Teknik Resim Uygulama Çözümleri — Abdurrahman Karabulut

ÖNSÖZ Sanayinin gelişimi ve teknolojiyi kullanma oranının hızla artmasına paralel olarak gerek mühendislik eğitiminde bu teknolojinin kullanılması gerekse eğitim konularının yeniden yapılandırılması ve güncellenmesi problemini de beraberinde getirmiştir Bilgisayar destekli tasarım bilgisayar destekli mühendislik ve bilgisayar destekli imalat üretimin her alanında daha fazla kullanılır hale gelmiş bu konuların uzmanları çok daha fazla aranır olmuşlardır Artık bu alanlarla ilgili teknik konular daha fazla insanın ilgisini çekmekte ancak eskiye nazaran çok daha fazla bilgi birikimi gerektirmekte ve kalifiye teknik eleman ihtiyacı daha da artmaktadır Teknik çizim konusunun bilgisayar desteğiyle kolayca çizimi insanların ilgisini çekmesine rağmen teknik çizim biliminin bilgisayar destekli hali ile yeniden yapılandırılması üzerine henüz bir çalışma gözlenmemektedir Elektrik ve elektronik devre elemanlarının hidrolik pnomatik hatların kolayca çizimi hatların bina ve makinaların üç boyutlu görüntülerinin kolay elde edilmesi gerçekte bu yapıların çizimde daha fazla yer alması gerektiğini bizlere hatırlatmaktadır Ancak bu yapıların kolay elde edilmesi teknik çizim bilgisinin gerekliliğini azaltmamış uygulama konularındaki kolaylığın aksine teknik konularda çok daha fazla bilgi birikimini gerektirmiştir Teknik resim imalat sektörüne ait ortak bir dildir Söz ve yazı ile ifade etmenin mümkün olmadığı durumlarda herhangi bir fikri veya şekli karşı tarafa anlatmak için ihtiyaç duyduğumuz içinde parçayı anlatabilecek yeteri derecede görünüş montaj pozisyonu boyutlarını şekilsel ve ölçüsel toleranslar kullanılması gereken malzeme yüzey kalitesini imalat yöntemi sonradan gereken yüzey işlemleri vb bilgileri içeren bir çizimdir Üretim birimleri arasında farklı sektörler ve farklı ülkeler arasında kolay anlaşabilmeyi de sağlar Bu nedenle tüm mühendislik dallarında okutulmaktadır Çizenin ve okuyanın aynı şeyleri algılaması ancak teknik resim bilgisi içinde önceden belirlenmiş kurallar ve metotların mutlak uygulanması ile gerçekleşebilir O nedenle teknik resim dersi gerçekte bir standartlar bilgisi ve bu bilginin uygulanması eğitimini içerir Kitabın içeriği her branş için ortak olabilecek temel seviyede konuları içermektedir Özel bilgi gerektiren birkaçı dışında genel olarak tüm bölümler ve programlar için müfredatlara uygundur Gerçekte konu sayısı ve konuların içeriği oldukça genişletilebilir Ancak temel resim bilgisi için yeterli olabilecek sınırlar içinde konular açıklanmaya