Ötüken Kitap Türk Sanatları Ebru Yavuz Tiryaki — Yavuz Tiryaki

Kâğıdın icadı Çin coğrafyasında 2 yüzyılda gerçekleşmiştir Çin ile coğrafi yakınlığından dolayı kâğıt ile tanışan en erken Türk topluluğu Uygurlar olarak bilinmektedir Uygurlar Orta Asya da Mani dinine sonra da Budizm dinine geçmiş bir topluluktur Din değişikliği ve yerleşik hayat öncelikle kültür alanında bir gelişme göstermiş dinî yazmalar ve dua kitaplarının çoğaltılması ile karşılık bulmuştur Bu esnada çoğaltılan dinî yazmalar bir gereksinim olan matbaanında icadını bu bölge olarak belirlemiştir Uygur kültür çevresinin bize sunduğu en özel tasarımlar şüphesiz basma kalıp ciltlerdir Bu ciltler günümüze kadar devam eden Türk cilt ve kitap sanatlarının da ilk örnekleri olup bugün bile devam etmektedir Basma kalıp ciltler şöyle hazırlanır Önce metin ince ve şeffaf bir kâğıda geçirilir Bu kâğıdın etrafına önce kalın sonra ince bir cetvel çizgi çekilir Muhtelif süs ve benzeri işaretler de yerleştirilir Ardından bu desen sert bir ahşaba tersinden yapıştırılarak boş alanlar kazınır ve erkek bir kalıp ortaya çıkar Bu kalıp bir klişe görevi görerek boyandıktan sonra basma suretiyle kâğıt yüzeyine aktarılır Böylelikle aynı kalıp kullanılarak defalarca baskı yapılabilir İlk baskı örnekleri böyle hazırlanırken sonradan her bir harf oyularak matbaa geliştirilmiş 8 11 yüzyıllar arasında Uygur basma kitapaları ortaya çıkmıştır Talas Savaşı na kadar Orta Asya kaynaklı kâğıt üretimi savaş sonrasında İslâm kültürüne tanıtılır

Kâğıdın icadı Çin coğrafyasında 2 yüzyılda gerçekleşmiştir Çin ile coğrafi yakınlığından dolayı kâğıt ile tanışan en erken Türk topluluğu Uygurlar olarak bilinmektedir Uygurlar Orta Asya da Mani dinine sonra da Budizm dinine geçmiş bir topluluktur Din değişikliği ve yerleşik hayat öncelikle kültür alanında bir gelişme göstermiş dinî yazmalar ve dua kitaplarının çoğaltılması ile karşılık bulmuştur Bu esnada çoğaltılan dinî yazmalar bir gereksinim olan matbaanında icadını bu bölge olarak belirlemiştir Uygur kültür çevresinin bize sunduğu en özel tasarımlar şüphesiz basma kalıp ciltlerdir Bu ciltler günümüze kadar devam eden Türk cilt ve kitap sanatlarının da ilk örnekleri olup bugün bile devam etmektedir Basma kalıp ciltler şöyle hazırlanır Önce metin ince ve şeffaf bir kâğıda geçirilir Bu kâğıdın etrafına önce kalın sonra ince bir cetvel çizgi çekilir Muhtelif süs ve benzeri işaretler de yerleştirilir Ardından bu desen sert bir ahşaba tersinden yapıştırılarak boş alanlar kazınır ve erkek bir kalıp ortaya çıkar Bu kalıp bir klişe görevi görerek boyandıktan sonra basma suretiyle kâğıt yüzeyine aktarılır Böylelikle aynı kalıp kullanılarak defalarca baskı yapılabilir İlk baskı örnekleri böyle hazırlanırken sonradan her bir harf oyularak matbaa geliştirilmiş 8 11 yüzyıllar arasında Uygur basma kitapaları ortaya çıkmıştır Talas Savaşı na kadar Orta Asya kaynaklı kâğıt üretimi savaş sonrasında İslâm kültürüne tanıtılır

