Sahabe Algısında Sünnet İçtihad İlişkisi — Serkan Başaran

Kur an da birçok ayet insanı düşünmeye çağırır Hatta Allah katında mahlûkatın en itibarsızının hayatlarında düşünceye yer vermeyen hakikati dinleyip dillendirmekten uzak kimseler olduğu belirtilir el Enfâl 8 22 Başka bir ayette ise Kur an ın indirilmesindeki amacın insanı bu itibarsızlıktan çıkarıp düşünen varlık düzeyine çıkarmak olduğuna işaret edilir en Nahl 16 44 Ancak aynı ayetin Hz Peygamber e beyan görevi verildiğinden bahsetmesi sözü edilen düşünme eyleminin her aşamada sünnetin koyduğu yöntemlerle gerçekleşeceği anlamına gelmektedir İslam a özgü akletme biçimi olarak tanımlayabileceğimiz sünnetin bu boyutu ictihad kavramıyla ifade edilebilir Ancak bu anlamda ictihad sadece fıkhî bir meselenin hükmünü tayin etme çabasını değil sosyal siyasal kültürel vb hayatın bütün alanlarında davranış ve düşünceyi Kur an ve sünnetten bir esasa bağlama çabasını da ifade eder Hz Peygamber in yetiştirdiği sünnetin ilke ve yöntemleriyle düşünen ilk Müslüman topluluk ise ashâbdır Onlar aldıkları nebevî eğitimin sonucu sadece davranış düzeyinde değil aynı zamanda düşünce düzeyinde de Hz Peygamber e benzeyen kimseler olmuşlardır Abdullah b Mes ûd Hz Peygamber in ashabına kazandırdığı bu düşünme biçimini görebileceğimiz ideal bir örnektir Çünkü o sahabenin önde gelen fakihlerinden biri olmanın yanısıra İslam düşünce geleneğinin kurucu asrını temsil eden râşid halifeler döneminde etkin roller üstlenmiş ve İslam düşüncesini sonraki dönemler için daha belirgin kılacak ilmî faaliyetler yürütmüştür Bu bakımdan İbn Mes ûd un sünnet algısı ictihadları ve bu ictihadların dayandığı yöntemin tespiti doğrudan sünneti resmedecek verilerin sünnet hakkında ortaya konulacak hükümlere giden doğru önermelerin kaynağı olacaktır