Türk Anadolu da Mengücekoğulları — Necdet Sakaoğlu

Bir Ortaçag Anadolusu Türk Islam beyliginin ilk kez bu kapsamda incelendigi kitabin ön çalismasi Malazgirt Zaferinin 900 Yildönümü yazinsal etkinliklerinden biri olarak 1971de Ali Naci Karacan Armagani almis ve yayimlanmisti Uzun bir süreçte alan ve kaynak çalismalarina devam eden yazar kimi özgün belgelere de ulasarak Mengücekogullarini yeni bastan kaleme aldi Kitabin ana konusu Yukari Firatin kismen de Kelkitin engebeli havzalarinda tutunabilmis Orta Asyali bir Türk hanedaninin öyküsüdür Tadımlık Melik Melike Günes Ay Ulucami Kible Kapisinin dinsel tirazlardan simgelerden bir bezeme programi yansitmasina kosut olarak darüssifa taçkapisi kozmik tilsim tirazlariyla yüklüdür Oysa külliyenin cami tarafindaki diger iki kapisinda Çikis ve Sah kapilari soyut örgelerle salt bezeme amaçli programlar uygulanmistir Darüssifa taçkapisinda hacimli blok taslarin yontu kabartma ve oygu teknigiyle ve büyük çapli tirazlarin islenmesine elverisli biçimde yerlestirilmis olmasi yüksek ve derin kemerli anit kapidan yansiyan degisik hava panolar özellikle büyük rozetler ve disklerle konsollar çelenkler hilaller yildizlar düz dirsekli islemeli çift çubuklar iri yapraklar dokuma isi gibi ince nakislar hayat agaci ve denge tasi daha da ileri gidilerek dini bir yapinin bitisiginde olmasina ve dinin etkin oldugu bir çagda yapilmasina karsin kapi eyvaninin iki yanina oturtulan bir kadin ve bir erkek büstü aralara gizlenen portreler Alisilmamis epizodik ve destansi bir esintiyi kapinin genel manzarasina egemen kilmistir Ferruhnâmeden ögrendigimize göre o zamanlar böyle insan kabartmalarina Resm i Rumî üzere tasvir Roma ve Bizans üslubu betimleme denilirmis Bunlar rastgele süs ve sanat gösterisi olsun diye degil imdâd i meded ivedi yardim amaciyla ve sütûh i serîr taht üstünde mesâtir üzre tahrir betimleme aletleriyle yapilir imis Dogrusu Darüssifa Taçkapisindaki iki büst ve bir çift rölyef her türlü yoruma açiktir Çünkü bunlarla ilgili bir belge veya kitabi bilgi bulunmadigi gibi 13 yyda yapilan ve daha ziyade saglikla iliskilendirilebilen simgesel bitkisel heraldik yazinsal bezemeler örnegin yilan ejderha hayvanlar pars hayat agaci vb yansitan Anadolu saglik egitim yapilarinda bu büstlere benzetilebilecek figürler görülmezken Turan Melek Darüssifasi Taçkapisinda da digerlerindeki beden sagligiyla ilgili simgelere az rastlanir Bu iki büstün eski çaglardan beri insan heykel ve kabartmalarinin nadiren görüldügü Dogu Anadolunun esigindeki kapali bir kentte yari dinsel bir yapinin taçkapisindaki cesur duruslari sasirticidir Ancak belirtmeli ki taçkapinin görkemli ayaklarina frapan birer öge olarak kondurulan bu iki büstle yapinin islevi arasinda bir baglanti mutlaka vardi Bir Cuma camisiyle tek yapi görüntüsü veren Islami egitim amaçli bir darüssifa medresenin taçkapisinda yer almasina herhalde günümüzde bile onay verilmeyecek insan betimlerinin bu teatral cephede en göze çarpici noktalara oturtulmasi 13 yydaki aydinlanmayi büstlerin tahrip edilmis olmasi ise izleyen yüzyillardaki bagnazligi düsündürmektedir Beseri ölçüden biraz büyükçe bu yontular taçkapinin her iki yaninda sütun demetleri görünümlü kemer ayaklarinin dis kenarinda siraz dolaminin yukarisindaki çelenk biçimli birer hayat agacinin üstündedir Yüzleri tahrip edildiginden ilk bakista fark edilmezler Kismen profilden betimlenen soldakinin bir erkek basi oldugu Selçuk tarzi türbanindan bunun rüzgârda havalanmis bir yaprak ya da kanat biçimindeki stilize betimlenmis taylesanindan sarik ucu ayrica sag kulagindaki hilal biçimli iri mengüsünden anlasilmaktadir Yüzünde basligindan asagiya dogru uzanan saçbaglari zülüf da bozulmamis olarak görülmektedir Alindan yukariya dogru üç katli ve ortasinda da sivri bir külah olmasi gereken türbanin önünde olasilikla bir de sorgucu vardi Yüzün ön kismi çekiç darbeleriyle yok edilmistir Dolgun ve kapali bir hilal biçimindeki mengüsün takili oldugu kulak memesi ile kula