çalışılmıştır Çizimlerde ve konuların anlatımında TS EN ve ISO standartlarının güncel formları dikkate alınmış gerekli her bölümün sonuna mümkün olduğu kadar çok sayıda örnek ve uygulama çalışmaları verilmiştir Uzun süreli meslek hayatımızda bu dersleri verirken karşılaştığımız sorular ve anlaşılmakta zorlanılan konuları dikkate alarak kolay anlaşılır bir kitap hazırlamayı amaç edindik Meslektaşlarımıza ve öğrencilerimize faydalı olabileceğini umuyoruz Bunun yanında tüm üretim departmanlarında da başvurulabilecek bir kaynak olacağını düşünmekteyiz Kitabın hazırlanmasında emeği geçen tüm meslektaşlarımıza ve öğrencilerimize samimi şükranlarımızı sunarız Afyonkarahisar 2013 Ahmet ÇETKİN Abdurrahman KARABULUT İÇİNDEKİLER BÖLÜM 1 TEKNİK RESİM 1 1 1 Giriş 1 1 2 Standartlar 1 1 3 Endüstriyel Teknik Resmin Önemi 3 BÖLÜM 2 RESİM TAKIMLARI 6 2 1 Resim Takım ve Gereçleri 6 2 2 Teknik resim kalemleri ve uçları 6 2 3 Silgiler 8 2 4 Cetveller 9 2 4 1 T cetveli 9 2 4 2 Eğri cetveli Pistole 9 2 5 Gönyeler 10 2 6 Şablonlar 10 2 7 Pergel 11 2 8 Resim Planşları Aparatları ve Masaları 12 BÖLÜM 3 RESİM KÂĞITLARI 13 3 1 Resim Kâğıtlarının Tanımı ve Önemi 13 3 2 Resim Kâğıtlarının Ölçüleri 13 3 3 Yazı Alanı Antet 15 3 4 Resim Kâğıtlarının Katlanması 17 BÖLÜM 4 ÖLÇEKLER 21 4 1 Tanımı ve Önemi 21 4 2 Ölçek Çeşitleri 21 4 3 Ölçeklerle İlgili Genel Kurallar 22 BÖLÜM 5 YAZILAR ve ÇİZGİLER 24 5 1 Yazılar 24 5 2 Boyutlar 25 5 3 Yazı Tipleri 27 5 4 Çizgiler 32 5 5 Çizgi Boyutları 32 5 6 Çizgilerin Çakışması 34 BÖLÜM 6 GEOMETRİK ÇİZİMLER 36 6 1 Doğruların Çizimi 36 6 1 1 Bir doğrunun orta noktasını bulmak 36 6 1 2 Bir doğruya dışarıdaki bir noktadan dikme inmek 36 6 1 3 Bir doğrunun ucundan dikme çıkmak 36 6 1 4 Doğruya dışarıdaki bir noktadan geçen paralel çizmek 37 6 1 5 Bir doğrunun eşit parçalara bölünmesi 37 6 2 Teğet Yay ve Açıların Çizimi 37 6 2 1 Bir açıyı ikiye bölmek 37 6 2 2 Verilen açıyı taşıma 38 6 2 3 Açıların pergelle çizimi 38 6 2 4 Yay merkezini bulmak 38 6 2 5 Daireye uzağındaki bir noktadan teğet çizmek 38 6 2 6 İki daireye dıştan ortak teğet çizmek 39 6 2 7 İki daireye içten ortak teğet çizme 39 6 2 8 Üçgen içine teğet daire çizmek 40 6 2 9 Kesişen iki doğruyu yayla birleştirmek 40 6 2 10 İki nokta ve doğruyu yay ile birleştirmek 40 6 2 11 Bir daire ile doğruyu r yayı ile birleştirmek 40 6 2 12 İki daireyi r yayı ile birleştirmek 41 6 3 Daire içine düzgün çokgenlerin çizimi 42 6 3 1 Üçgen çizimi 42 6 3 2 Dörtgen çizimi 42 6 3 3 Beşgen çizimi 42 6 3 4 Altıgen çizimi 42 6 3 5 Yedigen çizimi 43 6 3 6 Sekizgen çizimi 43 6 3 7 Dokuzgen