Osmanlı Yönetiminden Sovyet Yönetimine Kadar Nahçıvan 1918 1921 — İbrahim Ethem ATNUR

Türkiye ve Türk Dünyası açısından çok önemli bir konuma sahip olmasına karşın bilhassa 1918 1921 yılları arasında Nahçıvan da yaşanan ve bölgenin bugünkü statüsünü kazanmasına neden olan askeri ve siyasi hadiseler ciddi bir şekilde ele alınmamıştır Azerbaycan da SSCB döneminde komünist tarih telakkisine göre yazılanları bir kenara bırakacak olursak 1990 dan itibaren konu hakkında kaleme alınan çalışmalar da kısır bilgilere dayandığından çok yetersizdir Nahçıvan meselesi dünü ve bugünü ile çok ilgilendirdiği Türkiye de olduğu gibi bölgenin geçmişinde iz bırakan Rusya İngiltere ABD İran ve Ermenistan da da layık olduğu ilgiyi görmemiştir Bölge insanının hemen hemen dört yıla yakın süren kurtuluş mücadelesini gözler önüne sermesi açısından Orta Asya ile Anadolu arasında kapı olması yönünden ve Milli Mücadele döneminde Türkiye Azerbaycan ve Sovyet Rusya ilişkilerinin şekillenmesinde oynadığı rol nedeniyle Nahçıvan meselesi çok mühimdir

ÖNSÖZ KISALTMALAR GİRİŞ I BÖLÜM DOĞU HAREKÂTI VE TÜRK KUVVETLERİNİN KAFKASYA YA GİRİŞİ A DOĞU HAREKÂTI 1 Birinci Dünya Harbi Sonlarına Doğru Kafkas Cephesi 2 Erzincan Mütarekesi 3 Brest Litovsk Barışı 4 Türk İleri Harekâtı 5 Trabzon Konferansı 14 Mart 14 Nisan 1918 6 Türk İleri Harekâtı nın Devamı 7 Batum Konferansı 11 Mayıs 4 Haziran 1918 nda Nahçıvan Meselesi B NAHÇIVAN DA TÜRK İDARESİNİN KURULMASI 1 Türk Ordusunun Gelişine Kadar Nahçıvan a Erivan Vilâyeti Müslümanlarının Yardım İstekleri b Halil Bey in Nahçıvan a Gelişi ve Faaliyetleri c Halil Bey in Kimliği ve Nahçıvan Mutasarrıflığı Meselesi d Antranik in Faaliyetleri ve İslam Ahaliye Yapılan Mezalim 2 Türk Ordusu nun Nahçıvan a Gelişi 3 Mahalli ve Mülkî Teşkilatlanma 4 Türk Kuvvetlerinin Nahçıvan a Sevki a Askeri Birliklerin Yeniden Düzenlenmesi b Türk Kuvvetlerinin Ermenilere Karşı Yürüttüğü Mücadele c Milis Teşkilatının Kurulması C TÜRK ORDUSUNUN BÖLGEDEN GERİ ÇEKİLMESİ 1 Çekilme Emri ve Yapılan Hazırlıklar 2 Çekilme Emri Karşısında Halkın Durumu 3 Türk Kuvvetlerinin Bölgeden Çekilmesi II BÖLÜM ARAS VADİSİNDE MÜNFERİD HÜKÛMETLER DÖNEMİ A ARAS TÜRK HÜKÛMETİ 1 Aras Türk Hükûmeti nin Kuruluşuna Giden Yol a Mülkî Teşkilâtlanma b Askeri Teşkilatlanma 2 Hükûmetin Kuruluşu 3 Hükûmetin Askerî Teşkilâtlanma Faaliyetleri 4 Ermenilere Karşı Yürütülen Mücadeleler 5 Aras Türk Hükûmeti