Osmanlı İmparatorluğu nda Duygular

Alan Palmer bu çalışmasında Osmanlı İmparatorluğu nun ilk günlerinden başlayarak 1683 yılında İkinci Viyana Kuşatması nda yaşanan yenilginin başlattığı toprak kaybının tetiklediği kurumsal ve ekonomik gerileme sürecine uzanıyor ve bu süreci büyük bir titizlikle inceliyor Bu tarihten sonra Osmanlı İmparatorluğu nun karşılaştığı kurumsal zorluklar ve en önemlisi Batılılaşma paradigması karşısında İmparatorluğun reform çabalarına uzanan Palmer 1922 yılındaki çöküş noktasına varıyor Palmer ın bu çalışması Edward Gibbon un Roma İmparatorluğu nun Gerileyiş ve Çöküş Tarihi kitabına benzer bir eser Avrupalı ve Rus sefirlerin mektuplarından padişahların yönetim biçimlerine İmparatorluğun ekonomik durumundan barış anlaşmalarına uzanan bu büyük inceleme gerileme döneminde Batı nın hasta adam dediği Osmanlı İmparatorluğu na farklı bir bakış açısı sunuyor Palmer ın dokuz canlı olarak nitelediği Osmanlı İmparatorluğu nun bilinen tarihi dışında farklı bir tarih yazımı için titiz bir araştırma sonucunda yazılmış büyük bir inceleme Kapsamlı bir araştırmaya dayanan muhteşem akıcı bir kitap Robert Blake Hem kolay okunur bir kitap hem de gerçekten bilgilendirici John Keegean Daily Telegraph Bilimsel keyifli ve son derece dengeli bir üslupla hazırlanmış bir tarih çalışması Independent on Sunday

Bu çalışmada Osmanlı Toplumu ndaki cüzâmlıları ve tecrit edildikleri miskinhaneleri incelerken cüzâmı dünyanın en eski hastalıklardan biri olarak peşinden getirdiği tarihsel ve dinsel geçmişi ile beraber incelemenin daha doğru olacağını düşünerek cüzâmlının sistem içindeki yeriyle içinde yaşadığı toplumun dinsel kimliği arasındaki ilişkiye odaklandık Osmanlıların kurmuş oldukları Miskinhaneler üzerinde araştırma yapan ve çok önemli bilgiler veren Ayvansarâyî Hüseyin Efendi Ibrahim Hakkı Konyalı Süheyl Ünver Nermi Haskan Nuran Yıldırım gibi değerli isimlerin çalışmalarından yararlanmakla beraber tezin ana çatısını oluşturan Osmanlı da cüzâmlı ya bakışı aydınlatan bilgilerin ana kaynağı Osmanlı Arşiv Belgeleri nde yer alan miskinler ve miskinhanelerle ilgili belgelerdir

ngiltere ni 18 yüzyıl ortalarında Britanya Adasını tamamen hükümranlığı altına aldıktan sonra bir imparatorluğa dönüşmesiyle birlikte Doğu Londra nın ilgi alanına girmeye başlamıştı Daha önce genellikle seyyahların ya da maceraperestlerin masalsı anlatılarının halkı eğlendirmek ve korkutmak için yapılan gazete haberlerinin gözde konusu olan Doğu ve Osmanlı İmparatorluğu bu yeni devirde Aydınlanma Çağı nın birinci elden gözleme dayalı Doğu yu keşif literatürünün bir parçası haline gelecekti William Eton tarafından kaleme alınmış olan elinizdeki kitap İngiltere de hızla büyüyen bu literatürün en önemli örneklerinden birisidir Ticari ve diplomatik görevleri sebebiyle uzun seneler İzmir Basra Malta ve Odessa da kalmış olan William Eton 1794 1801 yıllarında William Pitt kabinesinde Savaş Bakanlığı yapmış Henry Dundas a Doğu uzmanı olarak hizmet etmiştir Eton ın en çok ses getiren eseri 1798 de ilk baskısı yapılan A Survey of the Turkish Empire isimli çalışmasıdır Bu kitabın takip eden on sene içinde üç kez daha 1799 1801 1809 basılmış olması gördüğü yoğun ilginin bir işareti kabul edilebilir Elinizdeki eser bu kitabın Türkçe çevirisidir İhtilal Savaşlarıyla altüst olan Aydınlanma Çağı Avrupasının Doğu ya bakışını yansıtan kitap aynı zamanda devrin oryantalist literatürünün de tipik bir örneğidir Nitekim kitaba hâkim olan oryantalist dejenerasyon söylemiyle Osmanlı İmparatorluğu nun yükseliş ve düşüşünü açıklamaya çalışan Eton Osmanlı askeri teşkilatındaki zaafı çöküşün bir tezahürü olarak ele almaktadır

