Vahib Ümmi nin Şiirlerinde Kur an ı Kerim ve Hadis i Şerîflerin Kullanımı — Faruk Sönmez

Türklerin İslâmiyet i kabulünden sonra edebiyat geleneğimiz bu dinin tesîriyle hem muhtevâ hem de şekil ve nevîler bakımından yeni bir istikâmete girmiştir Karahanlı Devleti döneminde ilk numûnelerini vermeye başlayan ve adına Türk İslâm Edebiyatı dediğimiz bu sahanın en önemli beslenme kaynaklarının başında İslâm dini Kur ân ı Kerîm Hz Muhammed ve O nun hadîs i şerîfleri gelir Daha öncesinde yaygın olarak sözlü edebiyata sahip olan Türkler İslâm dininin kabulünden sanra yazılı edebiyatta da önemli eserler meydana getirmişlerdir Türkler için Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîfler hayatın her alanında kılavuz kabul edilmiş inşâ edilen medeniyet eserleri için de ilhâm kaynakları olmuştur Edip ve şairlerimiz kaleme aldıkları manzûm mensûr eserlerde Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîfleri temel kaynak olarak kabul etmiş bu keremle eserlerini yazmışlardır İslâm dini tesîriyle eserleri kaleme alan Türk şairler için şiir yalnızca bir sanat veya ifade biçimi değil aynı zamanda tefekkür ve irşâd vasıtasıdır Bu minvalde dinî edebiyatımız âyet i kerîme ve hadîs i şerîflerden hem bir ilhâm kaynağı hem de mânâyı derinleştiren birer referans olarak istifâde etmiştir Sanatkârlarımız kelamın en mukaddesi olan Kur ân dan ve hakikatin öncücü Hz Peygamber in hikmeti olan hadîs i şerîflerden aldıkları feyizle sözün hem zahirinde hem de bâtınında bir hakikat arayışına yönelmişlerdir Türk İslâm Edebiyatı sahasında meydana getirilen eserlerde âyet ve hadîslere yapılan iktibâs ve Kur ânî telmihler mühim bir yer tutar Âyet ve hadîslere iktibâs ve Kur ânî telmihler yoluyla yapılan atıflar manzûmeleri zenginleştirmiş eserlere ilâhî derinlikler kazandırmıştır Şiirlerinde âyet ve hadîslere sıkça mürâcaat edenlerden biri de XVI Yüzyılda Antalya Elmalı da yaşamış mutasavvıf şairlerimizden Vâhib Ümmî dir Halvetiyye tarîkatının Ahmediyye kolunun kurucusu Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî den tasavvufî tedrîsatını almış bir sûfîdir Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî den Vâhib Ümmî ye geçen Halvetiyye silsilesi sırasıyla Eroğlu Nûri v 1012 1603 Ümmî Sinân v 1067 1657 ve Niyâzî Misrî v 1105 1694 şeklinde devam etmiştir Vâhib Ümmî Türk tasavvuf edebiyatı tarihinde Yûnus Emre ekolünün muakkibi kabul edilen mutasavvıf şairlerimizden biridir Türkçenin gücünü ve temsil ettiği tasavvuf düşüncesinin prensiplerini hece ve aruzla yazdığı ilâhîlerinde sade ve anlaşılır bir üslup ile kendi dönemine taşımıştır Şair Türk diline karşı son derece duyarlı davranmış ve manzûmelerinde sehl i mümteni kabul edilebilecek bir söyleyiş yakalamıştır Dîvân ı İlâhiyât ına bakıldığında ondaki Yûnus Emre tesîrini bariz bir şekilde görmek mümkündür Dîvân ı İlâhiyât ında İslâmî kültürün inceliklerini işlemiş Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîfleri temel kaynak olarak kullanmıştır Öyle ki âyet hadîs iktibâsı ve Kur ânî telmih içermeyen tek bir manzûmesi bile yok gibidir Bu mânâda Vâhib Ümmî nin Dîvân ı İlâhiyât ı baştan sona âyet ve hadîslerden teşekkül etmiş denilebilir Bu çalışmada Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîfler esas alınarak Vâhib Ümmî nin şiirlerindeki âyet hadîs