Osmanlı yı Öğreniyorum

Dünyada Türk Osmanlı tarihine bakışı değiştiren tüm üniversitelerde okunan ve okutulan efsane tarihçimiz Prof Dr Halil İnalcık tan Osmanlı ve Modern Türkiye ye dair ufuk açıcı bir kitap Milletleri millet yapan tarihleri ve kültürleridir Tarihsiz bir millet kişiliğini kaybetmiş bir bireye benzer Osmanlı imparatorluk rejimi din ve ırk ayrılığı gözetmeyen bütün tebaayı Osmanlı Devleti şemsiyesi altında birleştiren siyasi bir düzendi 16 yüzyılda Osmanlı dünya gücü Avrupa siyasi coğrafyasını ve ekonomisini belirleyen başlıca etkenlerden biriydi İslâm medeniyeti Ortaçağ da felsefede tıpta astronomi ve matematikte hatta teknolojide Batı Hıristiyan dünyasına örnek olmuştur Ahî ve derviş zaviyeleri Osmanlı Devleti nin fetih ve yayılış döneminde Rumeli de yerleşmede kolonizasyon hayati bir rol üstlenmişti Osmanlı Devleti nin son iki yüzyıllık değişim ve dönüşümü 1923 te Cumhuriyet in ilanı ile noktalanmıştır Atatürk yalnız büyük bir askerî stratejist değil aynı zamanda usta bir siyaset stratejistidir Atatürkçülük yüz elli yıllık bir tarihî gelişimin son ve radikal ifadesiydi Türk devriminin en derin etki yaptığı memleket Hindistan dır Bu geniş memlekette gerek Müslümanlar gerek Hindular İngiliz koloni idaresine karşı özerklik ve bağımsızlık hareketlerinde Türkiye de gelişen olaylardan ilhâm almışlardı İslâm devletleri arasında Mustafa Kemal in emperyalizme karşı mücadelesini heyecanla izleyen ilk Müslüman devlet Afganistan dır Prof Dr Halil İnalcık O bize talebesi olarak bakıyor biz de ona hoca olarak bakmaktan başka şey düşünemeyiz Bilgisi açısından zaten bizim aramızda hocanın lakabı Şeyhü l müverrihin tarihçilerin şeyhi Prof Dr İlber Ortaylı Osmanlı tarihinin babası Prof Dr Gilles Veinstein Onun çalışmalarını çıkarır ve bir kenara koyarsanız Osmanlı Tarihi nde hiçbir şey kalmaz Prof Dr Mark L Stein

Tarih eğitimini Türkiye de almış hemen herkes Osmanlı tarihine dair en iyi bildiği şeyin savaşlar ve askerî teşkilat olduğunu düşünür Oysa sadece savaşların başlangıç ve bitiş tarihlerini muharebeler ve komutanların adlarını barış antlaşmalarının birkaç maddesini bilmekle buzdağının su üstündeki kısmı bile tanımlanamaz 18 yüzyılla birlikte Avrupa devletlerinin askerî sektörde uygulamaya soktuğu yeniliklere Osmanlı ordusu ve donanması ne ölçüde ayak uydurabilmişti Denizciliğin önem kazandığı bir dönemde II Abdülhamid Osmanlı donanmasını gerçekten çürümeye mi terk etmişti Endüstri çağında Osmanlı Devleti silah sanayiinde ne tür hamleler yapmaya çalıştı Sürat Topçuları Mühendishane i Bahrî i Hümayun Nizam ı Cedid Havacılık Komisyonu Yenileşme hareketlerinin alınan mağlubiyetler sonrasında öncelikle askeriyeden başlaması sadece Osmanlı Devleti ne mahsus bir durum muydu Yakın zamana kadar kulaktan dolma bilgilerle tanınan ulemanın muhafazakârlığı yüzünden Batı daki teknolojik gelişmelere ayak uyduramadığı iddia edilen zaferleri abartılıp hezimetleri yeterince analiz edilmeyen son dönem Osmanlı askeriyenin dair önyargıları sorgulatıp okuyucularını birçok kere şaşırtacak bir çalışma Doç Dr Gültekin Yıldız ın editörlüğünde hazırlanan bu kitap hepsi Osmanlı askerî tarihinde uzmanlaşmış olan akademik kariyerinin farklı seviyelerindeki on araştırmacının katkılarıyla hazırlandı 1792 1918 arası dönemde Osmanlı askeriyesinin farklı kuvvetleri kara deniz hava ve farklı sınıfları piyade süvari topçu vs barış ve savaş zamanı faaliyetleri teşkilatı ve askerî sanayii ilk kez bu kolektif eserde bir arada ve görsel malzemeyle desteklenmiş olarak ele alındı

