Sultanın Zindanında

Dünyanın en ikonik mücevherlerinden Çelenk in peşinde Osmanlı nın ihtişamına ve Avrupa daki etkilerine gizemli bir yolculuk İngiliz Amiral Lord Nelson ın mücevheri Çelenk dünyanın ve İngiliz tarihinin en önemli ikonik elmaslarından biri olarak kabul ediliyor 1798 yılında Nil Savaşı nın ardından bu muhteşem elmas Nelson a 3 Selim tarafından hediye edildi Çelenk bu savaşta ele geçirilen veya yok edilen Fransız gemilerini temsilen 13 parçadan oluşuyor Ortadaki merkez elmas kıyafet üzerindeyken dönen bir saat mekanizması ile çalışıyor Nelson ömrü boyunca Çelenk i şapkasında taşıdı ve bu efsane mücevher Avrupa da bir moda çılgınlığı doğurdu Öyle ki benzerlerini almak için sıraya girenler için seri kopyaları yapıldı Çelenk Nelson ın bir markası haline geldi Trafalgar dan sonra Nelson ın ailesine miras kaldı ve Kraliçe Victoria nın huzurunda takıldı 1895 yılında bir müzayedede satıldı Sonrasında bir şekilde Greenwich teki Ulusal Denizcilik Müzesi nin gözde sergi malzemelerinden biri oldu 1951 yılında bir baskın sırasında ismi bilinmeyen bir hırsız tarafından çalındı ve o gün bugündür ortada yok Çelenk in olağanüstü serüvenini kaleme alan Martyn Downer dönemin Ottomania çılgınlığına da ışık tutuyor

Friedrich Seidel Kutsal Roma Germen İmparatoru 2 Rudolf un 1591 de Osmanlı İmparatorluğu na gönderdiği elçi Friedrich von Kreckwitz in maiyetinde eczacı olarak bulunuyordu Şanssız bir elçilik heyetiydi bu 3 Murad 1593 te Avusturya ya savaş açınca elçi dahil heyetin tüm üyeleri zindana atıldı Birçok seyahatname bize Osmanlı saray âdetlerini İstanbul daki günlük yaşamı anlatırken bu eser bize Kasımpaşa daki tersane zindanının adetlerini ve günlük yaşamını anlatır çoğunlukla Tutuklular gündüz çalışmaya gönderilirler geceleri ise hücrelerine dönerler Zindanı şöyle tasvir ediyor Seidel Türklerin kölelerini kapattıkları hapishane hakkında şu bilgileri verebilirim Galata veya Pera denen semtin bitiminde ve denizin tıpkı bir kese gibi karanın içine sokulduğu yerde Türk hükümdarının gemi tersanesi bulunmaktadır Hemen yanında da şehir surlarına benzeyen ve üstünde nöbetçi kulübeleri bulunan yüksek duvarlarla çevrili geniş bir meydan vardır Bu meydanın büyük kapısında gece gündüz Türk nöbetçilerle birlikte sakatlanmış ya da özürlü köleler nöbet tutarlar Avluya girince sağ tarafta yüksek ve kalın duvarlı ve tıpkı büyük koyun ağıllarında olduğu gibi üstü sadece çatı ile örtülü bir bina bulunur

Osmanlı adını verdiğimiz korsanlar hangi etnik kökenlerden gelmektedir Bunlar fırsatçı yağmacılar mı yoksa İslam ın bayrağını taşıyan nusret karin din savaşçıları mıdır Mühtedi ve Hıristiyan denizciler Müslüman dünyaya ne kadar adapte olmuş aileleri vatanları ve reddettikleri inançlarını ne dereceye kadar arkalarında bırakabilmişlerdir Gemilerde korsanlarımız ne yiyip içmekte doğal ihtiyaçlarını nasıl karşılamakta ve denizin belirsizliklerine hangi ibadet ve ritüellerle karşı koymaktadır Hastalıklarla nasıl mücadele edilmekte hijyen ve disiplin nasıl sağlanmaktadır Bir korsan akınında kullanılan askerî taktikler nelerdir Gazilerimiz avlarını nasıl aldatmaktadır Korsan akınlarına uygun gemi tipleri nelerdir Bunlar ateşli silahların yaygınlaşmasından nasıl etkilenmiştir Topoğrafik faktörler hangi limanları korsanlığa mahkûm etmiştir Elde edilen ganimetin korsan limanlarına katkısı ve Avrupa ekonomisine zararı ne boyuttadır Bu ganimet nasıl elden çıkarılmakta ve paylaşılmaktadır İnsanları korsanlığa iten sosyo ekonomik etkenler nelerdir Korsanlarımızın yavaş yavaş gelişmeye başlayan uluslararası hukuktaki yeri nedir Korsanlık ticaret ve kaçakçılık arasında nasıl bir ilişki vardır İşte daha önce sorulmayan tüm bu suallerin cevabı Osmanlıca Fransızca İtalyanca İspanyolca İngilizce Portekizce Katalanca Latince ve Almanca kaynakları harmanlayan Sultanın Korsanları Osmanlı Akdenizi nde Gazâ Yağma ve Esaret 1500 1700 de Yıllar süren arşiv çalışmasıyla bir araya getirilmiş İzlanda dan Adriyatik e Korsika dan Azorlar a uzanan tarihî örnekler okuyucuyu din değiştiren fırsatçı mühtedilerin firar etmek için binbir yolu deneyen Cervantes gibi esirlerin aynı gemide yoldaşlık yapan ve beraber yiyip içen Hıristiyan ve Müslümanların sırtında kırbaç güneşin altında terleyen kürekçilerin yeniçerilere fark ettirmeden korsan gemisini bir Hıristiyan limanına yanaştırıp özgürlüğüne kavuşan esir denizcilerin Hıristiyan dünyasında bıraktığı ailesini ziyaret eden gazilerin hakarete uğradığı sevdiği kızı alamadığı ya da dolandırıldığı için intikam hırsıyla Mağrib e gidip korsanları Hıristiyan kıyılarına getiren müntakim mürtedlerin halkın veli mertebesine çıkardığı Hıristiyan doğumlu nev müslimlerin dünyasına davet ediyor Yakınçağ Akdeniz inde istihbarat korsanlık kölelik ihtida ve dinler ötesi diplomasi gibi alanlarda araştırmalar yapan Doç Dr Emrah Safa Gürkan ın tarihsel kategorileri altüst eden serhad kahramanlarını incelediği bu ikinci eseri Osmanlı bahriye tarihinin en gizemli sayfalarını aralamakla kalmıyor Osmanlı korsanlarını Akdeniz ve dünya tarihindeki iktisadî siyasî ve teknolojik gelişmelerin ışığında analiz ediyor