Ebrû günümüzde kıvamı artırılmış bir sıvının yüzeyinde boyaların yüzdürülmesi ve bu boyaların kâğıda alınması ameliyesine verilen addır Ebrû Türkler in bir kâğıt boyama hüneridir Doğu dan Batı ya Türkler vasıtası ile geçmiş Osmanlı coğrafyasında sadece İstanbul da icra edilmiştir Türk ebrû tarihi Türkiye de bu konuda yapılan ilmî çalışmaların azlığından yeterince bilgi sahibi olamadığımız bir sahadır Zira akademik olarak bu saha birçok sanatsal değere haiz kültür miraslarımız gibi ilgisiz kalmış yeterince çalışmalar yapılmamıştır Müzelerimiz ya da kütüphanelerimiz ellerindeki ebrû örneklerini yayınlamamış ebrûcuların görsel obje adı altında yayınladığı birkaç eserden başka örnek bilim ve sanat topluluğuna tanıtılmamıştır Bazı dönemlerde hazırlanan yayın bolluğu ile karşılaşılsa da bunlar birbiriyle tekrara düşmüş bu da ebrûcular arasında bir kısır çekişme meydana getirmiştir Bu çalışmamızda çekişmelerden uzak kalarak ebrû tarihi ve Türk ebrûculuğu hakkında bilgi ve belgeleri toparlamaya yöneldik Daha önce yapılan Türk ebrû tarihi üzerine yorumlar ve tespitler incelenerek bir çalışma yöntemi belirlenmiş yerli yabancı müzeler kütüphaneler ve özel koleksiyonlarda yer alan yaklaşık tarihi belli olan ebrû örnekleri sistematik bir sıra ile katalog hâline getirilmiştir Böylelikle elimizde en erken ebrû örneklerinden Mustafa Düzgünman a kadar son derece zengin bir görsel koleksiyon oluşturulmuştur Bu koleksiyonu kendi içerisinde tarihlerine göre sıraladığımızda bize Türk ebrûlarının zaman içerisinde değişimi ve de gelişimini gözler önüne sermektedir Elde ettiğimiz bu ebrû örnekleri doğrultusunda ileride yapacağımız tarihlendirme teklifi ile yüzyıllara göre ebrûnun değişim ve gelişimi de bilim dünyasına yenice tanıtmış olacağız Bu tarihlendirme başta yurt dışı müzelerinde ve bizim kütüphane ile arşivlerimizde tespit ettiğimiz ebrûların tarihleri belirli olan yazma ve levhaların üzerine bir yorumlamadır Bu tarih denemesi örnekler ile ilk defa tarafımızdan yapılmıştır Her türlü tartışmaya da açıktır Yeni bulunan bilgi ve belgeler ışığında Türk ebrû tarihi biraz daha erken dönemlere indirilebileceği gibi yeni buluncak örneklerle tarihlendirmelerde değişikliğe de gidilebilir Elinde belgesi olan Türk ebrûculuğuna katkı sağlamak için bunları yayınlamak ve paylaşmak durumundadır Bilgi ve belgesi olmayanlar kulaktan dolma hikayelerle yorum yapamazlar Bu çalışmada elimizden geldiğince geniş bir yelpaze içerisinde tarihlendirme ortaya koymaya gayret gösterdik Bu tarihlendirme içerisinde ünik eserlerle de karşılaştık Bu ürünleri de ayrıca belirttik Elde ettiğimiz en önemli sonuç ise Türk ebrûsunun mimaride müzikte ve diğer sanat dallarında olduğu gibi zaman içerisinde belirli dönem ve ekolleri oluşturduğudur