UNESCO Matrakçı nın 450 ölüm yıldönümü olan 2014 yılını Matrakçı Nasuh yılı ilan etmişti Matrakçı Avrupa da yaşanan Rönesans ın belki de Osmanlı daki yansımasıdır Yaptığı çalışmalarıyla çağının önde gelen pek çok ilim adamı ve sanatçısından aşağı kalır bir yanı yoktur Sadece iyi tanıtılmamış ve incelenmemiştir Sadece Matrakçı değil onun gibi birçok bilim adamı tarihimizin tozlu raflarında tanıtılmayı beklemektedir Prof Dr Salim Aydüz Osmanlı Devleti gerçekten bilimde geri miydi Padişahlar tarafından bilimsel faaliyetler engellendi mi Osmanlılar bilim insanları yetiştirebilmek için ne gibi faaliyetlerde bulunmuşlardı Osmanlı bilim adamları hem geleneksel ilimlerde hem de modern bilimlerde nasıl çok önemli çalışmalar yapıyorlardı Prof Dr Salim Aydüz Osmanlı Biliminin Öncüleri kitabında kuruluşundan son dönemlerine kadar Osmanlı Devleti nde yaşamış bilim eğitim tıp müzik mimari ve teknoloji gibi alanlarında eserler vermiş veya orijinal katkılarda bulunmuş bilim adamlarının hayat hikâyelerini bilimsel faaliyetlerini ve eserlerini anlatıyor Anadolu nun İbn Sina sı Aydınlı Hacı Paşa Cerrahide çığır açan bir hekim Şerefeddin Sabuncuoğlu Semerkant Rasathanesi nden İstanbul medreselerine bir ilim yolcusu Ali Kuşçu Çok yönlü bir Osmanlı dâhisi Matrakçı Nasuh Bir Osmanlı mucidi Takiyüddin Râsıd Osmanlı medeniyetinde mucit şeyhler Lâle Devri Osmanlı icatları Batı ile Doğu arasında bir Osmanlı âlimi Abbas Vesim Efendi Ağırlığınca altın eden ilim adamı İsmail Gelenbevî Ve daha birçok Osmanlı döneminde yaşamış fakat şimdilerde kimselerin ne kendilerini ne de eserlerini bildiği ilim adamını tanımaya ne dersiniz

Osmanlı geldi geçti mi yoksa hala yaşıyor mu Osmanlı bu günlere neler bıraktı Osmanlı hangi taraflarıyla yaşıyor ve yaşamalı Osmanlı insanını ve ahlakını bu yapısıyla 623 yıl ayakta tutan sırlar nelerdir Osmanlı yı sevmeyenler hatta düşman olanlar bile onun hangi taraflarının takdir ediyorlardı Evet Osmanlı yı anlamak için onu meydana getiren insanları tanımak gerekir Zaten Osmanlı nın en büyük şansızlığı torunları tarafından anlaşılmamasıdır Bu eser Osmanlıya 700 yıl yaş günü dolayısıyla sunulan bir gönüldür Bu gönül Osmanlı dan af diliyor özür diliyor ve helallik istiyor

Bir tarihçinin kitaplığında olması gereken bu sözlük tarihe ilgi duyanların yanı sıra öğrenciler öğretmenler ve akademisyenler için de başvuru kaynağı niteliğindedir Osmanlı Tarihi Sözlüğü sayesinde Osman Gazi den Sultan Vahdettin e meşveretten fetihnameye tulumbacılardan başıbozuklara Osmanlı tarihindeki önemli kişilere olaylara antlaşmalara ve terimlere a dan z ye ulaşabileceksiniz

Günümüzdeki anlamda çevrenin korunması ve geliştirilmesi olgusu yaklaşık kırk elli yıllıkbir geçmişe sahip olmakla birlikte geniş anlamda çevrenin korunması düşüncesini daha eskilere götürmek mümkündür Bu açıdan bakıldığında Osmanlı da da çevre düşüncesinden söz edilebilir Ancak çevrenin korunmasının ve çevreye düşüncesinden söz edilebilir Ancak çevrenin korunmasının ve çevreye verilen önemin derecesi araştırılmaya muhtaçtır ki elinizdeki çalışma da bunu insanmerkezcilik ve çevremerkezcilik temelinde yapmaya çalışmaktadır Bunu yaparken yapılan analizlerde toptancı bir yaklaşımdan uzak durularak ne Osmanlı baştan çevreciliğin babası kabul edilmekte ne de çevre katliamcısı ilan edilmektedir

Osmanlı Toplum Yapısı

XVII Yüzyıl Osmanlı Devleti için dönüm noktasıdır Hal eskiden farklıdır Herkes bir şeylerin değiştiğinin ancak bu değişmenin iyiye alamet olmadığının farkındadır Ne değişti Niçin değişti Nasıl değişti soruları sorulmaya başlanır Soruların cevapları aynıdır Kanun i Kadim değişmiştir Öyle ise Kanun i Kadim e dönülmelidir Halbuki değişen yalnız iç sistem değildi Sistem dışı Batıdaki değişmelerin ya gözlenememesi ya da büyüklük kompleksinin gözlerini kapatması değişmenin bir bütün olarak algılanmasını engeller İleride fark edildiğinde ise iş işten geçmiş olur Doğu ile Batının gelişme ve ilerleme anlayışları farklı olmuştur Batı değişme ve ilerlemeyi mihaniki bir tarzda her kademede biri ötekinden farklı biri birini aşan yeni olgular meydana getirmek suretiyle bir senteze ulaşmak şeklinde anlar İlerleme bir durumdan ötekine geçme bir sıçramadır Halbuki doğu bu olguyu bir buğday tanesinin bir başağı oluşturması gibi kendi iç dünyasından filizlenen bir tekevvün olarak açıklar Biri bir varlıktan bir başka varlığa geçiş bir yan yana ilerleme diğeri aynı varlığın kendi içinde meydana gelen bir iç içe değişme ve olgunlaşmadır ORHAN TÜRKDOĞAN Bu araştırma başağın çınarla temsil edildiği Osmanlı toplumunun iç dinamiklerini ve kendini yenileyememe sebeplerini konu edinmektedir

