Sicillere Göre Bursa da İhtida Hareketleri ve Sosyal Sonuçları 1472 1909 — Osman ÇETİN

ÖNSÖZ KISALTMALAR GlRÎŞ 1 BURSA SERİYE SÎCÎLLERl 1 2 SERİYE SİCİLLERİ VE İHTİDALAR 2 3 İHTİDA KAYITLARININ SİCİLLERDE YER ALIŞ ŞEKLl 3 4 TANZİMAT TAN SONRA İHTİDA I LÂMLARININ ALDIĞI ŞEKİL 4 5 ARAŞTIRMA YÖNTEMİ 7 BİRİNCİ BÖLÜM TARİHÎ VE SOSYAL AÇIDAN BURSA NIN GELİŞMESİ I İLK OSMANLI FETİHLERİ VE BURSA 9 A ilk Osmanlı Fetihleri 10 B Bursa nın Fethi 11 II BURSA NIN GELİŞMESİ 13 A Osmanlı idaresinden Önce Bursa 13 B Fetihden Sonra Bursa nın Gelişmesi Türkleşip islâmlaşması 14 1 Fizikî Gelişme 16 2 Dinî ve Etnik Yapı 20 a Müslümanlar 22 b Hıristiyanlar 25 1 Rumlar 25 2 Ermeniler 26 3 Diğer Hıristiyan Gruplar 27 c Yahudiler 28 İKİNCİ BÖLÜM BURSA DA İHTİDALAR I İHTİDALARIN YILLARA GÖRE DAĞILIŞI 33 II İHTİDALARIN AYLARA GÖRE DAĞILIŞI 33 III YAŞ GRUPLARINA GÖRE MÜHTEDİLER 42 IV MİLLİYETLERİNE GÖRE MÜHTEDlLER 44 V ESKİ DİNLERİNE GÖRE MÜHTEDlLER 46 VI HÜR KÖLE CARİYE VE ESİRLERİN İHTİDASI 47 A Hürler 47 B Esirler Köle ve Cariyeler 49 vıı MÜHTEDİLERİN ALDİKLARİ İSİMLER 56 VIII İHTİDA SEBEPLERİ 58 A Kültürel Etkileşim 60 B iktisadî Sebepler 64 C Psikolojik Sebepler 67 D Diğer Sebepler 71 E Ferdî Çalışmaların ihtidalara Etkisi 72 IX İHTİDA SONRASINDA GÖRÜLEN PROBLEMLER 73 A Mühtedi Müslüman Münasebetleri 73 B Mühtedi Gayrimüslim Münasebetleri 76 C Cizye ve Haraç Problemleri 78 D ihtidalarda Cebir ve Şiddet 79 E Mühtedilerde Dinî Hassasiyet 82 1 Mütedeyyin Olanlar 82 2 Mütedeyyin Görünmeyenler 84 3 Irtidat Edenler 84 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM MÜHTEDlLERLE İLGİLİ SOSYO KÜLTÜREL POLİTİKALAR I DEVLETİN MÜHTEDİLERE YÖNELİK SOSYAL GÜVENLİK POLİTİKALARI 87 A Sosyal Yardımlar 88 1 Evlât ahiret oğlu Edinme Terbiyeye Verme 88 2 Mahkemenin Müdahalesi 90 B Mühtedileri Korumak için Alınan Hukukî Idârî Tedbirleri 91 1 Mühtedi Çocukların Zimmî Anne ve Babalarından Ayrılmaları 92 2 Mühtedi Kadınların Gayrimüslim Kocalarından Ayrılmaları 93 3 Mühtedilerin Gayrimüslimlerle Birlikte Oturmalarının Yasaklanması 94 4 Müslüman Cariyelerin Gayrimüslimlere Satılmasının Yasaklanması 95 5 Zimmîlerin Elinde ihtida Eden Cariye ve Esirlerin Sattırılması 95 II GÖNÜLLÜ TEŞEBBÜS VE KURULUŞLARIN KATKILARI 97 A Yardım Kampanyaları 97 B Vakıflar ve Mühtediler 97 1 Müslüman Köle ve Cariyelerin Vakıflarla ilgisi 99 2 Hacı îvaz Paşa Vakfı 101 SONUÇ 109 KAYNAKLAR 111 I BURSA ŞER İYE SİCİLLERİ 111 II ESERLER 112 III MAKALELER MADDELER 114 GENEL İNDEKS 117 BELGELER HARİTA VE TABLOLAR I HARİTALAR Harita 1 Osman Bey zamanında Osmanlıların durumu 11 Harita 2 Bursa Semtleri 19 Harita 3 15 Yüzyılın başlarında Bursa da yerleşme alanları 21 II TABLOLAR Tablo 1 ikametgâhları belli olan mühtedilerin Bursa mahallerindeki dağılımı 30 Tablo 2 Yıllara elli yıllık periyodlar göre mühtedilerin dağılışı 34 Tablo 3 ihtida kayıtlarının sicillerde doğrudan veya dolaylı olarak yer alış arına göre dağılımı 35 Tablo 4 Bazı gayrimüslim köle ve cariyelerin isimleri 36 Tablo 5 ihtida kayıtlarının aylara göre dağılımı 40 Tablo 6 ihtidaların doğrudan ihtida kaydı esas alınarak aylara göre dağılımı 41 Tablo 7 Tablo 5 ile Tablo 6 nın mukayesesi 42 Tablo 8 Yaş gruplarına göre ihtidaların genel dağılımı 43 Tablo 9 Yaşı belli olan grupların birbirlerine göre oranları 43 Tablo 10 Milliyetlerine göre mühtedilerin dağılımı 45 Tablo 11 Eski dinlerine göre mühtedilerin dağılımı 46 Tablo 12 Mühtedilerin statülerine göre dağılımı 47 Tablo 13 1478 1538 yılları arasında âzad edilen köle ve cariyelerin din ve milliyet leri açısından genel dağılımı 52 Tablo 14 Tablo 13 e esas olan âzadlılarm âzad edilme şekillerini gösterir tablo 54 Tablo 15 Mühtedilerin en çok kullandığı Islâmî isimler 57 Tablo 16 Mühtedilerin mensup olduğu meslekler ve sayılan 65 Tablo 17 Değişik tarihlerde Hacı ivaz Paşa Vakfı ndan para alan mühtediler 105 Tablo 18 Hacı ivaz Paşa Vakfı muhasebe kayıtlarına göre muhtelif yıllarda 13 yıllık mühtedi fonundan yapılan ödemeler 106