Toprak İşleri ve İş Makineleri Yapı Teknolojisi
Birsen Yayınevi
TOPRAK İŞLERİ VE İŞ MAKİNELERİ Bakır Mazlum Birecikli ÖNSÖZ Toprak İşleri ve îş Makineleri Yapı Teknolojisi dersi İnşaat Mühendisliği Bölümü ve Meslek Yüksekokulu İnşaat Programlarında meslek dersi olarak okutulmaktadır Günümüzde iş makineleri her türlü inşaat ve sanayi tesislerinin alt yapı çalışmalarında kara ve demiryolları ile barajların yapımında kullanılmaktadır İnşaat programı öğrencilerine hızla gelişen iş makinelerinin özellikleri verimlilikleri ve birbiriyle olan farklılıkları anlatılarak ilerde görev alacakları şantiyelerde iş makinelerinin güvenli bir şekilde çalıştırılması enerji ve zamandan tasarruf edilmesini sağlamaktır Hangi iş makinesi ile hangi işin yapımının daha ekonomik olacağı ve yapılacak işlerde sağlanan ekonominin inşaatın maliyetine etkisi anlatılmaya çalışılacaktır Bunun için kullanılacak iş makinelerinin güçleri üretim kapasiteleri verimliliklerine bağlı olarak toprak malzemenin türleri ve özelliklerini bilinilmesinin gerektiği anlatılmaya çalışılarak hafriyat projelerine başlamadan önce maliyet analizi yapma imkânını sağlamaktır Toprak işleri sadece bir yerden toprak malzemenin kazılıp başka bir yere dökülmesi olarak düşünülmemelidir Aynı iş için başka bir yerden işin özelliklerine uygun olan malzemenin gevşetilmesi yüklenmesi nakledilmesi serilmesi sıkıştırılması ve istenilen dolgu kesitinin teşkili olarak da düşünülmelidir Bu kitap ana başlıklarla Toprak İşlerinde kullanılan zeminin tanıtımı değişik şekillerde sınıflandırılması sökümlerine göre zeminin sınıflandırılması sıkıştırılması dolgu malzemesi olarak zemin dolgularının oluşturulması sıkıştırılması kabarması oturması ağırlığı zemin şevleri sıkıştırma amacı sıkıştırma işlemlerinin ölçülmesi dolgulara verilecek yükseklik fazlası dinamik ve mekanik sıkıştırma araçlarım kapsamaktadır Basit el aletleri ile kazı yükleme ve nakliye hesap ilkeleri ile Toprak İşlerinde kullanılan iş makinelerinin tanıtımı yapıldıktan sonra makinelerin verimlilik hesapları yapılarak inşaat programı öğrencilerine şantiyedeki uygulamalarda karşılaşabilecekleri sorunlarda yararlı olabilme bu kitabın ıra amacını oluşturmuştur Günümüzde iş makineleri şantiyedeki çalışmaların 40 80 e ulaşmış olması nedeniyle bu derece yüksek oranda işlerimizi kolaylaştıran iş makinelerinin şantiyelerde çalışanların karşılaşabileceği tehlikelere karşı önlemlerinin alınması ve güvenliklerin sağlanmasının önemini bir kat daha artırmaktadır Şantiyelerde kazalara neden olan insan makine malzeme faktörlerine değinerek iş makineleri çalıştırılırken taşınırken çekilirken ve yıkım işlerinde kullanılırken iş makineleri için alınacak güvenlik önlemlerine de değinilmeden geçilmeyecektir Yukarıda sıralanan amaçları yakalayabilmek için konular içinde yer alan bolca resim ve problem çözümüne ağırlık vererek faydalı bir kitap olacağı kanaatini taşımaktayım Her yıl güncellenerek yapılan çalışmalara rağmen saptanabilecek hataların öncelikle hoşgörülü değerlendirilmesini diler sonraki yenilemelerde bu hataların asgariye ineceği inancını taşımaktayım 01 07 2009 Öğr Gör B Mazlum Birecikli Batman Üniversitesi înşaat Programı YAZAR HAKKINDA Öğr Gör Bakır Mazlum BİRECİKLİ 1948 Diyarbakır doğumludur 1959 