Aile bir toplumun neredeyse tüm niteliklerini numune olarak içinde barındıran sosyal müessesedir Ailenin oluşumu üyeleri arasındaki ilişki biçimleri ve birbirlerine karşı konumları hakları ailenin devamı için teşekkül etmiş kurumları ve de ailenin çözülmesi gibi hususlar toplumun hem tarihsel sürecini hem bu gününü hem de geleceğini ilgilendirmektedir Özellikle kadınların gerek aile içinde gerekse aile dışındaki konumları ve ilişkileri hala tartışma konuları arasında yer almaya devam etmektedir Geçmişini doğru bilmeyenler geleceğe emin adımlarla ve istikrarla yürüyemeyeceklerdir 20 Yüzyılın başlarından itibaren Batılılaşma rüzgarının tesiriyle kültürel mirasımıza karşı oluşan bazı negatif yaklaşımlar edebiyatımızdan sanatımıza kadar kendine yer bulmuş ve bunlar üzerinden de aile yapımızı değerlendirilmeye çalışanlar olmuştur Oysa tarihi sosyal açıdan ele alıp değerlendirebilmemize vasıta olacak orijinal arşiv kaynaklarımız azımsanmayacak kadar mevcuttur Bu arşivlerden biri de Osmanlı mahkeme kayıtlarıdır Bu araştırma 18 Yüzyılın ilkyarısında Konya mahkeme kayıtlarından elde ettiği verileri sosyoloji araştırma yöntem ve tekniklerini kullanarak sosyolojik bir veçhe ile dönemin aile yapısını incelemektedir Araştırma frekans ve yüzde dağılımı çapraz tablolar ve grafiklerden de yararlanarak konuyla alakalı tespit tahlil çözümlemeler ve değerlendirmelerde bulunmaktadır Neticede bu araştırma tarihimize ve aile yapımıza sosyolojik birincil kaynaklardan hareketle bakmaya çalışmakta olup kendisinden sonra bu alanda gerçekleştirilecek araştırmaların daha gerçekçi ve bilimsel açıdan gerçekleştirilmelerine bir nebze olsun katkı sunma gayreti taşımaktadır

Osmanlı Devletinde Tanzimatla başlayan süreçte gerek iç ve gerekse dış bazı sebeplerle hukukun neredeyse tüm alanlarında kanunlaştırmalar yapılmıştır Bu dönemde aile hukuku alanını düzenlemek üzere Hukuk ı Aile Kararnamesi hazırlanmış ve yürürlüğe girmiştir İlgili kanun başta Hanefi mezhebi dışındaki diğer mezheplerden istifade olmak üzere birçok bakımdan alanında ilk olma özelliğine sahiptir Bu nedenledir ki hem dışarıdan hem de içeriden kimi eleştirilere maruz kalmış ve kısa bir ömre sahip olmuştur Bu kitap ilgili süreçte gerçekleştirilen kanunlaştırma çalışmaları hakkında bir bilgilendirme sonrasında Hanefi mezhebi dışındaki mezheplerin görüşlerine yer verildiği ana gerekçesiyle Hukuk ı Aile Kararnamesini şiddetle eleştiren Abdulkadir Sadreddin Efendi nin eleştirilerini İslam hukukunun ilgili konulardaki kuralları ile birlikte okuyucuya sunmaktadır Ayrıca çalışmada Hukuk ı Aile Kararnamesi esbab ı mucibe layihası ve Abdulkadir Sadreddin Efendi nin konuyla Sebilürreşad dergisinin ilgili sayılarında yayınlanan makalelerinin latinizesi yer almaktadır

II Meşrutiyet dönemi hem Osmanlı hem de Cumhuriyet tarihi açısından önemli bir dönemdir Geriye dönük olarak 1908 1922 arasındaki 14 yıllık bu döneme baktığımızda ülke ve millet tarihi için kısacık sayılan bir zaman dilimine şaşırtıcı şekilde ne kadar çok şey sığdığını görürüz Meşrutiyetin ilini parlamento seçimleri Osmanlı solculuğu kadın hareketleri sosyal hayatın değişmesi 31 Mart isyanı sert siyasi tartışmalar gazeteci suikastleri uzun ömürlü olmayan hükümetler Trablusgarp Balkan ve Birinci Dünya Savaşları Istanbul un işgali Anadolu da başlayan Milli Mücadele bu kısa dönemin uzun bir özetidir Bu kitapta yer alan ve büyük ölçüde dönem gazetelerinden hareketle yazdığım yazılarda II Meşrutiyetle ilgili olarak genel tarih anlayışının ilgilenmediği konulara temas etmeyi denedim Meşrutiyet in ilini öncesinde ittihat ve Terakki Cemiyeti nin Osmanlı memurları üzerinde oluşturduğu tehdit ve baskılar pozitivist bir cemiyetin kendisini halk nezdinde meşrulaştırmak için izlediği sıra dışı bir yol olarak geyik muhabbeti üzerinden menkıbelere yaslanması Istanbul a gelen ingiliz Büyükelçisi ni karşılama töreni Osmanlı solculuğunda öne çıkan isIğm vurgusu Pierre Loti nin Balkan Savaşı sırasında yaptığı Türkiye ziyareti Batıo aydınlarda görülen düello merakı Mütareke döneminde Türkiyeye yapılan Amerikan yardımı kendisini Nasyonal Sosyalist olarak tanımlayan ilk işçi milletvekili Numan Usta nın siyaset macerası Osmanlı hanedanının başta Sultan Vahidettin olmak üzere Milli Mücadeleye yaptıkları para yardımı kitapta yer alan konulardan bazılarıdır