Kâğıdın icadı Çin coğrafyasında 2 yüzyılda gerçekleşmiştir Çin ile coğrafi yakınlığından dolayı kâğıt ile tanışan en erken Türk topluluğu Uygurlar olarak bilinmektedir Uygurlar Orta Asya da Mani dinine sonra da Budizm dinine geçmiş bir topluluktur Din değişikliği ve yerleşik hayat öncelikle kültür alanında bir gelişme göstermiş dinî yazmalar ve dua kitaplarının çoğaltılması ile karşılık bulmuştur Bu esnada çoğaltılan dinî yazmalar bir gereksinim olan matbaanında icadını bu bölge olarak belirlemiştir Uygur kültür çevresinin bize sunduğu en özel tasarımlar şüphesiz basma kalıp ciltlerdir Bu ciltler günümüze kadar devam eden Türk cilt ve kitap sanatlarının da ilk örnekleri olup bugün bile devam etmektedir Basma kalıp ciltler şöyle hazırlanır Önce metin ince ve şeffaf bir kâğıda geçirilir Bu kâğıdın etrafına önce kalın sonra ince bir cetvel çizgi çekilir Muhtelif süs ve benzeri işaretler de yerleştirilir Ardından bu desen sert bir ahşaba tersinden yapıştırılarak boş alanlar kazınır ve erkek bir kalıp ortaya çıkar Bu kalıp bir klişe görevi görerek boyandıktan sonra basma suretiyle kâğıt yüzeyine aktarılır Böylelikle aynı kalıp kullanılarak defalarca baskı yapılabilir İlk baskı örnekleri böyle hazırlanırken sonradan her bir harf oyularak matbaa geliştirilmiş 8 11 yüzyıllar arasında Uygur basma kitapaları ortaya çıkmıştır Talas Savaşı na kadar Orta Asya kaynaklı kâğıt üretimi savaş sonrasında İslâm kültürüne tanıtılır

Kâğıdın icadı Çin coğrafyasında 2 yüzyılda gerçekleşmiştir Çin ile coğrafi yakınlığından dolayı kâğıt ile tanışan en erken Türk topluluğu Uygurlar olarak bilinmektedir Uygurlar Orta Asya da Mani dinine sonra da Budizm dinine geçmiş bir topluluktur Din değişikliği ve yerleşik hayat öncelikle kültür alanında bir gelişme göstermiş dinî yazmalar ve dua kitaplarının çoğaltılması ile karşılık bulmuştur Bu esnada çoğaltılan dinî yazmalar bir gereksinim olan matbaanında icadını bu bölge olarak belirlemiştir Uygur kültür çevresinin bize sunduğu en özel tasarımlar şüphesiz basma kalıp ciltlerdir Bu ciltler günümüze kadar devam eden Türk cilt ve kitap sanatlarının da ilk örnekleri olup bugün bile devam etmektedir Basma kalıp ciltler şöyle hazırlanır Önce metin ince ve şeffaf bir kâğıda geçirilir Bu kâğıdın etrafına önce kalın sonra ince bir cetvel çizgi çekilir Muhtelif süs ve benzeri işaretler de yerleştirilir Ardından bu desen sert bir ahşaba tersinden yapıştırılarak boş alanlar kazınır ve erkek bir kalıp ortaya çıkar Bu kalıp bir klişe görevi görerek boyandıktan sonra basma suretiyle kâğıt yüzeyine aktarılır Böylelikle aynı kalıp kullanılarak defalarca baskı yapılabilir İlk baskı örnekleri böyle hazırlanırken sonradan her bir harf oyularak matbaa geliştirilmiş 8 11 yüzyıllar arasında Uygur basma kitapaları ortaya çıkmıştır Talas Savaşı na kadar Orta Asya kaynaklı kâğıt üretimi savaş sonrasında İslâm kültürüne tanıtılır Bu tanışıklık 9 yüzyılla birlikte kâğıt üretimini Müslüman coğrafyaya taşıyarak bir İslâm Aydınlanma Çağı oluşumuna zemin hazırlar İslâm dininin öğretisi kâğıdın ve kitabın yaygınlaşmasında ve endüstri ticaretinde çok önemli bir görevi yerine getirilmesini sağlamıştır Kâğıdın kullanımını yaygınlaştıran Müslüman coğrafya ilk kâğıt imâlathaneleri ve burada ürettikleri kâğıtları Avrupa ya ihraç etmeleriye bilgi birikiminin paylaşılmasında önemli bir köprü görevi de gördü Yani sadece ticarî bir meta değil aynı zamanda ilmî ve kültürel iletişimi de sağladı Endülüs İspanyası kâğıdın Avrupaya taşınmasında bir basamak teşkil eder 13 yüzyıla