yılında Diyarbakır Ziyagökalp ilkokulu 1966 yılında Diyarbakır Maarif Koleji 1970 yılında İstanbul Işık Müh ve Mim Yük Okul undan Yıldız Müh ve Mim Yük Okulu İnşaat Mühendisi olarak mezun oldu 1970 1971 yılları arası Tumphane Company USAF BASE Pirinçlik Diyarbakır bölgesinde şantiye şefi olarak çalıştı 1973 de askerlik hizmetini tamamladıktan sonra Diyarbakır da gelerek üç arkadaşıyla birlikte Yapı Mühendislik Bürosu adiı firmasını kurdu 25 yıl boyunca Diyarbakır da serbest mühendis müteahhit olarak plan proje çizimi ile şahsına ait üç adet özel bina ve bir adet iş merkezi olmak üzere toplam dört adet inşaatın proje müellifi hem de yükleniciliğini üstlendi Proje Müellifi ve Fenni Mesuliyet yüklenimi ile D Bakır da yüze yakın projenin altına imzasını attı Farklı resmi kurumlann taahhüt işleri işi 20 Derslik İlköğretim Okulu değişik boyutlarda açık sulama kanalları taşkın koruma inşaatları kooperatif binaları yabancı petrol firmalarının konut yapımı ve farklı konulardaki taahhüt işleri gibi sayısız inşaatlarda aktif rol oynayarak büyük bir başarı yakaladı Profesyonelliğinin zirvesinde Amerikan Hava Kuvvetleri nin Pirinçlik Diyarbakır Tesislerinde konut arıtma tesisi onarımı ve iş kollarının onarım işlerini yaparak kariyerindeki en üst noktaya ulaştı Kariyerine akademik alandaki başarısıyla da devam eden Birecikli 1994 yılında Bilkent Üniversitesi Yabancı Diller Yüksek Okulu lisan İngilizce kursunu başarıyla tamamlayarak 1994 1995 yıllarında Dünya Bankası finansıyla İngiltere de Sheffield Halam University bünyesinde İnşaat Programı ile ilgili meslek içi eğitim kursuna katıldı II Endüstriyel Eğitim Projesi çerçevesinde yurt içinde farklı zamanlarda inşaat Programı Ana Bilim Dalında düzenlenen çeşitli seminer ve kurslara katılarak akademik alandaki bilgisini arttırdı 15 yıl süreyle D Ü Batman Meslek Yüksek Okulu İnşaat Program Koordinatörlüğünü üstlendi Halen İnşaat Programı Öğretim Görevlisi olarak B T U Batman M Y O Harita Kadastro Program Koordinatörlüğünü üstlenmektedir Meslek Yüksek Okulu Yapı Mühendisliği dalında Yapı Statiği Yapı Elemanları Tasarımı Yapı Resmi Detayı Proje Topoğrafya Yapı Teknolojisi Yapı Tesisat Bilgisi Yığma ve Karkas Yapıların Onarım ve Güçlendirilmesi Büro Şantiye Organizasyonu ile Sözleşme Yönetimi Metraj ve Maliyet Hesapları derslerinin teorik ve pratik uygulamalı derslerini vermektedir Bakır Mazlum Birecikli evli ve iki çocuk babasıdır İÇİNDEKİLER Zeminlerin oluşumu Toprak işleri Bir yapı için zeminde kazı yapılması Bir arazi kesimine istenilen biçimi vermek Bir yapının oluşturulması Toprak işlerinin amacı Bir kazı ve dolgunun yapılışı sırası Kazı yükleme taşıma boşaltma ve gövde tesisini ekonomik yapan etkenler şunlardır Taşkın yolu gövdeleri ve yer kabuğu Toprak işlerinin üzerine yapıldığı yer kabuğu Toprak işlerinde zeminin özellikleri Gevşek zeminler şu alt gruplarda içerirler Birim Fiyat Tariflerindeki poz numaralarına göre zeminlerin smıflandınlması Resmi Kumullarda sökülebilme bakımından zemin cinsleri ve tarifleri Birim Fiyat Tariflerine göre kazı ve iksalarla ilgili bilinmesi gerekenler Ahşap İksa Çeşitli kazı şekillerinin hesap ve ödeme şekilleri Zeminlerin daneleri arasındaki yapışmanın gücüne bağlı sınıflama Gevşek zeminler Sert ve Rijit zeminler Her