Avrupalı tarihçi Herbert Adams Gibbons Avrupa da zulüm ve katliamların devam ettiği sırada Türklerin insani davranışını veciz şekilde ifade etmiştir Osmanlıların müsamahaları ister siyaset ister halis insani bir davranıştan dolayı olmuş olsun itiraz edilemez bir gerçektir ki Osmanlılar yeni zaman içinde milliyetlerini tesis ederken dinî hürriyet ilkesini temel taş olmak üzere kurmuş ilk millettir Avrupa da ardı arası kesilmeyen Yahudi zulmü ve engizisyon lekesinin taşındığı devirlerde Müslümanlar ve Hristiyanlar Osmanlıların idaresi altında ahenk ve kardeşlik içerisinde yaşıyorlardı

Osmanlı aile hukukunun altı asırlık uygulanma ve gelişim sürecine tahsis edilen kitapta bu hukukun uygulanışı geçirdiği dönüşümler ve Osmanlı ailesinin şekillenmesine katkıları ortaya konmaya çalışıldı Osmanlı aile hukuku esas itibariyle İslâm hukukuna dayanmakla ve diğer İslâm ülkelerindeki hukukla önemli aynîlikler ve benzerlikler taşımakla birlikte yine de kendine has bir uygulanış ve gelişim sürecine sahiptir Bu bakımdan geniş bir coğrafyaya yayılan ve çok farklı mezhebî etnik ve sosyal yapılara mensup insan topluluklarını bünyesinde toplayan Osmanlı İmparatorluğu nda aile hukuku özel bir incelemeyi hak etmektedir Osmanlı hukukunun ilk beş buçuk asırlık uygulanışı kendi içinde belli bir yeknesaklık ve istikrar gösterirse de Tanzimat la başlayan dönem hukukun diğer alanlarında olduğu gibi aile hukuku alanında da köklü değişikliklere sahne olmuştur Bu çalışmada bu dönemdeki değişimlere ve 1917 tarihli Aile Kanunu na Hukûk ı Âile Kararnâmesi özel bir yer ayrıldı Kararname ye kimi hükümlerinde Hanefî mezhebini tercih etmediği için karşı çıkanların ve sadece bir buçuk sene sonra yürürlükten kalkmasını sağlayanların bilahare İslâm hukuku adına yaşadıkları hüsran hukuk politikası bakımından dikkatle izlenmesi gereken bir süreçtir Bu süreç yeni Türk devletinin bağımsızlığının hangi bağımlılıklar karşılığında elde edildiğini ve gerek Mecelle gerekse Hukûk ı Âile Kararnâmesi nin Lozan Antlaşması yla hukuk tarihinin tozlu raflarına itilmesini de ibretâmiz bir şekilde gözlerimizin önüne sermektedir

Doğu dillerinin Joseph von Hammer hayatının otuz yılını Osmanlı tarihi coğrafyası ve edebiyatıyla ilgili yazma eserleri ve belgeleri toplamak okumak ve incelemekle geçirmiştir Servetinin büyük bir kısmını da bu uğurda cömertçe harcamıştır En önemli ve bugün de değerini koruyabileneseri 1825 1830 arasında hazırladığı Osmanlı devleti Tarihi dir Almancada on ve Fransızcada on sekiz cilt tutan bu kitap hazırlanması olayların toplanması türlü görüşlerin bir araya getirilmesi ve eleştirileri bakımından benzerlerinden çok üstündür Hammer in Osmanlı Devleti Tarihi nden daha mükemmeli henüz yazılmamıştır Fransızcadan Mehmet Ata tarafından çevrilen Osmanlı Devleti Tarihi Prof Dr Abdülkadir Karahan tarafından sadeleştirilerek özetlenmiştir Sadeleştirmede yazılmış bu en iyi Osmanlı tarihinden gerektiği ölçüde yararlanabilmeleri amaçlanmış bazı yerler aynen bugünkü dile çevrilmiş bazı parçalar kısaltılarak alınmış ve bir kısmı da gerekli görülmüyorsa atlanmış eserin bütünlüğünün korunmasına çalışılmıştır Josep von Hamemr in Osmanlı Devleti Tarihi nin bu kısaltılmış şekli Türk okuruna Osmanlı tarihinin yabancı ülkelerde yazılmış en sağlam ve şöhretlisini ana değerinden bir şey kaybettirmemeye çalışarak nitelikli bir şekilde aktarma çabasındadır