kadar Müslüman coğrafyada üretilen kâğıt artık İtalya da Fabriyano kasabasında üretime başlanmasıyla yeni bir soluğa kavuşur Osmanlılar da ise önceleri Doğu kaynaklı kâğıtlar kullanılırken ardından Avrupa kaynaklı ürünleri pazarına taşımaya başlar Muhtelif zamanlarda kâğıt imalathaneleri kurma çabaları Yalova veya Beykoz gibi örnekleri olsa da Osmanlı da kâğıt üretimi hiçbir zaman ihtiyacı karşılamamış daima ithalat ile gereksinimler tamamlanmaya çalışılmıştır 1912 yılında kapanan son Osmanlı Kâğıt Fabrikasından 1934 yılında Gazi Mustafa Kemal Atatürk kararnamesi ile İzmit Kâğıt Fabrikaları na kadar Bu ülkede belirli bir kâğıt imâlatı yapılmamıştır Günümüzde de İzmit Kâğıt Fabrikaları kapatılınca geri dönüşüm kraft üretimi bir kaç selüloz tesisinden başka kâğıt imâli yapılmamaktadır

Ebrû günümüzde kıvamı artırılmış bir sıvının yüzeyinde boyaların yüzdürülmesi ve bu boyaların kâğıda alınması ameliyesine verilen addır Ebrû Türkler in bir kâğıt boyama hüneridir Doğu dan Batı ya Türkler vasıtası ile geçmiş Osmanlı coğrafyasında sadece İstanbul da icra edilmiştir Türk ebrû tarihi Türkiye de bu konuda yapılan ilmî çalışmaların azlığından yeterince bilgi sahibi olamadığımız bir sahadır Zira akademik olarak bu saha birçok sanatsal değere haiz kültür miraslarımız gibi ilgisiz kalmış yeterince çalışmalar yapılmamıştır Müzelerimiz ya da kütüphanelerimiz ellerindeki ebrû örneklerini yayınlamamış ebrûcuların görsel obje adı altında yayınladığı birkaç eserden başka örnek bilim ve sanat topluluğuna tanıtılmamıştır Bazı dönemlerde hazırlanan yayın bolluğu ile karşılaşılsa da bunlar birbiriyle tekrara düşmüş bu da ebrûcular arasında bir kısır çekişme meydana getirmiştir Bu çalışmamızda çekişmelerden uzak kalarak ebrû tarihi ve Türk ebrûculuğu hakkında bilgi ve belgeleri toparlamaya yöneldik Daha önce yapılan Türk ebrû tarihi üzerine yorumlar ve tespitler incelenerek bir çalışma yöntemi belirlenmiş yerli yabancı müzeler kütüphaneler ve özel koleksiyonlarda yer alan yaklaşık tarihi belli olan ebrû örnekleri sistematik bir sıra ile katalog hâline getirilmiştir Böylelikle elimizde en erken ebrû örneklerinden Mustafa Düzgünman a kadar son derece zengin bir görsel koleksiyon oluşturulmuştur Bu koleksiyonu kendi içerisinde tarihlerine göre sıraladığımızda bize Türk ebrûlarının zaman içerisinde değişimi ve de gelişimini gözler önüne sermektedir Elde ettiğimiz bu ebrû örnekleri doğrultusunda ileride yapacağımız tarihlendirme teklifi ile yüzyıllara göre ebrûnun değişim ve gelişimi de bilim dünyasına yenice tanıtmış olacağız Bu tarihlendirme başta yurt dışı müzelerinde ve bizim kütüphane ile arşivlerimizde tespit ettiğimiz ebrûların tarihleri belirli olan yazma ve levhaların üzerine bir yorumlamadır Bu tarih denemesi örnekler ile ilk defa tarafımızdan yapılmıştır Her türlü tartışmaya da açıktır Yeni bulunan bilgi ve belgeler ışığında Türk ebrû tarihi biraz daha erken dönemlere indirilebileceği gibi yeni buluncak örneklerle tarihlendirmelerde değişikliğe de gidilebilir Elinde belgesi olan Türk ebrûculuğuna katkı sağlamak için bunları