iki gruba da giren zeminler Dolgu malzemesi olabilmesi bakımından zeminlerin sınıflandırılması Dolgu oluşturulması Zeminlerin toprak işleri bakımından vazifeleri Zeminlerin sıkışma ve kabarması Zeminlerin sıkıştırılması Zeminlerin kabarma oturma ve çökmesi Zeminlerin ağırlığı Zeminlerin şevleri Zeminlerin sıkıştırılması şu amaçlar için yapılır Zemin su İlişkisi Dolguların sıkıştırılması Taban zemini ve dolguların sıkıştırılması Sıkışma yüzdesi tespiti Alt yapı ve temel zemininin sıkıştırma tekniği Sıkıştırma kontrolü Sıkıştırma işlerinin ölçülmesi Sıkıştırma etkinliği Çökme durumu Dolgulara verilecek yükseklik ve genişlik fazlası Sıkıştırma makineleri Dinamik sıkıştırma makineleri Vibrasyonlu silindirler Vibrasyonlu silindirlerin sıkıştırma etkisi Statik sıkıştırma aletleri Zeminlerin kazılması El aletleri ile zemin kazılması Kürekler Kazmalar Küsküler Kamalar El aletleri ile kazıda maliyet El aletleri ile çalışmada iki işlem söz konusudur Elle yapılan zemin kazı maliyeti dört bölümden oluşmaktadır Zeminin elle yükleme maliyeti Kazı yükleme ilişkisinin değerlendirilmesi Zeminin kazılması ve uzaklaştırılması için Toprak kitlelerinin taşınması Kürekle taşıma Bir günlük atım El arabası ile taşıma El arabası ile taşıma formülü Traktörler Traktörlerin kullanıldıkları başlıca işler Traktör çeşitleri Paletli traktör Paletli traktörlerin kullanım koşulları Lastik tekerlekli traktör Lastik tekerlekli traktörlerin paletli traktörlere göre üstünlükleri Paletli traktörlerin lastik tekerlekli traktörlere göre üstünlükleri İş makinesi ile kazı Kazıcı ve küreyici makineler Araçların çalışma biçimlerine göre Sabit konumda çalışan araçlar Yer değiştirerek çalışan araçlar Ekskavatörler Çalışma sistemlerine göre ekskavatörler ikiye ayrılır Nakliyede emniyet Ekskavatör ile kazı ve yükleme çalışması Kanal kazısı Yol kazısı Ekskavatörlerin verimlerinin hesaplanması Verim hesaplan için gerekenler Kaşıklı ekskavatörler Kaşıktı ekskavatörlerin bölümleri Ekskavatörün bir periyotluk kazısı Kaşıklı ekskavatörlerin kullanıldıkları yerler Kaşıklı ekskavatörlerin verimli çalışma teknikleri JŞfeşıklı ekskavatörlerin işe göre seçilmesi Kaşıklı ekskavatörlerde verim ve verim hesapları Kazmalı ekskavatörler Kullanıldığı yerler Kule dönüş sistemi Yürüme mekanizması Ekskavatörün periyodik bakımı Kazmalı ekskavatörlerin verimi Draglayn kovalı ekskavatörler Çekme Kepçeli Draglayn kovalı ekskavatörün bir periyottuk kazısı için Draglayn kovalı ekskavatörlerin özellikleri Kullanıldıkları yerler Yaptıkları işleri sıralayacak olursak Kavrayıcı ekskavatörler Çeneli Ekskavatörler Bir periyottuk kazı sırası şöyledir Üstünlükleri Sakıncaları Kullanıldığı yerler Klemşellerde ortalama sayısal değerler Klemşellerin verimi Godeli ekskavatörler Çalışması Özellikleri ye kullanıldıkları yerler Kullanıldıkları yerler İş verimi Döner godeli ekskavatör Dünyanın en büyük iş makinası Düzleyici ekskavatörler Kazıcı ve küreyici araçlar Dozerler Traktör önündeki bıçak tipine göre dozerler üç gruba ayrılırlar Buldozerler Buldozerlerin çalışması Angle dozerler Tiltdozerler Dozerlerin kullanıldıkları yerler Dozerlerin yaptıkları işleri sıralayacak olursak Dozerlerin verimi Dozer verimini etkili olan faktörler şunlardır Bıçak kapasitesinin tayini Dozer