Osmanlı Zihniyetinin Oluşumu

Ali Fuat Bilkan dönemin sadece siyasî ve dinî metinlerini değil tarih bilim sanat ve bilhassa edebiyat literatürünü sadece yüksek edebiyatı değil halk arasında rağbet gören edebiyatı da inceleyerek Osmanlı zihniyet ikliminin oluşumunu resmediyor Osmanlı Devleti nin ilk evresinde Selçuklu ve onun devamı niteliğindeki Anadolu Beylikleri nden devraldığı mirası yeniden ürettiğini 15 yüzyıldan sonra özgün bir kültürel üretimin başladığını görüyoruz Her halükârda arka planda Hint ve İran kültür zemininden yeşeren birikimin Sasanî ve Timurlu devlet geleneklerinin Osmanlı zihniyet dünyasına vurduğu damga barizdir keza heterodoksinin ve onu bastırma gayretinin de Hz Muhammed ve Hz Ali etrafında oluşan edebiyata alperen tiplemesine Oğuzculuğa velî kültüne tasavvuf ve tarikat yapılarına şiirin ve bilimin kaynaklarına bakarak ince işçilikle çizilmiş bir zihniyet haritası Anadolu Selçukluları ve Beyliklerin bilim sanat ve kültüre katkılarının Osmanlı kavramının gölgesinde kaldığı bir gerçektir Henüz devlet otoritesinin merkezîleştirici baskısının oluşmadığı ve birden fazla dinî siyasî ve kültürel güç odağının varlığını sürdürdüğü bir dönemde dinin ve tasavvufun toplum hayatındaki gerçek yeri de açıkça görülmektedir Bir sonraki yüzyıllarda neredeyse tamamen devlet denetimine girecek ve kurumsal hâle gelecek olan dinî hayat kuruluş döneminin en renkli yönünü oluşturmuştur