Osmanlı İmparatorluğu nda Devlet ve Köylü

Milletleri millet yapan tarihleri ve kültürleridir Tarihsiz bir millet kişiliğini kaybetmiş bireye benzer Bu kitabı okuyanlar umuyoruz ki Osmanlı Devlet i Aliyye sinin İmparatorluğunun birçok millet ve dini altı yüz yıl nasıl bir arada tuttuğunu ve nasıl idare ettiğini öğrenmiş olacaklar Halil İnalcık Altı asır boyunca egemenliğini devlet hukuk adalet anlayışıyla sağlayan Osmanlılar iktidarlarını ise kanun ile ahlak dengesiyle ayakta tutmuşlardır Batı kaynaklarında Osmanlı halkından herhangi bir kimsenin hükümdarı bile dava edebileceğinden övgüyle bahsedilmiştir Öte yandan bürokratlar ise hükümdarın asli prensipleri ezip geçmesi karşısında onu tahtından edebilmişlerdir Hem Osmanlıları Devlet i Aliyye i Osmâniyye yapan hem de Devlet i Ebed müddet sözünü slogan olmaktan kalıcı bir mekanizma haline getiren düşünce din ve devletin selameti adına devlet hukuk adalet güçlerinin bir direnç unsuru olarak daima bir arada yaşamış ve yaşatılmış olmasıdır Tarih yazıcılığında çığır açmış olan Halil İnalcık Osmanlı da Devlet Hukuk ve Adâlet kitabında devlet anlayışı kanun rejimi kanunların uygulanış biçimi ve adalet yöntemleri üzerine araştırmalarını bir araya getiriyor Okuyucular kitabı bitirdiklerinde Osmanlı Devleti nin birçok millet ve dini altı asır nasıl bir arada tutup idare ettiğini en orijinal bilgiler eşliğinde öğrenmiş olacaklar

1910 larda Londra dan hareket eden bir Orient Express yolcusu son durağı İstanbul a ulaştığında büyük ihtimalle şimdiki algılamanın çok dışında bir devlet tasavvuruna sahip olmaktaydı Anglo Saxon ülkeleri için temsili hükümetin sona erdiğini düşünen Fransız Cumhuriyetini seçimli kraliyet ya da Rousseau nun safsatalarının eseri olarak gören Almanya ve İtalya yı modern sistemlerle hiçbir şekilde eşleştirmeyen Avusturya Macaristan ı kesinlikle bir antika olarak tanımlayan ve Rus Çarlığını istisnasız şekilde yok sayan bir düşünce iklimine mensup seyyahımız için acaba Memalik i Mahrusa ne ifade ediyordu Hiç kuşku yok ki bu aşamada aklımıza sadece Tanpınar tarafından kutsanan ancak Batılı ressamlarca en hafif tabirle miskinlik olarak tabir edilebilecek bir orientalist huzur çizimi gelecektir

Osmanlı İmpatarorluğunun Kuruluşu kitabı bilimsel temelde tarih yazımının şaheseridir Gibbons Osmanlı tarihinin ulaşabildiği bütün kaynaklarına kitapta yer vermiştir Gibbonsun tezleri batıda kabul görmeye başlayınca ilk kuşak Avrupalı Osmanlı tarihçileri arasında olan Paul Wittek ve Türkiyede bir ekolün temsilcisi olan Prof Dr Fuad Köprülü karşı tezler yazmışlardır Prof Dr Fuad Köprülü nün Herbert Adams Gibbons un tezlerine karşı cevaplarından önemli noktaları Anadolu Beyliklerine dair ek bir bölüm ve kaynaklara ilişkin kitabiyat kitabın sonuna eklenmiştir

Batı dışındaki toplum ve ekonomilerin durağanlığını vurgulayan modernleşme ve oryantalizm anlayışlarına eleştirel bir bakış açısıyla yaklaşan Huricihan İslamoğlu Devlet ve Köylü de ilk kaynaklara inerek yaptığı kapsamlı araştırmayla Osmanlı nın erken modernitesine ışık tutuyor 16 yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu nda kırsalda ve kentlerde üretim ve nüfus eğilimlerinin vergilendirme ilişkilerinin ayrıntılı bir incelemesi olan Devlet ve Köylü sadece Osmanlı için değil erken modern dönemde diğer Avrasya bölgelerinin tarihlerine de ışık tutabilecek nitelikte bir toplumsal iktisadî dönüşüm modeli ortaya koyuyor Osmanlı iktisadî yapısında iç ticaretin önemine dikkat çeken ticari hayatın tarımsal faaliyetin belirlenmesinde siyasî tercihlerin etkisine vurgu yapan çalışma Osmanlı İmparatorluğu ndaki iktisadî ve toplumsal yapıyı Şark despotizmi anlayışlarından farklı bir şekilde değerlendirmesiyle de dikkat çekiyor Yayımlandığı ilk günden beri referans kitap olma özelliğini koruyan Devlet ve Köylü gözden geçirilmiş ve genişletilmiş baskısıyla araştırmacılar ve özellikle Osmanlı nın iktisadî yapısını daha iyi anlamak isteyenler için eşsiz bir kaynak

