Osmanlı Hanımı — Fanny Davis

Fanny Davis dikkat çekici bu çalışmasıyla az bilinen bir dünyaya Osmanlı hanımının dünyasına eğiliyor Osmanlı hanımı saray kadınlarından daha mütevazi hayatlara köle kadınlara değin Osmanlı kadınının imparatorluğun son iki yüzyılındaki toplumsal yaşamının canlı bir anlatımı olduğu kadar Batı etkisinin geleneksel yapıları sarstığı bir tarihsel dönemde yaşadığı heyecan verici değişimin de hikâyesi Bu arada bazı ilgi çekici kişiliklerle karşılaşıyoruz Hatice Sultan Esma Sultan Bezmiâlem Sultan Nigâr Hanım Fatma Aliye Halide Edip Tadımlık SARAY Haremde Hiyerarşi Saray haremi haremi hümayun sıkı bir hiyerarşiye göre düzenlenmişti Bununla birlikte inceleme konusu olan dönemde yani yaklaşık 1700 yılından Osmanlı İmparatorluğunun sonuna değin bu kurumda batılılaşmanın Osmanlı sarayında etkisini göstermesiyle birlikte birtakım değişiklikler gerçekleşti Burada saray hareminin daha çok 18 yüzyıldaki ve 19 yüzyıl başlarındaki durumu Sultan Mahmudun yenilikçi yönetimiyle birlikte ortaçağdaki görkemini yitirmesinden öncesi irdelenecektir Haremin üst noktasında valide sultan yani sultanın annesi bulunuyordu Resmen bütün hareme yayılan kimileyin de gayri resmi olarak harem sınırlarını aşan bir güce sahipti İkinci sırada sultan diye anılan padişah kızları geliyordu Onları sultanın resmen odalık olarak seçtiği harem içerisinde ayrı birer daire tahsis ettiği ve yasal olmasa da toplumsal anlamda eş statüsündeki kadınlar izliyordu Bir sultanın genelde meşru sayılan dört sayısına bağlı kalınmışsa da kadınlarından birinin ölmesi veya Eski Saraya çekilmesi nedeniyle yaşamı boyunca daha çok sayıda kadını olabiliyordu kuşkusuz Sultanın kadınları kadınlık konumuna yükselme sırasına göre birinci ikinci üçüncü veya dördüncü olarak belirtiliyordu Yasal nikâh uygulamasına II Osman hük 16181622 İbrahim hük 16401648 ve daha sonra Abdülmecid hük 18391861 gibi tekil örnekler sayılmazsa Kanuni Sultan Süleymanla birlikte hük 15201566 son verilmişti Sultanın odalıklarının haseki veya haseki sultan diye bir unvanı daha vardı sultanın yatağına giren her kadınbu unvanla anılıyordu Arapçadan gelen haseki sözcüğü bir kimseye özel olan anlamındadır Dolayısıyla haseki yalnızca sultana ait olan kişidir Sultanın hizmetinde olup sarayın selamlık bölümünde yaşayan erkek hasekiler de vardı Charles Whitea göre 19 yüzyıl ortalarına Abdülmecid dönemine gelindiğinde haseki unvanı artık kadınlar için kullanılmaz olmuştu Sıralamada kadınınardından gelen ikbal de sultanın odalığıydı Sayıları değişmekle birlikte sultanın gözüne girme sırasına göre baş ikbal ikinci üçüncü ikbal diye sıralanıyorlardı Saray haremi değerlendirilirken unutulmaması gereken bir nokta da her zaman incelikli birtakım davranış kurallarına uyulduğudur Sultan belli bir düzen içinde odalıklarına âşıkane ilgisini gösterirken bu kurallara bağlı kalıyordu Her birinin nöbet gecesi vardı Bir odalık ancak herhangi bir rahatsızlığı olması durumunda nöbet gecesini kaçırıyordu Nöbet sırası gelen bir kadın sultan onu odasında ziyaret etmeyi yeğlemediyse sultanın haremdeki dairesine götürülüyordu Bu ona sultan tarafından zenci haremağası kızlar ağası aracılığıyla iletiliyordu kızlar ağası bunu kâhya kadına o da ikbalin hizmetindekilere bildiriyordu Bazen kadınlarından biri akşam yemeğinde sultanın davetlisi oluyordu Osmanlı hanedanının ilk yıllarında böyle bir durumda kadın ayrı bir masaya oturtuluyordu II Mehmed hük 14511481 döneminden itibaren hanedan üyeleri dışında kimsenin padişahla aynı sofraya oturması söz konusu değildi Sultan bazen bir kadın veya ikbalini eğer hastaysa veya küçük çocukları varsa dairesinde ziyaret ediyordu Topkapı Sarayı günlerinde bu gibi durumlarda sultan harem sakinlerinin ortalıktan çekilmesi için gümüş kabaralı ayakkabılar giyerek gelişini duyuruyordu Çünkü tesadüfen sultanın karşısına çıkmak saygısızlık sayılıyor kazara sultanla karşılaşmaya hünkâra çatmak deniliyordu Dahası Darüssaade