağa oturtuyor Bir tarih kitabının güncel öneme sahip tarihsel bir konuya ilişkin yerleşik anlayışımıza tamamen yeni bir şekil vermesinin örneğine az rastlanır Osmanlı da Son Fasıl işte bunu başarıyor McMeekin altı yüzyıllık bir imparatorluğa son veren Ortadoğu haritasını yeniden çizerken kültürünü de yeniden şekillendiren Birinci Dünya Savaşı nın başlamasında ve ona geçici olarak son veren barışta önemli bir rol oynayan 12 yıllık Osmanlı Veraset Savaşı nın 1911 1923 bu dengeli ve kapsamlı analizinde Avrupa nın dört bir yanındaki arşivlerden çok sayıda yeni malzemeyi bir araya getiriyor Dennis Showalter Colorado College Tarih Profesörü

Osmanlı nın Bilim ve Teknoloji Atlası Prof Dr Aykut Kazancıgil Osmanlı Devleti ndeki bilim ve eğitim kurumlarının vücuda getirdiği büyük bilgi birikimini derli toplu bir şekilde ve içeriden bir bakışla okuyucunun önüne koyuyor Osmanlı tarihçiliğinde 19 yüzyıldan itibaren biri dışarıdan diğeri içeriden olmak üzere iki paralel yorum hakim oldu Bunlardan birincisi Oryantalist söylemin kurduğu Doğu nun bir parçası alarak ele alıyordu Osmanlı yı Bu söylemde Doğu donmuş az gelişmiş pasif atıl olanı ve Batı karşısında daima ikincil ve geriden geleni temsil ediyordu Diğer bakış ise içerdendi ama o da en az Batılı yorum kadar silikleştiriyordu Osmanlı tarihini İkinci bakışta Osmanlı gerileme momentinde yakalandığı için bir altın çağ varsayılıyor ve sonraki dönemler hiçbir yeni gelişme gösteremediği için suçlanıp bir kenara atılıyordu Her iki bakışta ortak olan nokta Osmanlı tarihinin içinden nasıl göründüğünü nasıl zengin bir entelektüel geleneği tevarüs edip geliştirdiğini ve modern döneme bu mirası ne tür çabalarla intikal ettirdiğini hiç merak etmemeleridir Oysa bu dönemlerde Osmanlı toplum ve devleti büyük dönüşümler geçirmiş ve kendisini modern şartlara başarıyla uyarlamasını bilmişti

Halil İnalcık kronolojik sıralamayla derlediği makalelerinden oluşan Osmanlı Deniz Egemenliği nde aynı zamanda bir deniz imparatorluğu olan Osmanlıların başlangıcından 17 yüzyıl ortalarına kadar seyreden denizlerdeki varlığını mücadelelerini askeri ve teknik gelişimini ilk elden kaynakların ışığında ele almaktadır İnalcık beş ana başlık altında topladığı makalelerinde denizci gâzi beylikleri zamanından imparatorluğun Akdeniz ve Karadeniz de nasıl büyük bir deniz gücü haline geldiğine Fâtih Sultan Mehmed devri ve sonrası denizcilik faaliyetlerine Boğazlardaki egemenlik mücadelelerine limanlardaki ticaretten Kıbrıs ve Ege sorunlarına kadar Osmanlı deniz tarihine dair pek çok konuyu ayrıntılı biçimde incelemektedir

19 yüzyılın çoklu kriz ortamında yetim veya dul kalan eşleri tarafından terk edilen ya da başka bir nedenle yalnız yaşamak zorunda kalan kadınlar sadece ekonomik zorluklarla değil aynı zamanda ahlaki ve toplumsal yargılarla da mücadele etmek zorundaydı Bu kadınlar orta sınıf ahlak anlayışının en derin korkularından birini temsil ediyordu Ya başıboş dolaşan toplumsal düzeni tehdit eden kurtlara dönüşeceklerdi ya da kuzular gibi korunmaya muhtaç her an yozlaşmaya açık kurbanlar olarak kalacaklardı Bu kitap Osmanlı da kadınların yalnızlığının nasıl algılandığını sosyal yardım kurumlarının insani kaygılar kadar ahlaki kontrol mekanizması olarak nasıl işlediğini ve terk edilen kadınların nasıl damgalandığını ele alıyor Evlilik dışı ilişkiler gayrimeşru çocuklar ve toplumun gözünde düşmüş kadın algısı etrafında şekillenen bu anlatı bireysel trajedilerle toplumsal kaygıların nasıl iç içe geçtiğini gözler önüne seriyor Gülhan Balsoy arşiv belgelerinin yanı sıra 20 yüzyıl başlarında kaleme alınan Refet ve Gayya Kuyusu romanlarında Avare Kadınların devlet ve toplum arasında nasıl hayatta kalma mücadelesi verdiklerini incelikli yaklaşımıyla gözler önüne seriyor

