Türkiyede Öğretmenlerin Toplumsal Değişimindeki Etkileri — Yahya Akyüz

Türkiye de öteden beri toplumu öğretmenlerin ileri götüreceği bu nedenle onların büyük bir görev karşısında bulundukları sıklıkla dile getirilir Fakat öğretmenlerimizin kendilerinden beklenenleri başaracak donanımda ve güçte olup olmadıkları araştırılmaz tartışılmaz Gerçekten şimdiye kadar öğretmenlerin toplumumuzdaki yerini toplumsal değişmelerdeki etkilerini konu alan bilimsel ve kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır Böylece eserimiz bu alanda ilk ve halen tek çalışmadır Öğretmenlerin Türkiye de önce 1848 1940 yılları arasında toplumsal değişmelerdeki etkilerini konu alan bu araştırmaya 1968 de Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Eğitim Sosyolojisi kürsüsünde ve Türk Eğitim Tarihi dalında Doçentlik Tezi olarak başlanmış ve Tez 1972 de başarılı görülmüştür Sonradan biraz daha geliştirilerek 1978 de yayınlanmıştır Eser kısa sürede tükendiği öğretmenler ve öğretmen adayı öğrencilerce çok arandığı halde o haliyle tekrar yayınlanmasına gidilmeyip 34 yıl boyunca defal