çizimi 43 6 3 8 Ongen çizimi 44 6 3 9 Genel metot ile çokgen çizimi 44 6 4 Eğri Çizimleri 44 6 4 1 Evolvent eğrisinin çizimi 44 6 4 2 Sikloit eğrisinin çizimi 45 6 4 3 Episkloit eğrisinin çizimi 46 6 4 4 Hiposikloit eğrisinin çizimi 47 6 5 Uygulama çalışmaları 49 BÖLÜM 7 İZ DÜŞÜM 51 7 1 Genel Bilgiler 51 7 2 Merkezi Konik İz Düşüm 51 7 3 Paralel İz Düşüm 52 7 3 1 Dik iz düşüm 54 7 3 2 Eğik iz düşüm 54 7 4 Temel İz Düşüm Düzlemleri 54 7 5 Noktanın İz Düşümü 57 7 6 Doğrunun İz Düşümü 58 7 7 Temel İz Düşüm Düzlemlerine Paralel Doğrular 58 7 8 Düzlemlerin İz Düşümleri 60 7 8 1 İz düşüm düzlemlerine paralel düzlemler 60 7 8 2 İz düşüm düzlemlerine dik düzlemler 60 7 8 3 Basit geometrilere sahip cisimlerin iz düşümleri 61 7 8 4 Silindirik cisimlerin iz düşümleri 62 7 9 Doğruların Tam Boylarının Bulunması 63 7 9 1 Yardımcı izdüşüm düzlemi yöntemi 63 7 9 2 Yatırma yöntemi 64 7 9 3 Döndürme yöntemi 65 7 10 Düzlemlerin Gerçek Büyüklüğünün Bulunması 65 7 11 Cisimlerin Gerçek Büyüklüklerinin Bulunması 67 7 12 Örnek Uygulamalar 70 7 13 Uygulama Çalışmaları 73 BÖLÜM 8 GÖRÜNÜŞ ÇIKARMA 76 8 1 Temel İz Düşüm Düzlemi 76 8 1 1 Üçüncü bölgede iz düşüm 77 8 2 Görünüş Çeşitleri 77 8 3 Tek görünüşle ifade edilen parçalar 81 8 4 Görünüşler İçin Özel Durumlar 81 8 4 1 Simetrik parçaların görünüşleri 81 8 4 2 Koparılmış görünüşler 81 8 4 3 Ters bakışlı görünüşler 82 8 4 4 Kısmi görünüşler 82 8 4 5 Görünüşlerde tekrarlanan ayrıntıların sade gösterimi 83 8 4 6 Şekillendirme öncesi durumunun gösterimi 83 8 4 7 Döndürülmüş kısmi görünüşler 84 8 4 8 Sınır konumlarının gösterilmesi 84 8 4 9 Yarı mamul parçaların bitmiş hallerinin gösterilmesi 84 8 4 10 Çevrelerin ve bitişik parçaların gösterilmesi 85 8 4 11 Lokal görünüşler 85 8 5 Ara Kesitlerin Belirtilmesi 87 8 6 Görünüşlerin Çizilmesi 89 8 6 1 Görünüşlerin resim kâğıdına yerleştirilmesi 89 8 6 2 Perspektiflerden görünüş çıkarma 91 8 7 Ortak Görünüşlü Parçalar 93 8 8 Görünüşleri Anlama 94 8 8 1 Basit çizim kuralları 94 8 9 Örnek Uygulamalar 97 8 10 Uygulama Çalışmaları 98 BÖLÜM 9 YARDIMCI GÖRÜNÜŞLER 105 9 1 Yardımcı görünüşler 105 9 2 Örnek Çalışmalar 110 9 3 Uygulama Çalışmaları 111 BÖLÜM 10 KESİTLER 112 10 1 Kesit Görünüşlerin Önemi 112 10 2 Kesit Görünüşlerin Temel Özellikleri 114 10 2 1 Yüzeylerin taranması 114 10 2 2 Kesit düzlemi ve kesit düzlemi çizgileri 114 10 2 3 Görünür ve görünmez kenarlar 115 10 2 4 Tarama ve tarama çizgileri 116 10 2 5 Eş parçaların taranması 116 10 2 6 Montaj resimlerinde komşu parçaların taranması 117 10 2 7 Büyük tarama alanlarında tarama çizgileri 117 10 2 8 Küçük