Tarih eğitimini Türkiye de almış hemen herkes Osmanlı Tarihi ne dair en iyi bildiği şeyin savaşlar ve askerî teşkilat olduğunu düşünür Oysa sadece savaşların başlangıç ve bitiş tarihlerini muharebeler ve komutanların adlarını barış antlaşmalarının birkaç maddesini bilmekle buzdağının su üstündeki kısmı bile tanımlanamaz 18 yüzyılla birlikte Avrupa devletlerinin askerî sektörde uygulamaya soktuğu yeniliklere Osmanlı Ordusu ve donanması ne ölçüde ayak uydurabilmişti Denizciliğin önem kazandığı bir dönemde II Abdülhamid Osmanlı Donanması nı gerçekten çürümeye mi terk etmişti Endüstri çağında Osmanlı Devleti silah sanayiinde ne tür hamleler yapmaya çalıştı Sürat Topçuları Mühendishane i Bahr i Hümâyun Nizam ı Cedid Havacılık Komisyonu Yenileşme hareketlerinin alınan mağlubiyetler sonrasında öncelikle askeriyeden başlaması sadece Osmanlı Devleti ne mahsus bir durum muydu Yakın zamana kadar kulaktan dolma bilgilerle tanınan ulemânın muhafazakârlığı yüzünden Batı daki teknolojik gelişmelere ayak uyduramadığı iddia edilen zaferleri abartılıp hezimetleri yeterince analiz edilmeyen son dönem Osmanlı Askeriyesi ne dair önyargıları sorgulatıp okuyucularını birçok kere şaşırtacak bir çalışma Gültekin Yıldız ın editörlüğünde hazırlanan bu kitap hepsi Osmanlı Askerî Tarihi nde uzman on araştırmacının katkılarıyla oluştu 1792 1918 arası dönemde Osmanlı Askeriyesi nin farklı kuvvetleri kara deniz hava ve farklı sınıfları piyade süvari topçu vs barış ve savaş zamanı faaliyetleri teşkilatı ve askerî sanayii ilk kez bu kolektif eserde bir arada ve görsel malzemeyle desteklenmiş olarak ele alındı

Modern Türkiye bugüne dek Osmanlı geçmişi ile soğukkanlı bir yüzleşme içerisene girebilmiş değil Türkiye de resmî ve akademik çevrelerde hâlâ geçerli olan olumsuz Osmanlı imajı tarihî gerçekliklere değil ideolojik beklenti ve yönetimlere dayanıyor Türkiye yi tarihi birikiminde koparan bu durum onu sağlıklı bir gelecek inşasından da yoksunn bırakıyor Osmanlı geçmişi ve tarihi birikimi ile yüzleşmek sadece Türkiye nin geleceğini ilgilendiren bir mesele değil Osmanlı tecrübesi bütün insanlığın yirmi birinci yüzyıla tanıklık eden insanoğlunun önüne güçlü bir birikim koyuyor Osmanlı imparatorluğu tarihte malolmuş bir imparatorluktan çok günümüzde de etkisini sürdüren canlı bir medeniyeti simgeliyor Bu çalışma Osmanlı medeniyetini anlamaya dahası bu birikimin bugüne yansıyan boyutlarını göz önüne sermaye yönelik bir çabanın sonucudur Sanattan topluma siyasetten ekonomiye uzanan geniş bir yelpazede bu büyük insanlık birikimini çözümlemeye çalışan yazılardan müteşekkül olana kitap her biri alanında söz sahibi ilim adamları tarafından gün yüzüne çıkarılmıştır Elinizdeki çalışmanın Osmanlı gerçeğini hamasetten uzak ilmi ve entelektüel bir çabayla yeniden okumaya tabi tutan her bir bölümü Osmanlı nın yeniden keşfine rehberlik edecek niteliktedir

Bu kitap uzun bir yürüyüşün öyküsü ve sosyolojisidir Sir Derya ve Aral gölü kıyılarından Avrupa ortalarına doğru yönelen fetihçi bir yürüyüşün Yerleşme alanı ve ganimet özlemiyle cihad esprisinin kamçıladığı bu uzun yürüyüş XV ve XVI yüzyıllarda hangi toplumsal düzenin ve üretim biçiminin ortaya çıkmasına yol açtı

Batı da ırkçı ideoloji nasıl bir kültürel taban üzerinde gelişti ve son dönem Osmanlı aydınlarını doğrudan ya da dolaylı bir biçimde nasıl etkiledi Batı da Aydınlanma çağından itibaren egemen duruma gelen akılcı ve özgürlükçü felsefe Doğu yu ve Türk ü nasıl gördü ve bu konularda yarttığı imajın geçerliliğini neydi Sosyo ekonomik ve kültürel değişim sürecine henüz girilmediği bu dönemde Osmanlı kimliğini oluşturan dünya görüşünün çeşitli boyutları nelerdi Taner Timur bu çalışmasında üç ayrı incelemeyi bir araya getiriyor Her üç inceleme birbirinden bağımsız değiller ve kimlik sorunumuz un çeşitli boyutlarını tartışan bir bütünlük oluşturuyorlar Bu dönemin kültürel mirasının kökeninde 19 yüzyılın cılız yaznında olduğundan çok daha derin ve batıcılık ideolojisinin ya da mekanist bir tarihi maddeci yaklaşımın etkisiyle araştırılmaya değer bulunmayan bu konuların dar bir çevrenin dışında bilinmeyen Osmanlı ideolojisi ile ilgili kısımların yararlı olacağı inancındayız