yayınlamak ve paylaşmak durumundadır Bilgi ve belgesi olmayanlar kulaktan dolma hikayelerle yorum yapamazlar Bu çalışmada elimizden geldiğince geniş bir yelpaze içerisinde tarihlendirme ortaya koymaya gayret gösterdik Bu tarihlendirme içerisinde ünik eserlerle de karşılaştık Bu ürünleri de ayrıca belirttik Elde ettiğimiz en önemli sonuç ise Türk ebrûsunun mimaride müzikte ve diğer sanat dallarında olduğu gibi zaman içerisinde belirli dönem ve ekolleri oluşturduğudur Tanıtım Bülteninden

Kâğıdın icadı Çin coğrafyasında 2 yüzyılda gerçekleşmiştir Çin ile coğrafi yakınlığından dolayı kâğıt ile tanışan en erken Türk topluluğu Uygurlar olarak bilinmektedir Uygurlar Orta Asya da Mani dinine sonra da Budizm dinine geçmiş bir topluluktur Din değişikliği ve yerleşik hayat öncelikle kültür alanında bir gelişme göstermiş dinî yazmalar ve dua kitaplarının çoğaltılması ile karşılık bulmuştur Bu esnada çoğaltılan dinî yazmalar bir gereksinim olan matbaanında icadını bu bölge olarak belirlemiştir Uygur kültür çevresinin bize sunduğu en özel tasarımlar şüphesiz basma kalıp ciltlerdir Bu ciltler günümüze kadar devam eden Türk cilt ve kitap sanatlarının da ilk örnekleri olup bugün bile devam etmektedir Basma kalıp ciltler şöyle hazırlanır Önce metin ince ve şeffaf bir kâğıda geçirilir Bu kâğıdın etrafına önce kalın sonra ince bir cetvel çizgi çekilir Muhtelif süs ve benzeri işaretler de yerleştirilir Ardından bu desen sert bir ahşaba tersinden yapıştırılarak boş alanlar kazınır ve erkek bir kalıp ortaya çıkar Bu kalıp bir klişe görevi görerek boyandıktan sonra basma suretiyle kâğıt yüzeyine aktarılır Böylelikle aynı kalıp kullanılarak defalarca baskı yapılabilir İlk baskı örnekleri böyle hazırlanırken sonradan her bir harf oyularak matbaa geliştirilmiş 8 11 yüzyıllar arasında Uygur basma kitapaları ortaya çıkmıştır Talas Savaşı na kadar Orta Asya kaynaklı kâğıt üretimi savaş sonrasında İslâm kültürüne tanıtılır Bu tanışıklık 9 yüzyılla birlikte kâğıt üretimini Müslüman coğrafyaya taşıyarak bir İslâm Aydınlanma Çağı oluşumuna zemin hazırlar İslâm dininin öğretisi kâğıdın ve kitabın yaygınlaşmasında ve endüstri ticaretinde çok önemli bir görevi yerine getirilmesini sağlamıştır Kâğıdın kullanımını yaygınlaştıran Müslüman coğrafya ilk kâğıt imâlathaneleri ve burada ürettikleri kâğıtları Avrupa ya ihraç etmeleriye bilgi birikiminin paylaşılmasında önemli bir köprü görevi de gördü Yani sadece ticarî bir meta değil aynı zamanda ilmî ve kültürel iletişimi de sağladı Endülüs İspanyası kâğıdın Avrupaya taşınmasında bir basamak teşkil eder 13 yüzyıla kadar Müslüman coğrafyada üretilen kâğıt artık İtalya da Fabriyano kasabasında üretime başlanmasıyla yeni bir soluğa kavuşur Osmanlılar da ise önceleri Doğu kaynaklı kâğıtlar kullanılırken ardından Avrupa kaynaklı ürünleri pazarına taşımaya başlar Muhtelif zamanlarda kâğıt imalathaneleri kurma çabaları Yalova veya Beykoz gibi örnekleri olsa da Osmanlı da kâğıt üretimi hiçbir zaman ihtiyacı karşılamamış daima ithalat ile gereksinimler tamamlanmaya çalışılmıştır 1912 yılında kapanan son Osmanlı Kâğıt Fabrikasından 1934 yılında Gazi Mustafa Kemal Atatürk kararnamesi ile İzmit Kâğıt Fabrikaları na kadar Bu ülkede belirli bir kâğıt imâlatı yapılmamıştır Günümüzde de İzmit Kâğıt Fabrikaları kapatılınca geri dönüşüm kraft üretimi bir kaç selüloz tesisinden başka kâğıt imâli yapılmamaktadır Tanıtım Bülteninden