iktibâsları ve Kur ânî telmihler incelenmiştir Araştırmamıza konu olan Vâhib Ümmî nin Şiirlerinde Kur ân ı Kerîm ve Hadîs i Şerîflerin Kullanımı başlığı altındaki çalışmamıza Mustafa Tatcı ve Ahmet Ökge tarafından hazırlanan Elmalılı Vâhib Ümmî Halvetî Dîvân ı İlâhiyât adlı tenkitli metin esas alınmıştır Çalışmamızda Dîvân ı İlâhiyât ta yer alan şiirler tek tek incelenmiş burada yer alan âyet ve hadîsler bir tasnife tabi tutularak çalışmanın yapısı oluşturulmuştur Kitabımız giriş beş bölüm sonuç ve kaynakçadan meydana gelmektedir Giriş bölümünde Vâhib Ümmî nin hayatı mürşidi tarîkatı tesîrleri müridleri tasavvufî ve edebî kimliği hakkında bilgi verilmiş ve yegâne eseri Dîvân ı İlâhiyât tı tanıtılmıştır Türk İslâm Edebiyatı nın teşekkülü hakkında bilgi aktarılmış Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîflerin bu edebiyata nasıl kaynaklık ettiği üzerinde durulmuş ve bu konu çerçevesinde zuhûr eden edebî nevîlere değinilmiştir Edip ve şairlerin Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîflerden referansla istifâde ettikleri iktibâs ve telmih sanatları hakkında malûmat verilmiştir Birinci bölümde Dîvân ı İlâhiyât ta yer alan lafzî âyet iktibâsları ele alınmıştır Vâhib Ümmî tarafından lafzen zikredilen tüm âyetler tespit edilmiştir İktibâs edilen bu âyetlerin önce Arapça şekli verilmiş altında ise mealleri yazılmıştır Daha sonra şairin bu iktibâsları kullanma sıklığı ve biçimi hakkında bilgi verilmiştir Devamında Dîvân da geçen lafzî âyet iktibâslarına örnekler verilerek açıklamaları yapılmıştır Örnekler Kur ân ı Kerîm deki sûre ve âyet numaralarına göre oluşturulmuştur İkinci bölümde Dîvân ı İlâhiyât ta yer alan manevî âyet iktibâsları ele alınmıştır Metindeki manzûmelerden hareketle şairin manen aktardığı âyetler tespit edilmiş ve bir tasnife tabi tutulmuştur Telmih ile arasında çok ince bir nüans bulunan manevî âyet iktibâslarını bu türden ayırt edebilmek için bildiğimizden emin olduğumuz ve en az iki kelime ile âyete atıfta bulunulmuş örnekler üzerinden bu kategori oluşturulmuştur Burada yine âyetlerin önce Arapça şekli verilmiş altında ise mealleri yazılmıştır İktibâs edilen âyetler verilen şiir örnekleri üzerinden incelenmiştir İkinci bölümde Allah ın sıfatları esmâ i hüsnâları peygamberler melekler kutsal kitaplar ve diğer dinî unsurlar gibi hususlar alt başlıklar altında verilmiştir Üçüncü bölümde Dîvân ı İlâhiyât ta yer alan Kur ânî telmihler konusu ele alınmıştır Kur ânî telmih dememizin sebebi geniş bir yelpazede etkinlik gösteren telmih sanatının yalnızca Kur ân ı Kerîm ile sınırlı tutmamızdan ileri gelir Manevî âyet iktibâsları ile arasında ince bir çizgi olan telmihe bu mânâda dikkat edilmiş ima hatırlatma ve anımsatma gibi kıstaslara bakılmıştır Kur ânî telmihler başlığı altında peygamberler melekler ve diğer dinî unsurlar gibi konular alt başlıklar altında verilmiştir Dördüncü bölümde Vâhib Ümmî nin gözüyle Kur ân nın ehemmiyeti konusu ele alınmıştır Vâhib Ümmî nin Kur ân ı Kerîm e olan sevgi ve bağlılığını ifade eden manzûmeler bu bölüm altında incelenmiştir Alt başlıklarında ise Kur ân ın sırrı insanlara yoldaş olması dertlere derman oluşu insanlara rehber olması aklı emretmesi nefsi terbiye etmesi vb konular işlenmiştir Ele alınan konular örnekler üzerinden gösterilmiştir