19 yüzyıl gibi hassas bir dönemde Osmanlı İmparatorluğu Batı karşısındaki son ve en önemli hamlesini yapacak ve sanayileşme çabasına girişecektir Osmanlılar için tek amaç muhtaç ülke olmaktan uzaklaşmak sanayileşmiş ve kalkınmış bir ülke olmaktır İdarecilerinin odak noktasında ise güçlü devlet rolünün muhafazası için yapılacak eylemler vardır Bunun için de fuarlar kullanılmıştır Fuar Latince festival bayram dini tören anlamına gelen feriae kelimesinden türemiştir Fuarların ilk oluşum sebebi mal ve ürünlerin dağıtımı sırasında yaşanan sıkıntıların giderilmesi amacını taşımaktadır Zamanla ticari ve dini olmak üzere iki farklı yöne doğru gelişim göstermiştir Küresel ticaretin gelişmesiyle birlikte daha büyük fuarlar kendini göstermeye başlamıştır 19 yüzyılın zor günlerinde sanayileşme hamleleri yaparak güçlü devlet rolünü ayakta tutmaya çalışan Osmanlı idarecileri içinse ilk kez 1851 yılında düzenlenen bu fuarlar adeta bir dayanak noktası olmuştur Artık Osmanlılar dünyayı daha yakından takip edebilecek kulaktan dolma bilgilerini bizzat tecrübe edecektir Ayrıca bu fuarlar Osmanlı İmparatorluğu ve diğer ülkelerin gelişimini somut bir şekilde ortaya koyan ve dikkat edildiği takdirde yol gösteren önemli bir role de sahiptir Birincil kaynaklara başvurulan bu eserde arşiv belgelerinden gazetelere ve sergi kataloglarına kadar geniş bir kaynak taraması yapılmıştır Gazeteler ve katalogların yanı sıra Osmanlı İmparatorluğu adına fuarlara katılan devlet adamlarının görüş ve yorumları da incelemeden geçirilmiştir Dünya fuarları katalogları taranarak Osmanlı ürünlerinin hangi fuarlarda göründüğü böylelikle de Osmanlı sanayi ürünlerinin izi sürülmeye çalışılmıştır Araştırmanın bir neticesi olarak da fuar tarifinden başlayarak ilk uluslararası Türk fuarı olan Yabanlu dan Osmanlı İmparatorluğu nun son yıllarına kadar uzanan bir yolculuk yapılmıştır

1848 1849 Macar İhtilali nin Rus ve Avusturya orduları tarafından bastırılması üzerine başta Macar Kralı Lajos Kossuth olmak üzere bakanlar üst düzey askeri ve sivil yöneticiler Osmanlı Devleti ne iltica ettiler Osmanlıya sığınanlar arasında çok sayıda Polonyalı da vardı Macar Kralı Lajos Kossuth sığınmak için Osmanlıya geldiği zaman Sultan Abdülmecid e bir mektup göndermiş kendisi ve yanındakiler için sığınma talebinde bulunmuş Sultan da verdiği kararla mültecilerin kendilerinin misafiri olduğu saçlarının bir teline dahi zarar gelmeyeceği cevabını vermişti Sultan Abdülmecid Rusya ve Avusturya nın mültecilerin kendilerine iade edilmeleri için Bâbıâli üzerine yoğun baskılar kurduğu dönemde şu deklarosyonu yayınladı Tacımı veririm tahtımı veririm fakat devletime sığınanları asla geri vermem Gerek Kossuth un elimizdeki mektuplarından gerekse mültecilerin hatıralarından anlaşıldığı üzere Türklerin kendilerine gösterdikleri üstün misafirperverlik onlar üzerinde derin etkiler bırakmıştır Nitekim Kossuth Osmanlı Devletinden ayrıldıktan sonra İngiltere de yaptığı konuşmada Türklerden şu şekilde bahsetmektedir Bugünkü hayatım ve hürriyetime sahipliğim Avusturya ve Rusya nın tehditlerine baskılarına rağmen beni ve arkadaşlarımı muhafaza eden Türkler sayesindedir O Türkler ki yüksek hisler ve insan haklarına saygılı oluşları ile tüm tehditlere boyun eğmediler Türk milleti bu yönüyle üstün bir güce sahiptir Türkiye nin bugün ve istikbalde mevcut olması Avrupa nın ve insanlık aleminin yararınadır Ben Türklerden gördüğüm lütuf ve saygıyı hatıralarımda yaşatacağım

