Osmanlı da Toprak Mülkiyeti ve Ticari Tarım — Çağlar Keyder

Ferik Ahmed Muhtar XIX Yüzyılda batı tarzı okullarda yetişmiş bir Osmanlı aydınıdır Yazarın esas mesleği askerliktir Ancak daha dikkatle bakıldığında Ferik Ahmed Muhtar ın iyi bir komutan olmanın yanı sıra iyi bir eğitimci ve aynı zamanda iyi bir müzeci olduğu görülecektir Ferik Ahmed Muhtar ın yazarlığı bunlara bağlı olarak gelişmiştir Yazar Osmanlı toplumunun gelişmesi için tarihten coğrafyaya ilahiyattan sağlığa ve top döküm teknolojisinden askerî lojistiğine kadar çeşitli alanlarda eserler vermiştir Ferik Ahmed Muhtar ın Osmanlı Topçuları isimli bu eseri Osmanlı top dökümü teknolojisinin ve XIX Yüzyıldaki topçu ocağının İstanbul ve Taşradaki idarî hiyerarşisini ortaya koymaktadır Bunların dışında Ferik Ahmed Muhtar ocağın hem asker ve komutan sayılarını hem de mühimmat miktarlarını vermektedir Son olarak eserinde Osmanlı topçularının daha başarılı olması için atılması gereken adımları saymaktadır Eser bu hâliyle XIX Yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı topçularının batı tarzı silah ve mühimmatla nasıl şekillendirildiğini ortaya koyduğu gibi tavsiye niteliğinde de olsa daha başka atılması gereken adımları da belirtmektedir

Bu kitap yolu bir şekilde çiftlik ve genellikle bu toprakları tasarrufunda bulundurmuş âyan ile kesişen tarihçilerin bir araya gelmesiyle ortaya çıktı Toplantılarda konuştukça çalışmalarımızı paylaştıkça çiftlik ve âyan literatürünün bizi katı hatları ile sınırlandırdığını sadece örnek araştırmaya değil yeni sorular da sormaya ihtiyacımız olduğunu fark ettik Çiftlik tartışması ve âyanlar çağı nın dışında toprak ve toprak sahiplerine yönelik yeni bir söylem geliştirmek mümkün müdür Başka bir deyişle Osmanlı İmparatorluğu nda belirli bir coğrafyayla kısıtlanmış çiftlik ve belirli bir döneme hapsedilmiş âyan kavramları nasıl esnetilebilir Bu esneklik Osmanlı taşra toplumunun sınıflı yapısına dair neler söyleyebilir Bu yapıda hukukun imkânları ve bazen de boşluklarından kim faydalandı 18 yüzyıldan 19 yüzyıla geçerken Tanzimat Dönemi nin habercisi olduğu merkezileşme anlatısının silikleştirdiği âyan nasıl eşraflaştı Bu kesimin toprakları üzerindeki iddiaları başkalaşım geçirirken bu toprakları işleyen köylüler ve geçimleri için verdikleri mücadele nasıl değişti Nitekim Osmanlı Devleti anlatılageldiği üzere sipahisini sürekli denetleyen çift hane sistemine direnç sağlayıp çiftlikleşmeye karşı koyan kısaca küçük köylüsünü koruyan bir devlet miydi İmparatorluğun farklı coğrafyalarından örnekleri bir araya getiren akademisyenler çiftlik ve âyan a ilişkin geniş literatürün sorduğu dar soruların ötesine geçen bir perspektifle imparatorluk sathında toprak ve toprak sahipliği arasında daha doğrudan bir ilişki kurma peşinde Bu hâliyle çiftlik ve âyan kavramını klasik Osmanlı tarihçiliğinin sınırladığı coğrafyadan kurtaran bu kitap iktisadi ve toplumsal tarih meraklılarına yeni cümleler farklı kaynaklar ve ezber bozacak bir bakış açısı vaat ediyor

Osmanlı ekonomisinin kendine özgü niteliğini anlamak Osmanlı mirasını anlamanın önkoşuludur Osmanlı tarımının küçük köylü işletmelerinden küresel üretim ve ticaret ağlarına doğru evrilişi ve miri toprakların özel mülkiyete dönüşüp dönüşmediği günümüzün en çok tartışılan konularından biridir ve odağında Osmanlı ya özgü çiftlik vardır Halil İnalcık Gilles Veinstein Suraiya Faroqhi Huri İslamoğlu Elena Frangakis Syrett Tosun Arıcanlı Reşat Kasaba Dina Rızk Khoury ve Linda Schilcher ın araştırmaları Osmanlı tarımındaki dönüşüm üzerinde duruyor