Müthiş III Selim in tahttan indirilmesi üzerine muhakkak okunması gereken bir kitap Yıldız incelediği konuyu tüm boyutlarıyla ele alarak harika bir iş çıkarmış ve her şeyi büyük bir titizlikle araştırmış Onun tarihyazımına odaklanan önceki çalışmasından haberdardım fakat bu çalışmasında Osmanlı tarihinin arşivlerinin derinliklerine iniyor ve sosyoekonomik tarih siyasi tarih diplomasi tarihi prosopografi ve kültürel tarih dâhil çevrilmemiş hiçbir sayfa bırakmıyor Bu kitaba bayıldım Baki Tezcan UC Davis Tarih Bölümünde öğretim üyesi ve The Second Ottoman Empire 2012 kitabının yazarı 1807 yılında reformcu padişah III Selim bir saray darbesiyle tahttan indirildi Darbe yeniçeriler tarafından yapıldı ama arka planda birçok aktör yer aldı Devrimler çağının tam ortasında ekonomik kriz idare sorunları ve bunların getirdiği hizipler bir sultanı tahtından etti Sultanın düşüşü krizlerin aktörleri arasındaki hizipleşmeyi bertaraf edemedi ama yeni sultanın kim olacağı sorusu bazı hiziplerin yükselişine vesile oldu ta ki II Mahmud kendi stratejisini çizene kadar Devrimler çağının bütün sancılarını hisseden İmparatorluğun krizlere verdiği yanıtları parçası olduğu dünya düzeniyle inceleyen bu kitap imparatorluğun 19 yüzyılda hayatta kalma mücadelesini gözler önüne seriyor

Osmanlı askerî teşkilatının merkezî yapısını ayakta tutan temel unsurlardan biri olan kapıkulu süvarileri uzun süre literatürde tali ve parçalı bir yapı olarak ele alındı Oysa sipâhî silahdâr ulûfeciyân ve gurebâ zümrelerinden oluşan bu elit süvari grubu yalnızca savaş meydanlarında değil terfi mekanizmaları bürokratik işleyişi ve malî görevleriyle de Osmanlı devlet düzeninin merkezinde yer aldı Bu eser 16 ve 17 yüzyıllarda kapıkulu süvarileri teşkilatını bütüncül bir yaklaşımla inceleyerek teşekkülünden nefer kaynaklarına terfi ve emeklilik süreçlerinden askerî ve malî görevlerine kadar uzanan bir çerçeve sunmaktadır Süvari Mukabelesi Kalemi başta olmak üzere zengin arşiv malzemesine dayanan çalışma bu zümrenin sayısal gelişimini ve merkezî ordu içindeki konumunu ayrıntılarıyla ortaya koymaktadır Kitap Osmanlı askerî sistemindeki dönüşümü Başarı Tevcih Terakki Terfi Çarkı kavramı üzerinden yeniden yorumlayarak klasik bozulma anlatılarının ötesine geçen dinamik ve süreç odaklı bir perspektif sunmaktadır Kapıkulu süvarilerini asker ile bürokrat arasında konumlanan elit bir zümre olarak ele alan bu çalışma Osmanlı askerî tarihi ve merkezîleşme süreçleri üzerine çalışan araştırmacılar için önemli bir başvuru niteliğindedir