Tek hanedanın yönetimi altında 6 yüzyıl boyunca büyük bir coğrafyaya hükmetmiş olan Osmanlı Devleti nin tarihi dünyada örnek alınması ve iyi bilinmesi gereken bir tarihtir Zira hâkimiyeti altında pek çok farklı millet ve farklı dinlere mensup toplumlar yaşamıştır Bugüne kadar Osmanlı Devleti hakkında çok sayıda tarih kitabı kaleme alınmasına rağmen elinizdeki eserin diğerlerinden farkı ele aldığı dönemi tek bir kitapta ve bütün değerlendirmeleri ile birlikte anlatmasıdır Yazarı Mustafa Nuri Paşa 19 yüzyılın önemli devlet adamlarındandır Devletin çeşitli kademelerinde uzun yıllar memuriyetlerde bulunduktan sonra Sultan Abdülhamid döneminde Maarif ve Evkaf nazırlıkları yapmıştır Oldukça bilgili ve kendini çok iyi yetiştirmiş biri olarak kitabını yazarken büyük bir hazırlık yaptığı devlet arşivlerinden detaylı bilgilere ulaştığı önemli tarih kitaplarından yararlandığı anlaşılmaktadır Netâyîcü lvukû ât Olayların Sonuçları 620 yıl devam etmiş olan Osmanlı Devleti nin ilk 540 yıllık dönemini anlatmaktadır Nüktedan ve nispeten sade bir dil kullanan yazar ele aldığı 1299 1841 yılları arasını 6 bölüme ayırmış her bölüme öncelikle bu tarih dilimi içindeki olayları özetleyerek başlamıştır Sonra o bölüme bir tekmile yazmış daha sonra da devlet adamlarının durumu askeriyenin durumu maliyenin durumu bilim tekniğin gelişmesi hariciyenin durumu gibi başlıklar altında o tarih dilimini değerlendirmiştir Osmanlı tarihini en güzel şekilde özetleyen bu kitap günümüz Türkçesine çevrilerek siz değerli okuyucuların dikkatine sunulmuştur

Bir cihan imparatorluğunun kurucusu Osmanlı Tarih sahnesinde ilk göründüklerinde yıl 1285 Beylik devlet ve imparatorluk tecrübelerini yaşayan Osmanlı üç kıtaya hükmetti Bu ulu çınarın ömrü sona erdiğinde yıl 1922 olmuştu Tam 637 yıl dünya siyaset sahnesinde kalmayı başardı Osmanlı Siyasî varlığı sona erdi ama geriye ilim kültür ve sanat hayatına dair pek çok eser bıraktı Osmanlı tarih yapmakla kalmadı aynı zamanda kendi tarihini de yazdı Tarihçi edebiyatçı şair siyaset ve devlet adamı hattat gibi kalem ustası gelecek nesillere Osmanlı yı en iyi şekilde anlatmak için âdeta birbirleriyle yarıştılar İmparatorluk tarihinin bu kalemli muhafızları kimi genel Osmanlı tarihi kimi dünya tarihi içerisinde Osmanlı tarihi kimi sadece kendi yaşadığı dönemi kimi bir padişah dönemini kimi şehnâme kimi fetihnâme gazavatnâme yazdı kimi düz yazı ile kimi şiirle veya her ikisinin karışımı Kimi Türkçe ağırlıklı bir dil kullanırken kimi Türkçenin yanında Arapça ve Farsça sözcüklere de yer vererek bu üç dilin harmanlandığı bir eser ortaya koydu Onların bu şuur ve heyecanla yazdıkları kaynaklardan öğreniyoruz Osmanlı tarihini Öğrencisinden öğretim üyesine kadar bizlere düşen görev ise önce onların hayatlarını öğrenmek sonra da eserlerini okuyup anlamak Sözün özü Osmanlı yı daha iyi anlamanın en gerçekçi yolu imparatorluk kültürü ile yetişmiş seçkin kalem erbabını ve onların eserlerini tanımakla mümkün olabilir Osmanlı Devleti tarihinin kayıt altına alınmasında emeği geçen Osmanlı tarihçilerinin hayatları ve eserleri hakkında bilgi edinmek isteyeceklere yüzyıllara göre düzenlenmiş el kitabı niteliğindeki bu eserle tanışmaları tavsiye olunur Unutulmamalıdır ki literatür yani kaynak bilgisi ilmin yarısıdır

Ahmet Cevdet Paşa Osmanlı Devleti nin abide şahsiyetlerindendir Büyük bir ilim ve devlet adamıdır Tükenmek bilmeyen enerjisi engin vukufu derin bilgisi ikna kabiliyeti dirayeti ve vakarı ile temayüz etmiştir Hukuk tarih dil edebiyat gramer mantık gibi farklı konularla meşgul olmuş ilgilendiği her alanda şaheserler vücuda getirmiştir Ahmet Cevdet Paşa aynı zamanda Tanzimat Dönemi nin en önemli şahsiyetlerinden biridir Osmanlı kültürü ile Batı arasında sentez yapmaya çalışmıştır Batı devletleriyle Osmanlı Devleti nin farklı din ve medeniyetlerden doğduğunu bu sebeple Batılılaşmanın hem yanlış hem de imkânsız olduğunu düşünmüş Osmanlı müesseselerinin Batı tarzında ıslahını savunmuştur Kurulmasında önemli rol oynadığı Encümen i Daniş üyeliğine getirilen ve bu kurulun kararıyla Osmanlı tarihinin en muhataralı ve buhranlı dönemi olan Küçük Kaynarca Antlaşması ndan Yeniçeri Ocağı nın kaldırılmasına kadar ki dönemin 1774 1826 tarihinin yazılması görevi kendisine verilen Ahmet Cevdet Paşa böylece 1854 yılında yazmaya başladığı ünlü eseri Tarih i Cevdet i 1884 yılında tamamlamıştır Ahmet Cevdet Paşa bu eserinde tarih yazıcılığına tarih felsefesi ve metodu açısından yeni bakış açısı kazandırmış ve eski tarih yazıcılığı ile yeni anlayış arasında köprü vazifesi görmüştür Hadiselerin sadece oluş şekillerini anlatmakla yetinmemiş olayların sebep sonuç ilişkilerini tahlile çalışmıştır Tarih okunması ve öğrenilmesinin mutlak gerekliliğine inanan Ahmet Cevdet Paşa kaynak seçiminde titizlik göstermeyen ve olaylar karşısında objektif davranmayan tarihçileri de tenkit etmiştir Ahmet Cevdet Paşa Osmanlı Devleti nin ekonomik sosyal ve kültürel açıdan en buhranlı döneminde inancına ve kültürüne sadık kalmış sağlıklı görüşü ve usta kalemiyle dönemine ve kendinden sonraki çağa ışık tutmuştur