tarama alanlarında tarama çizgileri 117 10 2 9 Parçanın farklı paralel kesit düzlemlerindeki tarama çizgileri 118 10 2 10 Malzeme cinsini belirleyen tarama motifleri 118 10 3 Kesit Çeşitleri 119 10 3 1 Tam kesit 119 10 3 2 Yarım kesit 120 10 3 3 Kademeli kesit 121 10 3 4 Kısmi kesit 123 10 3 5 Bölgesel kesit 123 10 3 6 Döndürülmüş kesit 124 10 3 7 Profil kesit 125 10 4 Kesitler İçin Özel Durumlar 126 10 4 1 Kesildiği halde taranmayan parçalar 126 10 4 2 Vidalı parçalarda kesitler 129 10 4 3 Gizli kesitler 129 10 4 4 Benzer şekilli profil kesitler 130 10 4 5 Kesit düzleminin önünde veya arkasında parça kısmı bulunan kesitler 130 10 4 6 Tarama alanı içinde ölçülendirme 130 10 4 7 Kesit görünüşlerde gereksiz komşu parçaların gösterilmesi 131 10 5 Örnek Çalışmalar 131 10 6 Uygulama Çalışmaları 132 BÖLÜM 11 PERSPEKTİF RESİMLER 136 11 1 Tanım 136 11 2 Perspektif Çeşitleri 136 11 2 1 Aksonometrik perspektifler 137 11 2 2 İzometrik perspektif 138 11 2 3 İzometrik eksenin konumu 140 11 2 4 İzometrik perspektifte eğik yüzeyler 141 11 2 5 İzometrik Perspektifte Daire 142 11 3 Dimetrik Perspektif 146 11 3 1 Dimetrik perspektifte dairesel yüzeyler 147 11 4 Trimetrik Perspektif 147 11 5 Eğik Perspektifler 148 11 5 1 Eğik perspektiflerin yüzeyindeki daireler 149 11 6 Konik Perspektif 151 11 6 1 Konik perspektif çeşitleri 152 11 6 2 Bir noktalı konik perspektif 152 11 6 3 İki noktalı konik perspektif 153 11 6 4 Üç noktalı perspektif 154 11 7 Örnek Çalışmalar 155 11 8 Uygulama çalışmaları 157 BÖLÜM 12 ÖLÇÜLENDİRME 160 12 1 Ölçülendirme İlkeleri 160 12 2 Ölçülendirmenin Gösterilmesi 161 12 2 1 Ölçü çizgisi 162 12 2 2 Ölçü bağlama çizgileri 164 12 2 3 Ölçü okları 165 12 2 4 Ölçü yazıları 166 12 2 5 İşaretler Semboller 169 12 3 Ölçülendirme Sistemleri 170 12 3 1 İmalata göre ölçülendirme 171 12 3 2 Fonksiyonel Ölçülendirme 171 12 3 3 Kontrollü ölçülendirme 172 12 4 Ölçülendirme Çeşitleri 172 12 5 Ölçülendirmede harf ve sembollerin kullanılması 175 12 5 1 Çapların ölçülendirilmesi 175 12 5 2 Yarıçapın ölçülendirilmesi 176 12 5 3 Kürelerin ölçülendirilmesi 177 12 5 4 Karelerin ölçülendirilmesi 177 12 5 5 Yayların ölçülendirilmesi 178 12 5 6 Konik ve eğimli yüzeylerin ölçülendirilmesi 178 12 5 7 Konikliğin ölçülendirilmesi 179 12 6 Makine Elemanlarının Ölçülendirilmesi 179 12 6 1 Pah ve havşa ölçülendirilmesi 179 12 6 2 Mil ve delik uçları 180 12 6 3 Cıvata ve perçin yuvaları 180 12 6 4 Kama kanalları 180 12 6 5 Segman kanalları 181 12 6 6 Eşit aralıklı deliklerin ölçülendirilmesi 181 12 7 Tırtılların Ölçülendirilmesi 182 12 6 7 Flanş