nin Yıkılışı 6 Aras Türk Hükûmeti nin Kars İslâm Şûrası Hükûmeti ne İltihakı Meselesi B NAHÇIVAN HÜKÛMETLERİ 1 Mahalli Hükûmet Hükûmet i Mahalliye Dönemi 2 Milli Şûra Hükûmeti3 Hanlar Diktatora Hükûmeti III BÖLÜM NAHÇIVAN DA İNGİLİZ VE ERMENİ YÖNETİMLERİ VE AMERİKAN VALİLİĞİ OLUŞTURMA ÇABALARI A NAHÇIVAN DA İNGİLİZ YÖNETİMİ 1 İngiliz Askeri Valiliği nin Kuruluşu 2 Nahçıvan da İngiliz Uygulamaları 3 İngiliz Politikasında Değişiklik ve Nahçıvan ın Ermenistan a Bıra kılması Meselesi a Han Tekinski nin Çalışmaları ve Azerbaycan ın Tutumu b Nahçıvan Ahalisinin İngiliz ve Ermeni Makamları ile Yaptığı Görüşmeler ve İlhaka Tepkisi 4 İngilizlerin Nahçıvan dan Çekilmesi B NAHÇIVAN DA ERMENİ YÖNETİMİ 1 Nahçıvan ın Ermenilerce İşgali 2 Nahçıvan da Ermeni Yönetiminin Kurulması 3 Ermeni Yönetiminin Uygulamaları a Vedi Savaşları b Aras Vadisi Müslümanlarının Yardım İstekleri ve Hadiselerin Türkiye ile Azerbaycan daki Akisleri 4 Nahçıvan da Kurtuluş Mücadelesi Hazırlıkları 5 Nahçıvan da Savaş ve Ermeni Yönetiminin Sonu 6 Ermenistan da Panik ve Müttefiklerin Çabaları C NAHÇIVAN DA AMERİKAN VALİLİĞİ KURULMASI PROJESİ 1 Amerikalıların Kafkasya ya Gelişi Nahçıvan la İlgili Faaliyet ve Politikaları 2 Nahçıvan da Tarafsız Bölge İlanı ve Amerikan Valiliği Kurma Çabaları a Nahçıvan ve Havalisi Müslümanlarının Amerikan Valiliği Teşkiline Bakışı b Albay Rhea nın Nahçıvan Yolculuğu ve Haskell Planının İflası IV BÖLÜM TÜRKİYE VE AZERBAYCAN KONTROLÜNDE NAHÇIVAN A NAHÇIVAN DA TÜRKİYE VE AZERBAYCAN VARLIĞI 1 Türkiye Nahçıvan İlişkileri a Türkiye Açısından Nahçıvan ın Önemi b Nahçıvanlıların Türkiye ye Bakışı c Nahçıvan Meseleleri Karşısında Türkiye d Halil Bey in Nahçıvan a Gönderilmesi Meselesi 2 Azerbaycan İçin Nahçıvan Meselesi 3 Azerbaycan Nahçıvan İlişkileri B NAHÇIVAN DA MAHALLİ İDARE VE GELİŞEN OLAYLAR 1 Güç Odakları 2 İdari Askerî ve İktisadî Teşkilât 3 Amerikan Heyetleri ile Yapılan Görüşmeler 4 Muhacir Kaçkın Meselesi 5 Ermenilerle Mücadele a Agulis Goghtan Meselesi b Hudud Çarpışmaları c Nahçıvan Etrafında Ermeni Mezalimi 6 Liderler Arasında Gerginlik ve İdari Yapıdaki Olumsuzluklar C NAHÇIVAN A KUVVET SEVKİ VE ERMENİLERLE SAVAŞ 1 Nahçıvan a Müfreze Gönderilmesi Meselesi 2 Ermenistan a Karşı Yapılması Düşünülen Taarruz Planları ve Nahçıvan 3 Nahçıvan da Huzursuzluk ve Halil Bey in Türkiye ye Dönüşü 4 Binbaşı Veysel Bey Nahçıvan da 5 Beklenen Mağlubiyet 6 Mağlubiyet