Ebrû günümüzde kıvamı artırılmış bir sıvının yüzeyinde boyaların yüzdürülmesi ve bu boyaların kâğıda alınması ameliyesine verilen addır Ebrû Türkler in bir kâğıt boyama hüneridir Doğu dan Batı ya Türkler vasıtası ile geçmiş Osmanlı coğrafyasında sadece İstanbul da icra edilmiştir Türk ebrû tarihi Türkiye de bu konuda yapılan ilmî çalışmaların azlığından yeterince bilgi sahibi olamadığımız bir sahadır Zira akademik olarak bu saha birçok sanatsal değere haiz kültür miraslarımız gibi ilgisiz kalmış yeterince çalışmalar yapılmamıştır Müzelerimiz ya da kütüphanelerimiz ellerindeki ebrû örneklerini yayınlamamış ebrûcuların görsel obje adı altında yayınladığı birkaç eserden başka örnek bilim ve sanat topluluğuna tanıtılmamıştır Bazı dönemlerde hazırlanan yayın bolluğu ile karşılaşılsa da bunlar birbiriyle tekrara düşmüş bu da ebrûcular arasında bir kısır çekişme meydana getirmiştir Bu çalışmamızda çekişmelerden uzak kalarak ebrû tarihi ve Türk ebrûculuğu hakkında bilgi ve belgeleri toparlamaya yöneldik Daha önce yapılan Türk ebrû tarihi üzerine yorumlar ve tespitler incelenerek bir çalışma yöntemi belirlenmiş yerli yabancı müzeler kütüphaneler ve özel koleksiyonlarda yer alan yaklaşık tarihi belli olan ebrû örnekleri sistematik bir sıra ile katalog hâline getirilmiştir Böylelikle elimizde en erken ebrû örneklerinden Mustafa Düzgünman a kadar son derece zengin bir görsel koleksiyon oluşturulmuştur Bu koleksiyonu kendi içerisinde tarihlerine göre sıraladığımızda bize Türk ebrûlarının zaman içerisinde değişimi ve de gelişimini gözler önüne sermektedir Elde ettiğimiz bu ebrû örnekleri doğrultusunda ileride yapacağımız tarihlendirme teklifi ile yüzyıllara göre ebrûnun değişim ve gelişimi de bilim dünyasına yenice tanıtmış olacağız Bu tarihlendirme başta yurt dışı müzelerinde ve bizim kütüphane ile arşivlerimizde tespit ettiğimiz ebrûların tarihleri belirli olan yazma ve levhaların üzerine bir yorumlamadır Bu tarih denemesi örnekler ile ilk defa tarafımızdan yapılmıştır Her türlü tartışmaya da açıktır Yeni bulunan bilgi ve belgeler ışığında Türk ebrû tarihi biraz daha erken dönemlere indirilebileceği gibi yeni buluncak örneklerle tarihlendirmelerde değişikliğe de gidilebilir Elinde belgesi olan Türk ebrûculuğuna katkı sağlamak için bunları yayınlamak ve paylaşmak durumundadır Bilgi ve belgesi olmayanlar kulaktan dolma hikayelerle yorum yapamazlar Bu çalışmada elimizden geldiğince geniş bir yelpaze içerisinde tarihlendirme ortaya koymaya gayret gösterdik Bu tarihlendirme içerisinde ünik eserlerle de karşılaştık Bu ürünleri de ayrıca belirttik Elde ettiğimiz en önemli sonuç ise Türk ebrûsunun mimaride müzikte ve diğer sanat dallarında olduğu gibi zaman içerisinde belirli dönem ve ekolleri oluşturduğudur