Osmanlılar için sikke hutbe ile birlikte egemenliğin en önemli iki simgesinden biriydi Altın ve gümüş sikkeler elden ele bölgeden bölgeye taşındıkça hükümdarın gücünü ülkenin en uzak köşelerine ulaştırıyorlardı Osmanlılar paranın bolluğu ve piyasalardaki dolaşımıyla ticaret ve ekonominin sağlığı canlılığı arasında güçlü bir ilişki olduğunun bilincindeydiler Değerli maden darlıkları ve bunların ekonomi üzerindeki olumsuz etkileriyle yaşamak ve mücadele etmek zorunda kalmışlar ancak para konularında genellikle esnek ve pragmatik davranmışlardı Prof Dr Şevket Pamuk artık bir klasik haline gelmiş bu kitabında Orhan Bey in darp ettirdiği ilk gümüş akçeden imparatorluğun son yıllarında kullanılan kaimelere kadar Osmanlı para tarihinin altı yüzyıllık serüvenini anlatıyor Osmanlı arşivlerindeki titiz araştırmalarla desteklenen çalışmasında Osmanlı para düzenini bir bütün olarak ele alıyor Geniş Osmanlı coğrafyasında tedavül eden sikkeleri Osmanlı ekonomi politikalarını tağşişleri enflasyonu kredi ve finans kurumlarını para piyasalarını ayrıca bunların yerel gelişmeler ve küresel güçlere bağlı olarak evrimini inceliyor

20 yüzyılın başında Doğu Avrupa ve Ortadoğu da hemen hemen eşzamanlı olarak üç devrim patlak verdi Rus 1905 İran 1906 ve Osmanlı 1908 devrimleri Her üçünün de hedefi aynıydı Bir anayasa yapmak ve keyfi despotik rejimlere son vermek Bu devrimlerden son ikisine İran ve Osmanlı devrimlerine odaklanan Dr Nader Sohrabi çağdaş tarihyazımında dönüm noktası sayılabilecek bir kitap kaleme almış Osmanlı ve İran kaynakları hakkında derin bir bilgiye dayanan son derece dikkatle yazılmış bu eser İran ve Osmanlı İmparatorluğu nun tarihi konusunda yeni perspektifler açıyor Yazarın farklı analiz düzeylerini yerel bölgesel ve küresel kullanış biçimi bu devrimci hareketlerin başlangıçları ve gelişme seyirlerine yeni bir ışık tutuyor Hem öne çıkan aktörlerin hem de alttaki siyasal ekonomik toplumsal kültürel güçlerin oynadıkları rolleri gösterirken İran ve Osmanlı İmparatorluğu ndaki durumlar hakkında aydınlatıcı karşılaştırmalar yapıyor Hem geçmişi hem de bugünü anlamak isteyen okur için temel bir kaynak François Georgeon Bu son derece analitik çalışma 20 yüzyıl başının çok önemli siyasal gelişmelerinden biri ve sadece Türkiye için değil o sırada Osmanlı İmparatorluğu nun Avrupa Asya ve Afrika da bulunan her parçası için can alıcı bir konu olan 1908 Jön Türk Devrimi ni devrimlerin daha geniş sosyolojik bağlamına yerleştirmeyi amaçlıyor 20 yüzyıl başının önde gelen teorisyenler tarafından genellikle göz ardı edilmiş iki büyük devriminin 1905 1906 İran ve 1908 Jön Türk devrimleri önemini vurgulamasıyla da devrimci nitelik taşıyan bir çalışma söz konusu Dr Sohrabi çok titiz bir arşiv çalışmasına dayanarak Osmanlı tarihinin ve toplumunun son dönemini çok ayrıntılı bir biçimde ve ustalıkla yeniden yorumluyor Şükrü Hanioğlu