üzerindeki delikler 181 12 8 Kaplanmış Parçaların Ölçülendirilmesi 183 12 9 Açınımların Ölçülendirilmesi 183 12 10 Perspektiflerin Ölçülendirilmesi 184 12 11 Örnek Çalışmalar 184 12 12 Uygulama Çalışmaları 186 BÖLÜM 13 YÜZEY PÜRÜZLÜLÜĞÜ 191 13 1 Tanım 191 13 2 Yüzey Kaliteleri 192 13 3 Grafik Semboller 195 13 4 Sembollerin Resimde Gösterilmesi 197 13 5 Yüzey Kalitesi ve Konum Toleranslarının Birlikte Gösterilmesi 198 13 6 Yüzey Kalitesi Gösteriminin Sadeleştirilmesi 198 13 7 Yüzey Kalitesinin Sembollerle Sadeleştirilmesi 199 13 8 Yüzey Kalitesinin İşlem Öncesi ve Sonrası Gösterim 199 13 9 İşleme Paylarının Verilmesi 199 13 10 Grafik Sembollerin Boyutları 200 13 11 Örnek Uygulamalar 202 13 12 Uygulama Çalışmaları 203 BÖLÜM 14 TOLERANSLAR 204 14 1 Boyut Toleransları 204 14 1 1 Toleransta kullanılan terimler 204 14 1 2 Tolerans bölgeleri 208 14 1 3 Esas tolerans IT 209 14 2 Alıştırmalar 210 14 2 1 Normal delik alıştırma sistemi 212 14 2 2 Normal mil alıştırma sistemi 213 14 3 Ölçü ve Sembollerin Gösterilmesi 215 14 4 Mil ve Deliklerde Tavsiye Edilen Alıştırmalar 216 14 5 Bilyeli Yataklarda Toleranslar 219 14 6 Tolerans Değerlerinin Tablo ile Gösterilmesi 221 14 7 Şekil ve Konum Toleransları 235 14 8 Şekil ve Konum Toleranslarının Resme Yerleşimi 237 14 9 Referansların Gösterimi 239 14 10 Şekil ve Konum Toleranslarının Teknik Resimde Gösterilişi 240 14 11 Örnek Çalışmalar 242 14 12 Uygulama Çalışmaları 243 BÖLÜM 15 CİSİMLERİN AÇINIMLARI 246 15 1 Açınımın Tanımı ve Önemi 247 15 2 Paralel Doğrular Yardımıyla Açınım 247 15 3 Radyal Doğrular Yardımıyla Açınım 250 15 4 Üçgenleme Metodu İle Açınım 253 15 5 Yaklaşık Açınım 254 15 6 Örnek Uygulamalar 257 15 7 Uygulama Çalışmaları 259 BÖLÜM 16 MAKİNA ELEMANLARI VE MONTAJ RESMİ 262 16 1 Giriş 262 16 2 Makine Üzerinde Kullanılan Parçaların Tanımı 263 16 3 Cıvatalar 264 16 3 1 Vida dişlerinin resimde gösterilmesi 267 16 3 2 Cıvataların çizimi 268 16 4 Saplamalar 268 16 5 Cıvata Yuvaları 271 16 6 Somunlar 272 16 7 Rondela 274 16 8 Vidalı birleştirme elemanları 275 16 9 Pimler 276 16 10 Kamalar 277 16 11 Yataklar 280 16 11 1 Kayma dirençli yataklar 280 16 11 1 1 Radyal enine yataklar 280 16 11 1 2 Eksenel boyuna yataklar 281 16 11 2 Rulmanlı yuvarlanma dirençli yataklar 282 16 12 Segmanlar 287 16 13 Dişli Çarklar 291 16 13 1 Dişli çarkların tanımı 291 16 13 2 Dişli çark resimleri 293 16 14 Montaj Resmi 295 16 14 1 Gurup ve kısım montaj resmi 296 16 14 2 Montaj numaralarının düzeni 296 16 14 3 Montaj resmi antedi ve parça listesi 297 16 15 Örnek Uygulamalar 298 16 16 Uygulama Çalışmaları 300