Türkiye de öteden beri toplumu öğretmenlerin ileri götüreceği bu nedenle on ların büyük bir görev karşısında bulundukları sıklıkla dile getirilir Fakat öğretmen lerimizin kendilerinden beklenenleri başaracak donanımda ve güçte olup olmadıkları araştırılmaz tartışılmaz Gerçekten şimdiye kadar öğretmenlerin toplumumuzdaki yerini toplumsal değişmelerdeki etkilerini konu alan bilimsel ve kapsamlı bir çalışma yapılmamıştır Böylece eserimiz bu alanda ilk ve halen tek çalışmadır Öğretmenlerin Türkiye de önce 1848 1940 yılları arasında toplumsal değişmeler deki etkilerini konu alan bu araştırmaya 1968 de Ankara Üniversitesi Eğitim Bilim leri Fakültesi Eğitim Sosyolojisi kürsüsünde ve Türk Eğitim Tarihi dalında Doçentlik Tezi olarak başlanmış ve Tez 1972 de başarılı görülmüştür Sonradan biraz daha geliş tirilerek 1978 de yayınlanmıştır Eser kısa sürede tükendiği öğretmenler ve öğretmen adayı öğrencilerce çok arandığı halde o haliyle tekrar yayınlanmasına gidilmeyip 34 yıl boyunca defalarca gözden geçirilip yeni bilgiler eklenerek kapsamı da 1839 dan 1950 ye kadar genişletilerek ve yeniden yazılarak bu 2 baskıya gidilmiştir Bu eserin özgün yönleri ve Türk eğitim düşüncesine başlıca katkıları şunlardır 1 Türk eğitim tarihi alanında şimdiye kadar genellikle eğitim kurumlarının ta rihçeleri araştırılmışken bu Tezde eğitimin temel ve etkin ögesi öğretmen okul ve sos yal çevre içinde toplumsal değişmeye etki ve katkıları bakımından ele alınmaktadır Böylece çalışma hem tarihsel hem de eğitimsel sosyolojik psikolojik siyasî boyutlara sahiptir 2 Geçmişte öğretmenlerin toplumsal değişmedeki etkilerini anlayabilmek için izlenmesi gerekli yöntem sorunu ortaya atılarak tartışılmış bunun için temel olarak öğretmenlerin meslekî ve toplumsal statülerinin yani güçlerinin araştırılması gerektiği bir varsayım olarak ileri sürülmüştür Bu ilk kez bu eserde tarafımızdan ileri sürülen bir varsayımdır ve daha sonra öğretmen sorunlarını incelemek için birçok araştırmacı tarafından benimsenmiştir 3 Öğretmenlerin statülerini ve güçlerini biçimlendiren unsurlardan meslekî olanlar öğretmen sorunları başlığı altında ve başlıca altı maddede sistemleştirilmiş bunlara ilişkin her dönemde ayrıntılı bilgiler verilmiştir Öğretmen sorunları başlığı altında incelenen konular şunlardır 1 Öğretmenlerin sayısal durumu2 Öğretmenlerin yetiştirilmesi sorunu3 Öğretmenlerin hukukî statüsü4 Öğretmenlerin ekonomik sorunları5 Öğretmenlerin örgütlenme sorunları6 Öğretmenlerin meslekî yayınları4 Öğretmenlerin statü ve güçlerinin şekillenmesinde etkisi bulunan meslek dışı unsurlardan başlıcaları da öğretmen resmî makamlar ilişkileri öğretmen halk ilişkile ri ve halkın eğitsel değerleri vb başlıklar altında derinlemesine incelenmiştir 5 Öğretmenlerin çeşitli sorunları araştırılırken bilinmeyen birçok yeni bilgi ve rilmiştir Örneğin 1848 de açılan ilk Darülmuallimînin Öğretmen Okulu Nizamna mesi 1860 ta meslek dışından yapılan ilk öğretmen atamaları öğretmen örgütlenme sinin tarihsel gelişimi ve etkileri öğretmenlerin meslekî dergileri bunlarda yer alan başlıca yazılar öğretmen politika ilişkileri halkın ve öğretmenin öğretmen ve eğitim algıları vs gibi konular ilk kez ve ayrıntılarıyla bu çalışmada ele alınmaktadır Böyle ce öğretmen ve eğitimcilere aradıkları birçok yeni bilgi sunulduğu gibi Türk eğitim tarihinde ve eğitim araştırmalarında şimdiye dek üzerinde durulan klâsik konuların dışında çok önemli sorunlar bulunduğu da ortaya konmaktadır 6 Konu ile ilgili ilk kaynaklara ulaşılmaya çalışılmış değerlendirme ve yorumlar da tam bir yansızlığa özen gösterilmiştir 7 Araştırmamız esas olarak yazılı ilk kaynaklara dayanmakla beraber konumuz la ilgili birçok olay yaşamış bilgili eski öğretmenlerden de sözlü tarih yöntemi ile çok özgün hiçbir yerde bulunmayan bilgiler derlenmiştir 8 Bu eser çok yönlü ve karmaşık bir alanda 44 yıllık bir araştırmanın ürünüdür Kendisi ile temas ettiğimiz Ord Prof Dr Hıfzı Veldet Velidedeoğlu bize gönderdiği 1969 tarihli bir mektubunda şöyle yazmıştır Doçentlik Tezi olarak seçmiş olduğunuz konunun çok araştırma ve sabır isteyen çetin bir konu olduğunu düşünerek tarihi mizin el değmemiş bir safh asını aydınlatma başarısına erişmenizi can ve gönülden dilemekteyim Bkz Belge II 2 Bu eser tamamen Türkiye gerçeğine oturtulmuştur ve öğretmenlerimize ilişkin sorunları deşmekte sergilemektedir Öğretmen onda kendi sorunlarının kökenleri ni ve sosyolojisini başka bir deyimle kendini bulacaktır Eser öğretmenlerimize mes lekleri hakkında sosyolojik ve tarihsel bir bakış kazandırarak onlarda meslek bilincinin güçlenmesine de katkıda bulunabilecektir Türk Eğitim Tarihi Öğretmenlik Mesleğine Giriş Eğitim Sosyolojisi Sosyoloji okuyan Türkiye de toplumsal değişmelere ilgi duyan öğrenciler ve aydınlara da yararlı olacaktır Kuşkusuz dünün tecrübe ve dersleri bugünkü öğretmen ve eğitim politikamızın daha iyi belirlenmesinde de işe yarayabilir Araştırmalarımın her aşamasında bana destek olan eşim Prof Dr Emine AKYÜZ e teşekkür borçluyum İkinci baskıyı gerçekleştiren Pegem Akademi yö neticileri Servet SARIKAYA Gürsel AVCI ya ve değerli çalışanlarına ayrıca Tarcan Matbaası nın değerli ustalarına içten teşekkür ederim Ankara Aralık 2012

Prof Dr Yahya Akyüzün bu önemli eseri yakın tarihimizde Türk öğretmeninin toplum içindeki yerini ve toplumsal değişmelerdeki etkisini konu almaktadır Öğretmen onda kendi mesleğininin kökenlerini sorunlarını kendi tarihini ve sosyolojisini bulacaktır Kuşkusuz dünün tecrübe ve dersleri bugünkü öğretmen ve eğitim politikalarımızın daha uygun biçimde belirlenmesinde de işe yarayabilir