Modern dünya tarihinde özellikle de Ortadoğu ve Avrupa söz konusu olduğunda Osmanlı askeri gücü özel bir yer işgal eder 14 yüzyılın başından 17 yüzyılın ortasına dek dünyadaki en yetkin askeri aygıt olan Osmanlı ordusu askeri kurumların teşkilatlanma usullerinin teknolojinin ve taktiklerin gelişiminde başı çekti Bu tarihten sonra Batı silahlı kuvvetlerinin üstünlüğü ele geçirmeleriyle önemi nispeten azalsa da Osmanlı İmparatorluğu nun yıkıldığı 1918 e kadar güçler dengesinde hesaba katılması gereken ciddi bir kuvvet olmayı sürdürdü Osmanlı askeriyesi tipik bir göçebe fatihler topluluğu sıfatıyla atlı okçu kuvveti olarak başladığı uzun yaşamında sürekli bir gelişim ve değişim sergilemiştir Askeri tarih alanındaki çalışmalarıyla tanınan iki önemli akademisyenin Mesut Uyar ve Edward J Erickson ın da bu çalışması Osmanlı ordusunun kuruluşundan dünyanın ilk profesyonel askeri kurumu haline dönüşümünü Osmanlıların perspektifinden takip ediyor 14 yüzyıldan 20 yüzyılın başlarına kadar ordunun geçirdiği gerek teşkilat düzeyindeki gerekse entelektüel ve kurumsal değişimler bir bütün halinde incelenirken ordunun giderek askeri çerçevenin dışına çıkan bir rol üstlenmesinin siyasi tarihi de modernleşme süreciyle birlikte incelemeye dahil ediliyor Osmanlı Askeri Tarihi Osman Bey den Mustafa Kemal Atatürk e kadar uzanan 600 yıllık bu öyküyü berrak ve açık bir üslup ile okuyucuya sunuyor 50 yi aşkın resim ve harita da temel bir başvuru kaynağı olan metne eşlik ediyor

Bir ülke düşünün ki varlığını sona erdirecek bir savaşa hükümeti ve meclisinden gizli girmiş olsun Bir ülke düşünün ki bu oldubittiden sorumlu olanların tek karar ortağı Alman yetkilileri olsun Bir ülke düşünün ki meşru yönetim organları savaşa girildiğini limanları durup dururken bombalanan Rusya nın notasıyla öğrensin Bütün bunlar insana inanılmaz geliyor ama Osmanlı nın I Dünya Savaşı na girişi tam da böyle gerçekleşti ve İmparatorluk tipik bir derin devlet operasyonuyla kendisini savaşın içinde buldu Yaygın çarpıtmalara konu olan bu süreci aydınlatmak tarih bilincimiz üzerindeki ipotekleri kaldırıp dünden bugüne taşınan sorunları aşmak için zorunlu Bu bağlamda elinizdeki kitap Osmanlı nın Alman işbirlikçisi bir Enverland haline getirilişinin ve milyonlarca evladını Turan hayalleri ve etnik arındırma yönelimiyle kurban edişinin trajik öyküsünü belgeliyor Erdoğan Aydın kitaplığımızda benzersiz görünen eseriyle tarihi yeniden okuma nın seçkin örneklerinden birini ortaya koymuştur Tarihi yeniden okurken tarihten ders de çıkarıyor Server Tanilli Erdoğan Aydın neyi nasıl yazacağını çok iyi biliyor ve yazdıkları şeylerin gerçeğine dokunuyor Didaktik kurgudaki yetkinlik dildeki akıcılık ve sıcaklık yazdıklarının değerini artırıyor Fikret Başkaya

Eski Osmanlı cemiyetinin içtimai sosyal şartları dairesinde izah ettğimiz aşık tarzı bugün artık geçmişe karışmış olmakla beraber bize bıraktığı oldukça zengin mahsuller edebi servetimizin mühim bir parçasını teşkil etmektedir Bu bakımdan Osmanlı Türklerinin manevi kültür tarihini tetkik ederken Osmanlı Türk edebiyatının bu hususi şubesini asla ihmal etmek sadece edebi tarih değil içtimai tarih araştırmalarının bütünlüğü için de bir zarurettir