Son yıllarda refah devletinin krizi ve yoksulluk sorunu dünya gündeminde önemli bir yer tutuyor Refah rejimi sosyal devlet sosyal siyaset sosyal yardım vb kavramlar yeniden daha geniş bir tarihsel perspektifle ele alınıyor Osmanlı tarihçiliğinde ise bu meselelere odaklanan ve daha çok monografik nitelik taşıyan çalışmalar kuramsal ve kavramsal perspektif yoksunluğuyla malul Nadir Özbek in İkinci Abdülhamid ve İkinci Meşrutiyet dönemi sosyal devleti üzerine olan çalışması bu anlamda önemli bir boşluğu dolduruyor Son dönem Osmanlı refah sistemini modern devletin oluşumu çerçevesinde değerlendiren Özbek böylelikle Abdülhamid iktidarı ve İkinci Meşrutiyet i tek bir paradigma içinde bütünleştirmiş oluyor Yazar bu iki dönemin farklılığını ise refah sistemlerinin monarşik ya da bürokratik seküler olması noktasında koyuyor Abdülhamid döneminin monarşik refah sistemi padişahın kişiliğinde sembolleşen geniş bir paternal aileye aidiyet ve bu ailenin reisine bağlılık hissi yaratmak üzere kurgulanmış Oysa belkemiğini fukaraperver cemiyetleri ve yarı resmi cemiyetlerin oluşturduğu Meşrutiyet döneminin refah sistemi devlete ve vatana bağlılık ve itaat fikrini güçlendirmeyi esas alıyor Özbek kapsamlı bir arşiv ve literatür çalışmasından derlediği bilgileri analitik bir süzgece tabi tutarak Osmanlı İmparatorluğu nda sosyal devletin oluşum sürecini tartışmaya açıyor

Değerli Osmanlı tarihçisi Carter V Findley bu çalışmasında Aydınlanma döneminin İslam ve Osmanlı İmparatorluğu hakkındaki eserlerinin görsel malzeme bakımından en zengini ve içerdiği bilgiler bakımından da en önemlisine Ignatius Mouradgea d Ohsson un 1740 1807 şaheseri Tableau général de l Empire othoman a çok farklı bir ışık tutuyor Mouradgea d Ohsson un Muradçe Tosunyan 18 yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu nun devlet düzeniyle hukuki ve dini temellerini incelediği Tableau général de l Empire othoman adlı eserini araştırmalarında kullanmayan tarihçi pek kalmamıştır Fakat bu eseri ilk defa sistemli bir şekilde inceleyen Carter Findley sayesinde Osmanlı tarihinin en önemli kaynakları arasında yer alan bu anıtsal çalışmayı metni kaynakları ve çizimleriyle birlikte artık yakından tanımak ve anlamak imkânına kavuşmuş oluyoruz İçeriden biri olarak d Ohsson un Osmanlı dünyasını adeta ansiklopedik bir yaklaşımla Aydınlanma Avrupa sına anlatmak için ortaya koyduğu bu olağandışı eserin en önemli özelliklerini yıllardır Osmanlı tarihine büyük katkılarda bulunmuş bir tarihçinin kaleminden okumak kaçırılmaması gereken bir fırsat oluşturuyor Edhem Eldem Değerli Osmanlı tarihçisi Carter V Findley çok zengin bir görsel malzeme sunan bu muhteşem kitapta Mouradgea d Ohsson un Tableau général de l Empire othoman adlı eserini yeniden keşfetmemizi sağlıyor Türklerin tarihi hukuku ve dini hakkındaki ilk ansiklopedilerden biri olan bu dev eser bugünün Müslüman dünyasını anlamak bakımından da güncelliğini hâlâ koruyor Frédéric Hitzel Osmanlı İmparatorluğu nun 18 yüzyılını çalışan tarihçiler açısından Mouradgea d Ohsson un 1787 ile 1824 arasında Paris te yayınlanan anıtsal eseri Tableau général de l Empire othoman kolayca erişilen bir kaynak olmadı ve bu eserin yayınlanmasının hikâyesi gizemini hep bir parça korudu Şimdi Carter Findley Osmanlı İmparatorluğu nda Hukuk ve Devlet Avrupa yı Aydınlatan Adam Mouradgea d Ohsson kitabıyla henüz gravürden taş baskı ve fotoğrafa geçilmediği bir çağda Osmanlılar hakkındaki folyo baskıların en büyüklerinden birinin olağanüstü hikâyesini gözlerimizin önünde yeniden canlandırıyor Virginia Aksan