Osmanlı ve Safevi İdaresinde Bağdad 1623 1703 — Nurullah Turan

Medeniyetler beşiği Mezopotamya tarih boyunca pek çok siyasî gücün yaşantısına sahne olmuştur Ancak bugün bu medeniyetler hakkında bilgi sahibi olunmak istendiğinde bize bu imkanı en iyi şekilde sağlayan kaynak bu güçlerin izlerini taşıdığı şehirler olmuştur Bu noktada şehirler üzerine yapılmış ve yapılacak olan çalışmaların önemi çok büyüktür Mezopotamya nın kalbi durumunda olan Bağdâd şehrinin de inceleme altına alınması hem bu şehirde hükmetmiş güçlerin tarihini aydınlatmak hem de şehrin bugünü ile yarınını anlamak açısından büyük önem arz etmektedir VIII yüzyılda Abbâsî Halifesi Ebû Ca fer el Mansûr tarafından Bağdâd coğrafyasında kurulan Medinetü s selâm Abbâsîlerin yönetim merkezi olmuş ve zamanla burası Bağdâd la aynı manada anılmıştır Dolayısıyla Medinetü s selâm adıyla 1258 de Moğol işgaline kadar Abbâsîlere başkentlik yapan Bağdâd bu süreçte Abbâsîlerin zayıflamasıyla birlikte Büveyhî ve Selçukluların siyasî yönetimi etkisinde olmuş Moğol istilasıyla birlikte sırasıyla İlhanlılar 1258 Celayirliler 1339 Karakoyunlular 1410 Akkoyunlular 1467 ve Safevîlerin 1508 hakimiyetinde kalmıştır 1534 yılında Kanunî Sultan Süleyman ın Irakeyn seferi sonucu Osmanlı hakimiyetine geçen Bağdâd 1623 1638 yılları arası kısa süren Safevî hakimiyetinden sonra bir daha elden çıkmamak üzere tekrar Osmanlı Devleti hakimiyetine geçmiştir Bağdâd ta hüküm sürmüş bu devletlerin şehirdeki yönetimi yapmış oldukları mimarî eserler ile şehrin kültürel durumu muhtelif üniversitelerde farklı kişilerce Yüksek Lisans ve Doktora tezleri olarak işlenmiştir Örneğin şehrin erken dönemleri ile ilgili Kadir Kan tarafından Abbâsîler in Birinci Asrında Bağdat 762 847 adlı bir tez hazırlanmışken Osmanlı hakimiyetinin birinci dönemi 1534 1623 de Osmanlı İdaresinde Bağdat 1534 1623 adıyla Erdinç Gülcü tarafından doktora çalışması olarak hazırlanmıştır Diğer taraftan şehrin 1700 yılından sonraki tarihlerde şehirde hüküm süren Kölemen Valilerin Yönetimi halen Cabir Duysak adlı kişi tarafından hazırlanırken ondan sonraki dönem Ebubekir Ceylan tarafından Ottoman Centralization and Modernization in the Province of Baghdad 1831 1872 Osmanlı Bağdatında Merkezleşme ve Modernleşme 1831 1872 adı altında doktora tezi olarak hazırlanmıştır Ancak şehrin 1623 1638 Safevî hakimiyeti ile 1638 1703 ikinci Osmanlı hakimiyeti şehir tarihi açısından bugüne kadar çalışılmamış olup bu durum bu konuyu işlemeye yöneltmiştir Bu noktada bu mevzuyu saptamanın çabuk ve kolay olmadığını belirtmek yerinde olur Çalışmanın konusu ve başlığı üzerinde ilk çalışmalara doktora ders dönemi esnasında başlanmıştır Konuyu saptamak için Tebriz Şam Kefe Halep ve Mardin gibi şehirler üzerine yapılmış olan çalışmalar incelendikten sonra Bağdâd şehri üzerinde karar kılınmıştır