Türk Macar İlişkileri

Geçtiğimiz yüzyılı eski sömürgelerin bağımsızlığa kavuşmaları dönemi olarak adlandırmak yerinde olur Sömürgeci devlete karşı savaşım sonucu bağımsızlıklarını kazanan az gelişmiş ülkelerin çoğu ekonomik gelişme ve modernleşmeyi gerçekleştirmek için dış pazar peşinde koşmuş eski sömürgeci devlete karşı tutumları bir tepki biçiminde ortaya çıksa da az gelişmiş ülkelerin bu devletle özellikle ekonomik ilişkileri yoğunluk kazanmıştır Türkiye tam anlamı ile sömürge konusu bir devlet olmamıştır Türkiye açısından baktığımızda II Dünya Savaşı ndan sonra çok partili siyasal yaşantıya geçişin ve ekonomik kalkınma çabalarının sonucu olarak beliren dış kaynak gereksinmesi ve bu sırada güçlü ABD nin bu kaynağı sağlamada en istekli devlet olması Türkiye yi ABD ye yakınlaştırmıştır Türkiye dış politikasında büyük sömürgeci devlete tepki söz konusu değildir Bundan yararlanan ABD kolayca Türk dış politikasının içine yerleşivermiştir Türk Amerikan İlişkileri yakın tarihimizi ve günümüzü anlamak için Amerika ile kurulan ilişkileri ve bu ilişkilerin temel nedenlerini belgelerin ışığı altında ortaya koymaktadır

Türk Amerikan ilişkileri 20 yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk dış politikasının en önemli dinamiklerinden birisi olmuştur Osmanlı döneminde başlayan ve bu yıllarda özellikle silah ticareti temelinde gelişen ikili ilişkiler Cumhuriyet in ilk yıllarında Mustafa Kemal Atatürk ün kurduğu yeni devletin eşi benzeri görülmemiş çapta ve hızda reformları ve uluslararası sisteme uyum çabalarının ABD de uyandırdığı ilgi ve hayranlık sayesinde 1915 Olayları nın yarattığı önyargıları aşarak kısa sürede gelişim sürecine girmiş ve resmi diplomatik ilişkilerin kurulmasıyla birlikte ekonomik sosyal ve kültürel ilişkiler de hızla gelişmeye başlamıştır Ancak elbette Türk Amerikan müttefikliğinin başlaması İkinci Dünya Savaşı sonrasında Sovyet lideri Stalin in Türkiye ye yönelik tehdit ve talepleri ardından olmuştur Missouri Zırhlısı nın İstanbul a demirlemesiyle sembolleşen Türk Amerikan yakınlaşması kısa sürede Kore Savaşı ve Türkiye nin NATO üyeliği sayesinde müttefiklik seviyesine ulaşmıştır 1950 ler Türk Amerikan ilişkilerinin altın yılları olmuştur Bu dönemde SSCB karşısında ABD nin Türkiye ye sunduğu askeri siyasi ve ekonomik destekler Türkiye de siyasal seçkinler ve halk nezdinde çok olumlu karşılanırken Amerikan kültürü de Türkiye de büyük bir merak ve hayranlık uyandırmıştır Fakat ne yazık ki balayı olarak nitelendirilebilecek olan 1950 ler sonrasında ikili ilişkiler hiçbir zaman sorunsuz olmamıştır 1960 lardan başlayarak Kıbrıs Sorunu ve 1990 lardan itibaren de Kürt Sorunu iki ülke arasındaki ilişkileri en çok geren konular olarak dikkat çekmektedir Soğuk Savaş dönemi sonrasında Türk Amerikan ilişkilerini yeni bir temele oturtmak gerektiği herkes tarafından ifade edilen bir gereklilik olmasına karşın bu konuda henüz net bir vizyon ortaya çıkarılamamıştır Kimileri askeri güvenlik temelli ilişkilerin yeni dönemde de devamını isterken komünizm tehdidinin yerini köktendinci hareketler ve Ortadoğu ve Avrasya coğrafyasında sıklıkla görülen diktatörlerin alması nedeniyle Türkiye nin Müslüman Türk kimlikleri temelinde ABD nin bu coğrafyalardaki diğer Müslüman topluluklarla ilişkilerini geliştirmesi için bir tür model ülke olarak biçimlendirilmesi fikri de bu dönemde ciddiyetle araştırılmaya başlanmıştır