bıçağı ile ölçümler Buldozer ve angle dozerlerin verimi Bu araçlar üç biçimde çalışırlar Saatlik verim Devir zamanı Dozerlerin üstünlükleri Dozerlerin olumsuz özellikleri Dozerlerin saatlik ücreti 2006 Bay B F ile Lastik tekerlekli dozer Ripper ve Ruterler Ruterler Ruterlerin ana akşamı Ruterlerin kullanıldıkları yerler Riperin koparma tekniği Ruterlerle çalışırken dikkat edilecek hususlar Zemin gevşetme makinelerinin iş verimi Riperlerde verim Greyderler Greyderlerin özellikleri Şasi yapılarına göre greyderler Greyderlerin ana akşamları Greyderlerle ilgili bazı değerler Greyderlerin kullanıldıkları yerler Greyder kullanma ayarları Bıçak kaydırma tertibatı ayarı Bıçak kesme ayarı Bıçağın dönüş açısı ayarı Ripper ve tırmık ayarı Greyderlerin verimine etki eden hususlar Greyderin verim hesabı Greyderin verimi Greyderlerin yaptığı işlere göre çalışma hızları şöyledir Değişik işlere göre verim faktörü Alan çalışması için gerekli zaman hesaplanması Greyderlerin saatlik ücreti Skreyperler Çalışma şekline göre motor skreyperler aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir Skreyperlerin çalıştırılması Paletli traktörlerle çekilen skreyperler Lastik tekerlekli traktörle çekilen skreyperler Skreyperlerin üstünlükleri ve olumsuz yanlan Skreyperlerin kullanıldıkları yerler Skreyperlerin verimine tesir eden faktörler Skreyperlerin verim hesabı Her puşerin çalışacağı skreyper sayısı Skreyperlerin bir tur zamanı şu bölümlerden oluşur Sabit zaman eleman değerleri Skreyperler hakkında bazı değerler İticiler puşerler Loderler yükleyiciler Lastik tekerlekli tork konverterli yükleyici Şasi ve güç aktarma elemanları Süreksiz yükleyiciler Kepçeli süreksiz yükleyiciler Loderlerin ana akşamları Çalışma adımları Loderlerin kullanıldıkları yerler Loderler için bazı değerler Loderlerin verimi Kepçe dolum faktörü Yükleme şartlan Maksimum verim Yükleyicilerde net üretim hesabı Beko loder Teknik yapısı Hidrolik sistem Kamyonlarla taşıma Genel bilgi Kamyonla üretim Kamyonlarda verim Kamyon büyüklüğünün verime etkisi Küçük kamyonların üstünlükleri Küçük kamyonların mahsurları Büyük kamyonların üstünlükleri Büyük kamyonların mahsurları Yol eğimi ve kurbun verime etkisi Yuvarlanma direncinin verime etkisi Denizden yüksekliğin verime etkisi Motor gücünün ısı ve basınçla değişimi Lastik tekerlekli iş makineleri için servis yollarının önemi Süratli ve kapasiteli yüksek taşıyıcılar için servis yollarının Bu yatırımdan üç şekilde istifade edilir Dolgu Döküm Lastik ömürlerine etkiyen faktörler için bulunan katsayılar Kamyonun hareket denklemi Kamyonun verim hesabı IÇamyon gidiş hızı_ _ Kamyon dönüş hızı Formülle bulunan hızlar sınır değerlerini geçmemesi gerekir Kamyon günlük verimi Bir yükleyiciden yüklenebilecek kamyon sayısıdır Taşıma maliyeti İş makinaları ve iş güvenliği Kaza nedenleri İş Kanunu Madde 77 ye göre İlgili yönetmelikte İş makinalarmda güvenlik önlemleri İş makinalarımn ve vinçlerin iş güvenliği kuralları İş makinaları taşınırken dikkat edilecek hususlar Tablo 9 1 Basit diyagonal bağlama metodları Bağlanarak veya çekilerek taşımada dikkat edilecek hususlar İş makinaları çalışırken dikkat edilecek hususlar Yıkım işlerinde kullanılan iş makinalarımn dikkat edeceği hususlar Faydalanılan kaynaklar
