Sabatay Sevi — İbrahim Alâeddin Gövsa

Arka Kapak Sabatay Sevi on yedinci yüzyılın ortasında yani zamanımızdan üçyüz yıl kadar önce Türkiye de büyük bir sosyal hareket meydana getirmiş ve yalnız bizim memlekette değil Avrupada dikkati çekmiştir Dini veya siyasi bir takım davalar güden bir çok türediler gibi eğer o da hiçbir iz bırakmadan tarihe karışmış olsaydı zamanında uyandırdığı merak ve heyecandan dolayı yine bir dereceye kadar araştırmaya layık görülürdü Fakat Saba tay Sevi nin kendinden sonra bıraktığı iz hayatında uyandırdığı heyecan ve cereyandan daha önemlidir Hatırasını pek sınırlı bir topluluk içinde olsa bile hala dipdiri yaşatmayı başaran Sabatay Sevi yi yalnız tarihi bir konu olarak değil aynı zamanda sosyal bir zemin olarak da araştırmak gerekir Bu kişi memleketimizde yaşamış ve mühim bir iz bırakmış olduğu halde onun kim olduğunu neler yapmak istediğini ve neler yapmaya muvaffak olduğunu nasıl esaslara ve fikirlere dayandığını macerasının nasıl başlayıp ne şekil aldığını ve üçyüz yıllık tarihte bıraktığı izlerin ne gibi değişikliklere uğradığını anlatan etraflı değil kısaca bir tek Türkçe eserimizin bulunmaması hayret edilecek ilgisizliktir Önsöz Sabatay Sevi 17 yy ortasında yani üçyüz yıl kadar önce Türkiye de büyük bir sosyal siyasî ve dinî hareket meydana getirmiş ve yalnız bizim memlekette değil bütün Avrupa da etkiler oluşturmuş bir şahsiyet Dinî veya siyasî bir takım davalar güden bir çok sahte mesih ve sahte mehdîler gibi eğer o da hiçbir iz bırakmadan tarihe karışmış olsaydı zamanında uyandırdığı merak ve heyecandan dolayı yine araştırmaya değer görülürdü Fakat Sabatay Sevi nin kendinden sonra bıraktığı iz hayatında uyandırdığı heyecan ve cereyandan daha önemlidir Hatırasını pek sınırlı sayıda bir zümre içinde olsa bile hâlâ dipdiri yaşatmayı başaran Sabatay Sevi yi yalnız tarihî bir konu olarak değil aynı zamanda sosyal siyasî ve dinî boyutlarıyla da araştırmak gerekiyor Bu adam memleketimizde yaşamış ve derin izler bırakmış olduğu halde onun kim olduğunu neler yapmak istediğini ve neleri yapmayı başardığını ne tür ilkelere ve fikirlere dayandığını macerasının nasıl başlayıp ne şekil aldığını ve üçyüz yıllık tarihte bıraktığı izlerin ne gibi değişimlere uğradığını anlatan değil kapsamlı özet bir tek Türkçe eserimizin bulunmaması hayret uyandırıcı kayıtsızlıklarımızdandır O na dair Sabbatai Zewi adında 400 sayfalık Almanca felsefî ve resimli bir kitap yazan Josef Kastein in eserine ilâve ettiği bibliyografyaya bakıldığında görülüyor ki şimdiye kadar muhtelif Avrupa dillerinde bu kişi hakkında yazılmış kitapların sayısı elliden aşağı değildir Gazete ve dergilerin yayınladıkları makale ve araştırmalar ise bu sayının dışındadır Fransızca İngilizce ve Almanca dillerindeki büyük ansiklopediler de onu önemle kaydederler İslâm Ansiklopedisi de Musevilikle İslâmlık arasında ayrı bir mezhep kurmuş kişi tanımlamasıyla Sevi ye epeyce geniş bir yer ayırır Dilimizde bu kişi ve kurduğu mezhep hakkında ayrı bir kitap bulunmaması şöyle dursun tarihlerimizin verdikleri bilgi de gayet kısa ve yüzeyseldir O zamanların olaylarını günü gününe kaydeden Raşit tarihi onun yalnız Edirne Sarayı nda ve Dördüncü Mehmed in huzurunda Müslüman oluşunu beş altı satırlık bir paragraf içinde haber vermekle yetiniyor Bir nüshası Köprülü Kütüphanesi nde bulunan Nişancı Abdi Paşa Vekayinamesi de aynı hâdiseyi on beş yirmi satırlık bir özet halinde kaydediyor Her iki metni de kitabımıza aldık Fındıklı Mehmet Ağa nın sonraları basılmış olan Silâhtar Tarihi nin birinci cildindeki kayıt da tamamıyla Abdi Paşa Vekayinamesi nden alınmış gibidir Birkaç kelime ve kavram değişikliğinden başka herhangi bir bilgi içermiyor Sonradan yazılan tarih kitapları arasında görebildiğim kadarıyla yalnız Kâmil Paşa Tarih i Siyasî sinde Avcı Sultan Mehmed zamanını anlatırken Sabatay Sevi den adını da yanlış yazmak suretiyle on beş on altı satırlık bir ibare içinde bahsetmektedir 1924 te Sabataistlerden Karakaşzade Mehmed Rüştü men