Beşinci bölümde ise hadîs iktibâsları konusu ele alınmıştır Tüm hadîslerin müstakil bir kitap halinde olmayışı sayıca binlerle ifade edilecek yekûnde olması ve aynı zamanda hadîs ilmi için derin bir müktesebatın gerekliliği bu alanla ilgili çalışmayı meşakatli kılmıştır Yine de dinî kaynaklarımızda ve kültürümüze yansıyan şekliyle tespit edebildiğimiz hadîsleri bu başlık altında inceledik Çalışmamızda yer alan az sayıdaki hadîslerin kaynakları belirtilmiş manzûmelerde yer alan hadîsler örnekler üzerinden incelenmiştir

Türklerin İslâmiyet i kabulünden sonra edebiyat geleneğimiz bu dinin tesîriyle hem muhtevâ hem de şekil ve nevîler bakımından yeni bir istikâmete girmiştir Karahanlı Devleti döneminde ilk numûnelerini vermeye başlayan ve adına Türk İslâm Edebiyatı dediğimiz bu sahanın en önemli beslenme kaynaklarının başında İslâm dini Kur ân ı Kerîm Hz Muhammed ve O nun hadîs i şerîfleri gelir Daha öncesinde yaygın olarak sözlü edebiyata sahip olan Türkler İslâm dininin kabulünden sanra yazılı edebiyatta da önemli eserler meydana getirmişlerdir Türkler için Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîfler hayatın her alanında kılavuz kabul edilmiş inşâ edilen medeniyet eserleri için de ilhâm kaynakları olmuştur Edip ve şairlerimiz kaleme aldıkları manzûm mensûr eserlerde Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîfleri temel kaynak olarak kabul etmiş bu keremle eserlerini yazmışlardır İslâm dini tesîriyle eserleri kaleme alan Türk şairler için şiir yalnızca bir sanat veya ifade biçimi değil aynı zamanda tefekkür ve irşâd vasıtasıdır Bu minvalde dinî edebiyatımız âyet i kerîme ve hadîs i şerîflerden hem bir ilhâm kaynağı hem de mânâyı derinleştiren birer referans olarak istifâde etmiştir Sanatkârlarımız kelamın en mukaddesi olan Kur ân dan ve hakikatin öncücü Hz Peygamber in hikmeti olan hadîs i şerîflerden aldıkları feyizle sözün hem zahirinde hem de bâtınında bir hakikat arayışına yönelmişlerdir Türk İslâm Edebiyatı sahasında meydana getirilen eserlerde âyet ve hadîslere yapılan iktibâs ve Kur ânî telmihler mühim bir yer tutar Âyet ve hadîslere iktibâs ve Kur ânî telmihler yoluyla yapılan atıflar manzûmeleri zenginleştirmiş eserlere ilâhî derinlikler kazandırmıştır Şiirlerinde âyet ve hadîslere sıkça mürâcaat edenlerden biri de XVI Yüzyılda Antalya Elmalı da yaşamış mutasavvıf şairlerimizden Vâhib Ümmî dir Halvetiyye tarîkatının Ahmediyye kolunun kurucusu Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî den tasavvufî tedrîsatını almış bir sûfîdir Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî den Vâhib Ümmî ye geçen Halvetiyye silsilesi sırasıyla Eroğlu Nûri v 1012 1603 Ümmî Sinân v 1067 1657 ve Niyâzî Misrî v 1105 1694 şeklinde devam etmiştir Vâhib Ümmî Türk tasavvuf edebiyatı tarihinde Yûnus Emre ekolünün muakkibi kabul edilen mutasavvıf şairlerimizden biridir Türkçenin gücünü ve temsil ettiği tasavvuf düşüncesinin prensiplerini hece ve aruzla yazdığı ilâhîlerinde sade ve anlaşılır bir üslup ile kendi dönemine taşımıştır Şair Türk diline karşı son derece duyarlı davranmış ve manzûmelerinde sehl i mümteni kabul edilebilecek bir söyleyiş yakalamıştır Dîvân ı İlâhiyât ına bakıldığında ondaki Yûnus Emre tesîrini bariz bir şekilde görmek mümkündür Dîvân ı İlâhiyât ında İslâmî