Osmanlı İmparatorluğu nda İktisadi Düşüncenin Modernleşmesi ve Hayriye Tüccarları — Mustafa Can Güripek

Osmanlı İmparatorluğu nda İktisadi Düşüncenin Modernleşmesi ve Hayriye Tüccarları

On dokuzuncu yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu nun askeri siyasi ve ekonomik olarak güç kaybetmeye başlaması merkezi idarenin zayıflamasına yol açmış böylece merkez taşra ilişkileri çerçevesinde yeni aktörler ön plana çıkmaya başlamıştır On dokuzuncu yüzyıl Osmanlı Bulgaristanı nda bu aktörler çorbacı adı verilen elitler olmuştur Osmanlı idaresiyle aynı çıkarlar doğrultusunda hareket eden çorbacılar dünya iktisadi gelişmelerine de bağlı olarak önce yerel ardından uluslararası ölçekte tacirlere dönüşmüşlerdir Modern Bulgaristan ın kurulmasında da önemli olan tüccar aileleri yerel uygulamalar ve finansal kurumlar bu çalışmada detaylı bir şekilde ele alınmıştır Filik i Eterya nın Bulgar sponsoru Hacı Hirsto Raçkov un hesap defterlerinin incelenerek ağ analizi yapılmış ve tarih biliminin veri bilimleriyle ortak çalışabileceğinin bir örneği sunulmuştur

Osmanlı son yüzyılının diplomatlarından Viyana sefiri Sadullah Paşa On dokuzuncu Asır başlıklı meşhur şiirinde dönemin ruhunu aktarırken Yıkıldı belki esasından eski malumat Ne kaldı şöhret i Rum ü Arap ne Mısr ü Herat ifadelerini kullanır Geleneğin surlarında gediklerin açıldığı güvenli bir sığınak olarak görülen geçmişin ve kadim uygulamaların sorgulandığı bir dönemin tasviridir söz konusu olan Krizlerle ve bunlara yönelik geliştirilen çözüm arayışlarıyla biçimlenen bu yüzyılda imparatorluk politik ideolojik sosyoekonomik ve kültürel alanlarda sarsıcı değişimlerle karşı karşıya kalır Modernleşme olgusu idari kurumlarda bürokrasi ve hazinede etkilerini ortaya koyar Osmanlı İmparatorluğu kapitalizme eklemlenme sürecinin sancılarını yaşarken genişleyen Avrupa ticaretinde etkisi artan ve sağladığı yabancı himaye ağlarıyla Avrupa tüccarı olarak anılmaya başlayan gayrimüslim tüccarla Müslüman tüccarlar arasında bir denge oluşturabilmek için arayışlar gündeme gelir Osmanlı iktisat düşüncesinin ve kurumlarının yeniden yapılandığı bu dönemde devletin geliştirdiği çözümlerden biri de Hayriye tüccarı uygulamasıdır Güripek Osmanlı arşivine dayalı olarak ve geniş bir literatür taramasından yola çıkarak kaleme aldığı bu kitabında Hayriye tüccarı uygulamasının tarihsel arka planına ışık tutuyor Bunu yaparken yalnızca iktisat tarihçisi bakışıyla yetinmeyip dönemin siyasal tarihi ve gelişmelerini de son derece başarılı biçimde büyük bir resmin parçası hâline dönüştürebiliyor Böylelikle Avrupalı ve Rum tüccarın etki alanının genişlemesi bağımsız bir Yunanistan kurulmasında burjuvazinin lokomotif etkisi göstermesi gibi gelişmelerin Osmanlı idaresi tarafından nasıl değerlendirildiğine açıklık getirebiliyor Disiplinlerarası bir bakışla konuya yaklaşan yazar Hayriye tüccarlarının sayısı yaptıkları işler devletle olan ilişkileri yabancı tüccarla rekabetleri gibi birçok alt başlıkta kurumun yapısını ortaya koyuyor En önemlisi Hayriye tüccarının modern ihtiyaçlara yönelik kurulan devletle organik bağı bulunan bir burjuva yaratma projesi olduğunu iddia ediyor Osmanlı iktisadi düşüncesinin dönüşümünü Hayriye tüccarları örneğinden hareketle başarıyla resmediyor Güripek bu çalışmasıyla bizlere sonraki yıllarda iktisat tarihi alanında yapacağı başarılı çalışmaların ilk ışığını sunuyor ve akademik yaşamda geleceğe yönelik umutlarımızı artırıyor Prof Dr Namık Sinan Turan

On dokuzuncu yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu nun askeri siyasi ve ekonomik olarak güç kaybetmeye başlaması merkezi idarenin zayıflamasına yol açmış böylece merkez taşra ilişkileri çerçevesinde yeni aktörler ön plana çıkmaya başlamıştır On dokuzuncu yüzyıl Osmanlı Bulgaristanı nda bu aktörler çorbacı adı verilen elitler olmuştur Osmanlı idaresiyle aynı çıkarlar doğrultusunda hareket eden çorbacılar dünya iktisadi gelişmelerine de bağlı olarak önce yerel ardından uluslararası ölçekte tacirlere dönüşmüşlerdir Modern Bulgaristan ın kurulmasında da önemli olan tüccar aileleri yerel uygulamalar ve finansal kurumlar bu çalışmada detaylı bir şekilde ele alınmıştır Filik i Eterya nın Bulgar sponsoru Hacı Hirsto Raçkov un hesap defterlerinin incelenerek ağ analizi yapılmış ve tarih biliminin veri bilimleriyle ortak çalışabileceğinin bir örneği sunulmuştur