Osmanlı Beyliği nin kuruluşundan beri geçirdiği siyasi dönüşümler nelerdi Onu bir Cihan Devleti ne dönüştüren ve üç kıtada yöneltilmesini sağlayan merkezî yönetim neydi Doğu Batı siyaseti ve merkez dışı uçlara yönelik politikaları nasıl bu kadar muazzam işliyordu Uzun vadeli stratejik planlamalar akılcı politikalar ve Şark Meselesi nasıl yönetiliyordu Osmanlı Klasik Çağı serisinin ilki olan elinizdeki bu eser Osmanlı siyasi ve askeri tarihini bazen genel hatlar bazen de belirli hadiseler üzerinden ele alıyor Böylece okuyucu hem Osmanlı yı hem de Doğu ve Batı yı daha iyi değerlendirme fırsatı yakalıyor Feridun M Emecen Osmanlı Beyliği nin başlangıçtan imparatorluğa giden yolda siyasi anlamda nasıl bir dönüşüm yaşadığının detaylı bir değerlendirmesini yaparken aynı zamanda tarihi öngörülere de dikkat çekiyor Osmanlı Klasik Çağında Siyaset kitabının gözden geçirilmiş ve yeni yazılar eklenmiş bu baskısında Emecen siyasi tarih okumalarını derinleştirmek isteyenlere son derece önemli bir kaynak eser sunuyor

Mehmet Alper Yalçınkaya nın kitabı Osmanlı İmparatorluğu nun son döneminde bilime ve topluma ilgi duyan herkes tarafından heyecanla karşılanacaktır Carter V Findley Osmanlı İmparatorluğu nun son döneminde yeni ideolojik akımların gelişmesinde bilime ilişkin yeni fikirlerin önemi bir süredir kabul ediliyor fakat hiçbir kitap bu konuyu Yalçınkaya nın mükemmel kitabı kadar ayrıntılı odaklanarak ele almamıştı Amet Bein Osmanlı İmparatorluğu nun en uzun yüzyılı Büyük Güçler in tahakküm biçimlerine karşılık verme mücadelesiyle geçti Bu mücadelede Büyük Güçler arasında değil de öteki tarafta olmanın yenik hissine türlü çareler arandı Üstelik zaman ritminin Batı nın teknolojide ve bilimde gösterdiği hızla değişmesi Osmanlıları aciliyet duygusuna gark etti Batı neden ilerledi Osmanlı neden geri kaldı sorusu toplumun her kesiminde farklı ideolojiler etrafında tek bir fenomenin yorumuyla cevaplanmaya çalışıldı bilim Mehmet Alper Yalçınkaya 19 yüzyıl Osmanlı okuryazarlarının bilimden ne anladığını siyasal ve toplumsal bir bağlama yerleştirerek inceliyor Erdem ahlak gibi değerler sistemi ile altın çağa geri dönememe endişesinin yarattığı bilim adamı portreleri ni bir kültür haritasına yerleştiriyor Devlet ve toplum için makbul bir kimliğin inşasında bilim ve ahlakın girift ilişkisini analiz ediyor

Osmanlı denizcilik tarihinin temel inceleme konularının başında şüphesiz deniz ticaret tarihi gelmektedir Osmanlı döneminde denizlerde yoğun bir ticaret yaşanıyor olmasına rağmen bu konu henüz yeterince aydınlatılamamıştır Prof İdris Bostan bu kitapta Osmanlı denizleri olarak adlandırılan Karadeniz Akdeniz ve Kızıldeniz de cereyan eden iç ve dış ticareti çok yönlü olarak inceliyor ve Osmanlı deniz ticaretinin ulaştığı düzeyi ortaya koyuyor Uluslararası deniz ticaretinin önemli temsilcileri olan Venedik İngiltere Fransa Hollanda ve Rusya gibi devletlerin Osmanlı denizlerindeki ticaretinin Osmanlı ticaretinin bir parçası olarak incelenmesi gerektiğine dikkat çekiyor Öte yandan Osmanlıları görmezden gelerek bu kadim coğrafyadaki gelişme ve değişimleri sağlıklı biçimde değerlendirmeye imkân olmadığının altını çiziyor Osmanlı deniz ticaretinin tarihsel seyri boyutları ticarete konu olan emtianın çeşitleri gümrük düzenlemeleri Osmanlı limanlarında ticaret yapabilmenin koşulları ahidnameler çerçevesinde gelişen Osmanlı deniz hukuku Yemen den yola çıkıp Osmanlı ve Avrupa limanlarına ulaşan kahvenin ticari seyri Osmanlı deniz ticareti tarihinde öne çıkan bu ve benzeri konuları arşiv belgeleri temelinde ayrıntılarıyla ele alan bu kitap sahasında önemli bir başvuru kaynağı mahiyetinde