Toplumsal Denetim Aygıtı Olarak İnanç Nesneleri — Hulki Cevizoğlu

Toplumsal denetim Foucault ya göre çeşitli aygıtlar dispositif aracılığıyla sağlanır ve bu mekanizmalar dini alanlarda da etkisini gösterir Tüm dinlerde bulunan kutsal nesneler ayinler ve semboller iktidarın metafizik ve ontolojik boyutlarını işler hale getirir Örneğin Hristiyanlıkta sakramentler ve relikler toplumsal denetim araçları olarak kullanılmaktadır Geertz ise dini anlam ve toplumsal eylem alanı olarak tanımlar semboller sistemi toplumsal denetimin ve dinsel siyasallaşmanın bir aracıdır Ancak Türkiye de inanç nesnelerinin toplumsal denetim aracı olarak kullanımı üzerine sosyolojik ve antropolojik araştırmalar yetersizdir Bu çalışma Foucault nun toplumsal denetim ve Geertz in kültürel sistem kavramları temelinde bu alandaki boşluğu doldurmayı hedeflemektedir Tanıtım Bülteninden

Toplumsal yapıların varoluşsal koşullarının başında denetim gelmektedir Foucault ya göre iktidarlar toplumsal denetimi dispositif adını verdiği çeşitli aygıtlar aracılığı ile gerçekleştirir Foucault iktidarın uygulanmasını işlemesini iktidar metafiziğini ve iktidar ontolojisini dini alanda da kullanmaktadır Tüm dinlerde kutsallaştırılmış inanç nesneleri ayinler dinsel törenler semboller ve simgeler yoğun biçimde bulunmaktadır Budispositif Hıristiyanlıktaki sakramentler ayinler relikler kutsal nesneler ve semboller olarak karşımıza çıkmaktadır Dinsel tâbi kılma iktidar metafiziği bu ögelerle işler hâle gelmekte ve sürmektedir Foucault toplumsal denetim yaklaşımını dini alanda inançlı kitleleri toparlama ve kontrol altında tutma biçiminde ortaya koymaktadır Dini bir anlam alanı olarak tanımlayan Geertz in kavramsal çerçevesine göre de semboller sistemi bir toplumsal eylem aygıtıdır ve dinsel siyasallaşmanın da araçlarıdır Toplumsal denetim aygıtı olarak inanç nesnelerinin kullanımı konusunda sosyolojik ve antropolojik araştırmalar ülkemizde neredeyse yok gibidir Bu alanda Foucault nun toplumsal denetim ve Geertz in kültürel sistem kavramları temelinde yapılan bu çalışma araştırmacılar kadar sade okuyucular açısından da çok değerlidir