Sonrasındaki Gelişmeler a Ahali de Panik b Şahtahtı nda Savunma Hazırlıkları ve Nahçıvan Milli Şûrası nın Engelleyici Faaliyetleri Karşısında Türk Askeri Makamlarının Tepkisi c Ermenilere Sulh Teklifi 7 Şahtahtı nın Düşüşü 8 Nahçıvan daki Azerbaycan Kuvvetleri ve Bunların Türkiye ye Getirtilmesi Meselesi V BÖLÜM TÜRK SOVYET İLİŞKİLERİNDE NAHÇIVAN 1920 1921 A NAHÇIVAN DA TÜRK SOVYET BULUŞMASI 1 Türk Sovyet İlişkilerinin Başlaması ve Kızıl Ordu nun Nahçıvan a Daveti 2 Nahçıvanlıların Türk Sovyet Yakınlaşmasına Tepkileri 3 Kızıl Ordu Nahçıvan Yolunda 4 Beklenen Buluşma B KIZIL KUVVETLER KONTROLÜNDE NAHÇIVAN 1 Nahçıvan da Sovyetleşme a Revkom Nahçıvan İnkılâp Komitesi Teşkilâtının Kuruluşu ve Üyeleri b Eski Yöneticilerin Akıbeti 2 Türkiye ye Giden İlk Sovyet Heyeti ve Goris Nahçıvan Yolunun Kapanması 3 Sovyet Rusya Ermenistan Antlaşması 10 Ağustos 1920 ve Nahçıvan 4 Türk Kızıl Müfrezesinin Çeşitli Faaliyetleri 5 Türk Kızıl Müfrezesi nin Erzak Meselesi 6 Kızıl Kuvvetler ile Ermeniler Arasındaki Çarpışmalar C NAHÇIVAN DA TOPRAK BÜTÜNLÜĞÜNÜN SAĞLANMASI 1 Şahtahtı yı Ele Geçirme Hazırlıkları 2 Nahçıvan da Son Zafer D GÜMRÜ ANTLAŞMASINA GÖRE NAHÇIVAN IN STATÜSÜ VE SONRAKİ GELİŞMELER 1 Gümrü Antlaşması na Göre Nahçıvan 2 Gümrü Antlaşmasına Göre Nahçıvan daki Demiryollarından Ermenilerin Yararlanması Hususunda Yapılan Çalışmalar 3 Nahçıvan ın Ermenistan a Bağlanması Meselesi a Sovyet Azerbaycanı nın Ermenistan a Hediyesi aa Nahçıvanlıların Tepkisi bb Nahçıvan ın Ermenistan a Verilmesi Karşısında Türkiye b Veysel Bey Velibeyov Mücadelesi 4 Nahçıvan da Türk Rus Gerginliği 5 Nahçıvan Ahalisinin Bolşeviklere Karşı İsyanı E ANTLAŞMALARLA NAHÇIVAN IN STATÜSÜ NÜN BELİRLENMESİ 1 Moskova Antlaşması ve Nahçıvan a Türk Müfrezesi nin Nahçıvan dan Ayrılışı 2 Kars Antlaşması ve Nahçıvan SONUÇ BİBLİYOGRAFYA DİZİN EKLER FOTOĞRAFLAR VE RESİMLER HARİTALAR

Bu çalışmada Çarlık Rusya nın yıkılmasını müteakip Nayçıvan bölgesinin Türk idaresine girişi Aras Vadisi nde kurulan hükümetlerin varolma mücadelesi Ermenistan İngiltere ve ABD nin bölgeye yönelik uygulamaları ele alınmış Türkiye ile Azerbaycan ın bölge insanının kurtuluş mücadelesine verdiği destek ayrıntıları ile değerlendirmeye tabi tutulmuştur Nahçıvan bölgesinin Türk Sovyet ilişkilerinin şekillenmesinde oynadığı önemli rol de ayrıntılı bir şekilde ele alınarak Türk Milli Mücadele tarihinin bir başka yönüne değinilmiştir