Macarlar ve herhangi bir Türk dili konuşan halkların en az iki bin yıllık bir geçmişi vardır Macarlar 896 yılında bugünkü ülkelerine yerleşmeden önce Orta Asya da ve Karadeniz in kuzeyinde farklı Türk halklarıyla ilişki kurmuşlardır Bu ilişkide Hun Bulgar Avar Hazar Peçenek gibi Doğu Avrupa Türk dillerinden Macarcaya çok sayıda kelime girmiştir Yazısı olmayan bu diller hakkında en önemli bilgileri Macarcaya girmiş olan sözcüklerden elde ediyoruz En yoğun ilişki ise Osmanlıca ve Macarca arasında gerçekleşmiştir Bu nedenle Macar Türkolojisinin en önemli çalışma alanlarından biri Macarca Türkçe dil ilişkileridir Dil edebiyat tarih ve müzik alanlarında yazıların yer aldığı bu kitapla Macar Türk Macarca Türkçe ilişkileri konusunda farkındalık yaratmayı amaçlamaktayız

Soğuk Savaş ın hemen başında Sovyetler Birliği nin talep ve tehditlerine maruz kalan Türkiye 1939 antlaşması ile resmen müttefik olduğu İngiltere den destek arayışına girmişti İngiltere her ne kadar İkinci Dünya Savaşı ndaki tavrı nedeniyle Türkiye ye karşı mesafeli bir tutum izliyor olsa da Sovyetlerin sadece Türkiye yi değil kendi bölgesel çıkarlarını da tehdit ettiğinin farkındaydı Bu nedenle Türkiye yi söz konusu baskılar karşısında desteklemeye karar verdi Bu dönem Türkiye ve İngiltere nin bölgesel düzeyde stratejik çıkarları örtüşüyordu İki ülkenin stratejilerindeki ortaklık 1939 yılında kurulan ittifakın hem NATO da hem de CENTO adını alacak Bağdat Paktı nda devam etmesini sağladı Bu çalışmada Dr Abdussamed Geçer 1964 1969 yıllarında Türk İngiliz siyasi ilişkilerinde öne çıkan konuları ele alarak iki ülke arasındaki ilişkilerin Soğuk Savaş ın ilk dönemine kıyasla nasıl bir seyir izlediğini iki ülkenin bu ilişkilere ve kriz noktalarına karşı yaklaşımlarını ve var olan meselelerde tarafların nasıl bir rol üstlendiğini gözler önüne seriyor Soğuk Savaş ın ilk döneminde iki ülke arasındaki başlıca meseleler Sovyet tehdidi ve bölgesel güvenliğin temini iken bu dönemde öne çıkan CENTO ve Kıbrıs politikalarına Türkiye nin eksen genişlemesi siyasetinin İngilizler tarafından nasıl değerlendirildiğine yoğunluk veriyor Dr Geçer ayrıca incelediği Çifte Enosis ve Tazminatlı Enosis kavramları ile literatüre katkıda bulunuyor

İkinci Dünya Savaşını takip eden süreçte ABD ile kurulan ittifak Türkiye siyasetinde merkezde konumlandırılmıştır Soğuk Savaş yılları süresince Türkiye ABD nin yanında kararlı bir müttefik olarak yer almıştır 1970 li yılların ilk yarısında ABD ve SSCB nin Soğuk Savaştan Soğuk Barışa doğru yönelişi Türkiye gibi ittifakın kanat ülkeleri tarafından hissedilebilmiştir Türkiye de bir askeri muhtıranın başlangıcından bir darbenin sona erişine kadar olan dönemi ele alan bu kitap Türk Amerikan ilişkilerinin en iniş çıkışlı olduğu yılları değerlendirmeyi amaçlamıştır Türkiye de yükselen Amerikan karşıtlığı haşhaş sorunu Kıbrıs krizi silah ambargosu Amerikan üslerinin kapatılması gibi ikili ilişkilere damgasını vuran sorunlar Amerikan belgeleri ışığında incelenmiştir Bu sorunların çözüm sürecine yakından bakıldığında ise Türkiye de gerçekleşen askeri müdahalelerle Amerikan yönetiminin girift ilişkisi tüm açıklığıyla ortaya çıkmaktadır