kültürün inceliklerini işlemiş Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîfleri temel kaynak olarak kullanmıştır Öyle ki âyet hadîs iktibâsı ve Kur ânî telmih içermeyen tek bir manzûmesi bile yok gibidir Bu mânâda Vâhib Ümmî nin Dîvân ı İlâhiyât ı baştan sona âyet ve hadîslerden teşekkül etmiş denilebilir Bu çalışmada Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîfler esas alınarak Vâhib Ümmî nin şiirlerindeki âyet hadîs iktibâsları ve Kur ânî telmihler incelenmiştir Araştırmamıza konu olan Vâhib Ümmî nin Şiirlerinde Kur ân ı Kerîm ve Hadîs i Şerîflerin Kullanımı başlığı altındaki çalışmamıza Mustafa Tatcı ve Ahmet Ökge tarafından hazırlanan Elmalılı Vâhib Ümmî Halvetî Dîvân ı İlâhiyât adlı tenkitli metin esas alınmıştır Çalışmamızda Dîvân ı İlâhiyât ta yer alan şiirler tek tek incelenmiş burada yer alan âyet ve hadîsler bir tasnife tabi tutularak çalışmanın yapısı oluşturulmuştur Kitabımız giriş beş bölüm sonuç ve kaynakçadan meydana gelmektedir Giriş bölümünde Vâhib Ümmî nin hayatı mürşidi tarîkatı tesîrleri müridleri tasavvufî ve edebî kimliği hakkında bilgi verilmiş ve yegâne eseri Dîvân ı İlâhiyât tı tanıtılmıştır Türk İslâm Edebiyatı nın teşekkülü hakkında bilgi aktarılmış Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîflerin bu edebiyata nasıl kaynaklık ettiği üzerinde durulmuş ve bu konu çerçevesinde zuhûr eden edebî nevîlere değinilmiştir Edip ve şairlerin Kur ân ı Kerîm ve hadîs i şerîflerden referansla istifâde ettikleri iktibâs ve telmih sanatları hakkında malûmat verilmiştir Birinci bölümde Dîvân ı İlâhiyât ta yer alan lafzî âyet iktibâsları ele alınmıştır Vâhib Ümmî tarafından lafzen zikredilen tüm âyetler tespit edilmiştir İktibâs edilen bu âyetlerin önce Arapça şekli verilmiş altında ise mealleri yazılmıştır Daha sonra şairin bu iktibâsları kullanma sıklığı ve biçimi hakkında bilgi verilmiştir Devamında Dîvân da geçen lafzî âyet iktibâslarına örnekler verilerek açıklamaları yapılmıştır Örnekler Kur ân ı Kerîm deki sûre ve âyet numaralarına göre oluşturulmuştur İkinci bölümde Dîvân ı İlâhiyât ta yer alan manevî âyet iktibâsları ele alınmıştır Metindeki manzûmelerden hareketle şairin manen aktardığı âyetler tespit edilmiş ve bir tasnife tabi tutulmuştur Telmih ile arasında çok ince bir nüans bulunan manevî âyet iktibâslarını bu türden ayırt edebilmek için bildiğimizden emin olduğumuz ve en az iki kelime ile âyete atıfta bulunulmuş örnekler üzerinden bu kategori oluşturulmuştur Burada yine âyetlerin önce Arapça şekli verilmiş altında ise mealleri yazılmıştır İktibâs edilen âyetler verilen şiir örnekleri üzerinden incelenmiştir İkinci bölümde Allah ın sıfatları esmâ i hüsnâları peygamberler melekler kutsal kitaplar ve diğer dinî unsurlar gibi hususlar alt başlıklar altında verilmiştir Üçüncü bölümde Dîvân ı İlâhiyât ta yer alan Kur ânî telmihler konusu ele alınmıştır Kur ânî telmih dememizin sebebi geniş bir yelpazede etkinlik gösteren telmih sanatının yalnızca Kur ân ı Kerîm ile sınırlı tutmamızdan ileri gelir Manevî âyet iktibâsları ile arasında ince bir çizgi olan telmihe bu mânâda dikkat edilmiş ima hatırlatma ve anımsatma gibi kıstaslara bakılmıştır Kur ânî telmihler başlığı altında peygamberler melekler ve diğer dinî unsurlar gibi konular alt başlıklar altında verilmiştir